Vipassanākammaṭṭhānaṃ
Visuddhibhedo
43. Vipassanākammaṭṭhāne pana sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhi ceti sattavidhena visuddhisaṅgaho .
44. Aniccalakkhaṇaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañceti tīṇi lakkhaṇāni .
45. Aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā ceti tisso anupassanā .
46. Sammasanañāṇaṃ udayabbayañāṇaṃ bhaṅgañāṇaṃ bhayañāṇaṃ ādīnavañāṇaṃ nibbidāñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇañceti dasa vipassanāñāṇāni .
47. Suññato vimokkho , animitto vimokkho , appaṇihito vimokkho ceti tayo vimokkhā .
48. Suññatānupassanā
M0.64 animittānupassanā appaṇihitānupassānā ceti tīṇi vimokkhamukhāni ca veditabbāni . 49. Kathaṃ
V0.67 ?Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ paccayasannissitasīlañceti catupārisuddhisīlaṃ sīlavisuddhi nāma .
50. Upacārasamādhi appanāsamādhi ceti duvidhopi samādhi cittavisuddhi nāma .
51. Lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena nāmarūpa pariggaho diṭṭhivisuddhi nāma .
52. Tesameva ca nāmarūpānaṃ paccayapariggaho kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma .
53. Tato paraṃ pana tathāpariggahitesu sappaccayesu tebhūmakasaṅkhāresu atītādibhedabhinnesu khandhādinayamārabbha kalāpavasena saṅkhipitvā ‘‘ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenā ’’ ti addhānavasena santativasena khaṇavasena vā sammasanañāṇena lakkhaṇattayaṃ sammasantassa tesveva paccayavasena khaṇavasena ca udayabbayañāṇena udayabbayaṃ samanupassantassa ca –
‘‘ Obhāso pīti passaddhi , adhimokkho ca paggaho ;
Sukhaṃ ñāṇamupaṭṭhānamupekkhā ca nikanti ce ’’ ti .
–
Obhāsādivipassanupakkilesaparipanthapariggahavasena maggāmaggalakkhaṇavavatthānaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma .
54. Tathā paripanthavimuttassa pana tassa udayabbayañāṇato paṭṭhāya yā vānulomā tilakkhaṇaṃ vipassanāparamparāya paṭipajjantassa nava vipassanāñāṇāni paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma .
55. Tassevaṃ paṭipajjantassa
M0.65 pana vipassanāparipākamāgamma ‘‘ idāni appanā uppajjissatī ’’ ti bhavaṅgaṃ vocchijjitvā uppannamanodvārāvajjanānantaraṃ dve tīṇi vipassanācittāni yaṃ kiñci aniccādilakkhaṇamārabbha parikammopacārānulomanāmena pavattanti . 56. Yā
V0.68 sikhāppattā , sā sānulomā saṅkhārupekkhā vuṭṭhānagāminivipassanāti ca pavuccati . 57. Tato paraṃ gotrabhucittaṃ nibbānamālambitvā puthujjanagottamabhibhavantaṃ , ariyagottamabhisambhontañca pavattati .
58. Tassānantarameva maggo dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto , nirodhasaccaṃ sacchikaronto , maggasaccaṃ bhāvanāvasena appanāvīthimotarati .
59. Tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni pavattitvā bhavaṅgapātova hoti , puna bhavaṅgaṃ vocchinditvā paccavekkhaṇañāṇāni pavattanti .
60. Maggaṃ phalañca nibbānaṃ , paccavekkhati paṇḍito .
Hīne kilese sese ca , paccavekkhati vāna vā .
Chabbisuddhikamenevaṃ , bhāvetabbo catubbidho ;
Ñāṇadassanavisuddhi , nāma maggo pavuccati .
Ayamettha visuddhibhedo .
Vimokkhabhedo
61. Tattha anattānupassanā attābhinivesaṃ muñcantī suññatānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ hoti .
62. Aniccānupassanā
M0.66 vipallāsanimittaṃ muñcantī animittānupassanā nāma . 63. Dukkhānupassanā
V0.69 taṇhāpaṇidhiṃ muñcantī appaṇihitānupassanā nāma . 64. Tasmā yadi vuṭṭhānagāminivipassanā anattato vipassati , suññato vimokkho nāma hoti maggo .
65. Yadi aniccato vipassati , animitto vimokkho nāma .
66. Yadi dukkhato vipassati , appaṇihito vimokkho nāmāti ca maggo vipassanāgamanavasena tīṇi nāmāni labhati , tathā phalañca maggāgamanavasena maggavīthiyaṃ .
67. Phalasamāpattivīthiyaṃ pana yathāvuttanayena vipassantānaṃ yathāsakaphalamuppajjamānampi vipassanāgamanavaseneva suññatādivimokkhoti ca pavuccati , ārammaṇavasena pana sarasavasena ca nāmattayaṃ sabbattha sabbesampi samameva ca .
Ayamettha vimokkhabhedo .
Puggalabhedo
68. Ettha pana sotāpattimaggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattuparamo sotāpanno nāma hoti .
69. Sakadāgāmimaggaṃ bhāvetvā rāgadosamohānaṃ tanukarattā sakadāgāmī nāma hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā .
70. Anāgāmimaggaṃ
M0.67 bhāvetvā kāmarāgabyāpādānamanavasesappahānena anāgāmī nāma hoti anāgantvā itthattaṃ . 71. Arahattamaggaṃ bhāvetvā anavasesakilesappahānena arahā nāma hoti khīṇāsavo loke aggadakkhiṇeyyoti .
Ayamettha puggalabhedo .
Samāpattibhedo
72. Phalasamāpattivīthiyaṃ
V0.70 panettha sabbesampi yathāsakaphalavasena sādhāraṇāva . 73. Nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ pana anāgāmīnañceva arahantānañca labbhati , tattha yathākkamaṃ paṭhamajjhānādimahaggatasamāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha gate saṅkhāradhamme tattha tattheva vipassanto yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā tato paraṃ adhiṭṭheyyādikaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati , tassa dvinnaṃ appanājavanānaṃ parato vocchijjati cittasantati , tato nirodhasamāpanno nāma hoti .
74. Vuṭṭhānakāle pana anāgāmino anāgāmiphalacittaṃ , arahato arahattaphalacittaṃ ekavārameva pavattitvā bhavaṅgapāto hoti , tato paraṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ pavattati .
Ayamettha samāpattibhedo .
Niṭṭhito ca vipassanākammaṭṭhānanayo .
Uyyojanaṃ
75. Bhāvetabbaṃ
M0.68 paniccevaṃ , bhāvanādvayamuttamaṃ .Paṭipattirasassādaṃ , patthayantena sāsaneti .
Iti abhidhammatthasaṅgahe kammaṭṭhānasaṅgahavibhāgo nāma
Navamo paricchedo .
Nigamanaṃ
( Ka ) cārittasobhitavisālakulodayena
V0.71 ,Saddhābhivuḍḍhaparisuddhaguṇodayena ;
Nampa vhayena paṇidhāya parānukampaṃ ,
Yaṃ patthitaṃ pakaraṇaṃ pariniṭṭhitaṃ taṃ .
( Kha ) puññena tena vipulena tu mūlasomaṃ ;
Dhaññādhivāsamuditoditamāyukantaṃ ;
Paññāvadātaguṇasobhitalajjibhikkhū ,
Maññantu puññavibhavodayamaṅgalāya .
Iti anuruddhācariyena racitaṃ
Abhidhammatthasaṅgahaṃ nāma pakaraṇaṃ .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa .