6. Rūpaparicchedo
1. Ettāvatā vibhattā hi , sappabhedappavattikā .
Cittacetasikā dhammā , rūpaṃ dāni pavuccati .
2. Samuddesā
V0.42 vibhāgā ca , samuṭṭhānā kalāpato .Pavattikkamato ceti , pañcadhā tattha saṅgaho .
Rūpasamuddeso
3. Cattāri mahābhūtāni , catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti duvidhampetaṃ rūpaṃ ekādasavidhena saṅgahaṃ gacchati .
4. Kathaṃ ?
Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu bhūtarūpaṃ nāma .
5. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo pasādarūpaṃ nāma .
6. Rūpaṃ saddo gandho raso āpodhātuvivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbaṃ gocararūpaṃ nāma .
7. Itthattaṃ purisattaṃ bhāvarūpaṃ nāma .
8. Hadayavatthu hadayarūpaṃ nāma .
9. Jīvitindriyaṃ jīvitarūpaṃ nāma .
10. Kabaḷīkāro āhāro āhārarūpaṃ nāma .
11. Iti
M0.40 ca aṭṭhārasavidhampetaṃ rūpaṃ sabhāvarūpaṃ salakkhaṇarūpaṃ nipphannarūpaṃ rūparūpaṃ sammasanarūpanti ca saṅgahaṃ gacchati . 12. Ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma .
13. Kāyaviññatti vacīviññatti viññattirūpaṃ nāma .
14. Rūpassa lahutā mudutā kammaññatā viññattidvayaṃ vikārarūpaṃ nāma .
15. Rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā lakkhaṇarūpaṃ nāma .
16. Jātirūpameva
V0.43 panettha upacayasantatināmena pavuccatīti ekādasavidhampetaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti sarūpavasena . 17. Kathaṃ –
Bhūtappasādavisayā , bhāvo hadayamiccapi ;
Jīvitāhārarūpehi , aṭṭhārasavidhaṃ tathā .
Paricchedo ca viññatti , vikāro lakkhaṇanti ca ;
Anipphannā dasa ceti , aṭṭhavīsavidhaṃ bhave .
Ayamettha rūpasamuddeso .
Rūpavibhāgo
18. Sabbañca panetaṃ rūpaṃ ahetukaṃ sappaccayaṃ sāsavaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ anārammaṇaṃ appahātabbamevāti ekavidhampi ajjhattikabāhirādivasena bahudhā bhedaṃ gacchati .
19. Kathaṃ ?
Pasādasaṅkhātaṃ pañcavidhampi ajjhattikarūpaṃ nāma , itaraṃ bāhirarūpaṃ .
20. Pasādahadayasaṅkhātaṃ
M0.41 chabbidhampi vatthurūpaṃ nāma , itaraṃ avatthurūpaṃ . 21. Pasādaviññattisaṅkhātaṃ sattavidhampi dvārarūpaṃ nāma , itaraṃ advārarūpaṃ .
22. Pasādabhāvajīvitasaṅkhātaṃ aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ nāma , itaraṃ anindriyarūpaṃ .
23. Pasādavisayasaṅkhātaṃ dvādasavidhampi oḷārikarūpaṃ santikerūpaṃ , sappaṭigharūpañca , itaraṃ sukhumarūpaṃ dūrerūpaṃ appaṭigharūpañca .
24. Kammajaṃ
V0.44 upādinnarūpaṃ , itaraṃ anupādinnarūpaṃ . 25. Rūpāyatanaṃ sanidassanarūpaṃ , itaraṃ anidassanarūpaṃ .
26. Cakkhādidvayaṃ asampattavasena , ghānādittayaṃ sampattavasenāti pañcavidhampi gocaraggāhikarūpaṃ , itaraṃ agocaraggāhikarūpaṃ .
27. Vaṇṇo gandho raso ojā bhūtacatukkañceti aṭṭhavidhampi avinibbhogarūpaṃ , itaraṃ vinibbhogarūpaṃ .
28. Iccevamaṭṭhavīsati-vidhampi ca vicakkhaṇā .
Ajjhattikādibhedena , vibhajanti yathārahaṃ .
Ayamettha rūpavibhāgo .
Rūpasamuṭṭhānanayo
29. Kammaṃ cittaṃ utu āhāro ceti cattāri rūpasamuṭṭhānāni nāma .
30. Tattha kāmāvacaraṃ rūpāvacarañceti pañcavīsatividhampi kusalākusalakammamabhisaṅkhataṃ ajjhattikasantāne kammasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhimupādāya khaṇe khaṇe samuṭṭhāpeti .
31. Arūpavipākadvipañcaviññāṇavajjitaṃ
M0.42 pañcasattatividhampi cittaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭhamabhavaṅgamupādāya jāyantameva samuṭṭhāpeti . 32. Tattha appanājavanaṃ iriyāpathampi sannāmeti .
33. Voṭṭhabbanakāmāvacarajavanābhiññā pana viññattimpi samuṭṭhāpenti .
34. Somanassajavanāni panettha terasa hasanampi janenti .
35. Sītuṇhotusamaññātā
V0.45 tejodhātu ṭhitippattāva utusamuṭṭhānarūpaṃ ajjhattañca bahiddhā ca yathārahaṃ samuṭṭhāpeti . 36. Ojāsaṅkhāto āhāro āhārasamuṭṭhānarūpaṃ ajjhoharaṇakāle ṭhānappattova samuṭṭhāpeti .
37. Tattha hadayaindriyarūpāni kammajāneva .
38. Viññattidvayaṃ cittajameva .
39. Saddo cittotujo .
40. Lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhoti .
41. Avinibbhogarūpāni ceva ākāsadhātu ca .
Catūhi sambhūtāni .
42. Lakkhaṇarūpāni na kutoci jāyanti .
43. Aṭṭhārasa pannarasa , terasa dvādasāti ca .
Kammacittotukāhāra-jāni honti yathākkamaṃ .
44. Jāyamānādirūpānaṃ , sabhāvattā hi kevalaṃ .
Lakkhaṇāni na jāyanti , kehicīti pakāsitaṃ .
Ayamettha rūpasamuṭṭhānanayo .
Kalāpayojanā
45. Ekuppādā
M0.43 ekanirodhā ekanissayā sahavuttino ekavīsati rūpakalāpā nāma . 46. Tattha jīvitaṃ avinibbhogarūpañca cakkhunā saha cakkhudasakanti pavuccati .
Tathā
V0.46 sotādīhi saddhiṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ kāyadasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ vatthudasakañceti yathākkamaṃ yojetabbaṃ .Avinibbhogarūpameva jīvitena saha jīvitanavakanti pavuccati .
Ime nava kammasamuṭṭhānakalāpā .
47. Avinibbhogarūpaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ , tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ , vacīviññattisaddehi saha vacīviññattidasakaṃ , lahutādīhi saddhiṃ lahutādekādasakaṃ , kāyaviññattilahutādidvādasakaṃ , vacīviññattisaddalahutāditerasakañceti cha cittasamuṭṭhānakalāpā .
48. Suddhaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ lahutādekādasakaṃ saddalahutādidvādasakañceti cattāro utusamuṭṭhānakalāpā .
49. Suddhaṭṭhakaṃ lahutādekādasakañceti dveāhārasamuṭṭhānakalāpā .
50. Tattha suddhaṭṭhakaṃ saddanavakañceti dve utusamuṭṭhānakalāpā bahiddhāpi labbhanti , avasesā pana sabbepi ajjhattikamevāti .
51. Kammacittotukāhāra-samuṭṭhānā yathākkamaṃ .
Nava cha caturo dveti , kalāpā ekavīsati .
Kalāpānaṃ pariccheda-lakkhaṇattā vicakkhaṇā ;
Na kalāpaṅgamiccāhu , ākāsaṃ lakkhaṇāni ca .
Ayamettha kalāpayojanā .
Rūpapavattikkamo
52. Sabbānipi
M0.44 panetāni rūpāni kāmaloke yathārahaṃ anūnāni pavattiyaṃ upalabbhanti . 53. Paṭisandhiyaṃ
V0.47 pana saṃsedajānañceva opapātikānañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni satta dasakāni pātubhavanti ukkaṭṭhavasena , omakavasena pana cakkhusotaghānabhāvadasakāni kadācipi na labbhanti , tasmā tesaṃ vasena kalāpahāni veditabbā . 54. Gabbhaseyyakasattānaṃ pana kāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni tīṇi dasakāni pātubhavanti , tatthāpi bhāvadasakaṃ kadāci na labbhati , tato paraṃ pavattikāle kamena cakkhudasakādīni ca pātubhavanti .
55. Iccevaṃ paṭisandhimupādāya kammasamuṭṭhānā , dutiyacittamupādāya cittasamuṭṭhānā , ṭhitikālamupādāya utusamuṭṭhānā , ojāpharaṇamupādāya āhārasamuṭṭhānā ceti catusamuṭṭhānarūpakalāpasantati kāmaloke dīpajālā viya , nadīsoto viya ca yāvatāyukamabbocchinnā pavattati .
56. Maraṇakāle pana cuticittoparisattarasamacittassa ṭhitikālamupādāya kammajarūpāni na uppajjanti , puretaramuppannāni ca kammajarūpāni cuticittasamakālameva pavattitvā nirujjhanti , tato paraṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjati , tato paraṃ utusamuṭṭhānarūpaparamparā yāva matakaḷevarasaṅkhātā pavattanti .
57. Iccevaṃ matasattānaṃ , punadeva bhavantare .
Paṭisandhimupādāya , tathā rūpaṃ pavattati .
58. Rūpaloke
M0.45 pana ghānajivhākāyabhāvadasakāni ca āhārajakalāpāni ca na labbhanti , tasmā tesaṃ paṭisandhikāle cakkhusotavatthuvasena tīṇi dasakāni jīvitanavakañceti cattāro kammasamuṭṭhānakalāpā , pavattiyaṃ cittotusamuṭṭhānā ca labbhanti . 59. Asaññasattānaṃ pana cakkhusotavatthusaddāpi na labbhanti , tathā sabbānipi cittajarūpāni , tasmā tesaṃ paṭisandhikāle jīvitanavakameva , pavattiyañca saddavajjitaṃ utusamuṭṭhānarūpaṃ atiricchati .
60. Iccevaṃ
V0.48 kāmarūpāsaññīsaṅkhātesu tīsu ṭhānesu paṭisandhipavattivasena duvidhā rūpappavatti veditabbā . 61. Aṭṭhavīsati kāmesu , honti tevīsa rūpisu .
Sattaraseva saññīnaṃ , arūpe natthi kiñcipi .
Saddo vikāro jaratā , maraṇañcopapattiyaṃ ;
Na labbhanti pavatte tu , na kiñcipi na labbhati .
Ayamettha rūpapavattikkamo .
Nibbānabhedo
62. Nibbānaṃ pana lokuttarasaṅkhātaṃ catumaggañāṇena sacchikātabbaṃ maggaphalānamārammaṇabhūtaṃ vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti pavuccati .
63. Tadetaṃ sabhāvato ekavidhampi saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti kāraṇapariyāyena .
64. Tathā
M0.46 suññataṃ animittaṃ appaṇihitañceti tividhaṃ hoti ākārabhedena . 65. Padamaccutamaccantaṃ , asaṅkhatamanuttaraṃ .
Nibbānamiti bhāsanti , vānamuttā mahesayo .
Iti cittaṃ cetasikaṃ , rūpaṃ nibbānamiccapi ;
Paramatthaṃ pakāsenti , catudhāva tathāgatā .
Iti abhidhammatthasaṅgahe rūpasaṅgahavibhāgo nāma
Chaṭṭho paricchedo .