9. Kammaṭṭhānaparicchedo
1. Samathavipassanānaṃ , bhāvanānamito paraṃ .
Kammaṭṭhānaṃ pavakkhāmi , duvidhampi yathākkamaṃ .
Samathakammaṭṭhānaṃ
2. Tattha samathasaṅgahe tāva dasa kasiṇāni , dasa asubhā , dasa anussatiyo , catasso appamaññāyo , ekā saññā , ekaṃ vavatthānaṃ , cattāro āruppā ceti sattavidhena samathakammaṭṭhānasaṅgaho .
Caritabhedo
3. Rāgacaritā
M0.59V0.62 dosacaritā mohacaritā saddhācaritā buddhicaritā vitakkacaritā ceti chabbidhena caritasaṅgaho .Bhāvanābhedo
4. Parikammabhāvanā upacārabhāvanā appanābhāvanā ceti tisso bhāvanā .
Nimittabhedo
5. Parikammanimittaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittañceti tīṇi nimittāni ca veditabbāni .
6. Kathaṃ ?
Pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ākāsakasiṇaṃ ālokakasiṇañceti imāni dasa kasiṇāni nāma .
7. Uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakaṃ vicchiddakaṃ vikkhāyitakaṃ vikkhittakaṃ hatavikkhittakaṃ lohitakaṃ puḷavakaṃ aṭṭhikañceti ime dasa asubhā nāma .
8. Buddhānussati dhammānussati saṃghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati maraṇānussati kāyagatāsati ānāpānassati ceti imā dasa anussatiyo nāma .
9. Mettā karuṇā muditā upekkhā ceti imā catasso appamaññāyo nāma , brahmavihāroti ca pavuccati .
10. Āhārepaṭikūlasaññā ekā saññā nāma .
11. Catudhātuvavatthānaṃ
V0.63 ekaṃ vavatthānaṃ nāma . 12. Ākāsānañcāyatanādayo
M0.60 cattāro āruppā nāmāti sabbathāpi samathaniddese cattālīsa kammaṭṭhānāni bhavanti .Sappāyabhedo
13. Caritāsu pana dasa asubhā kāyagatāsatisaṅkhātā koṭṭhāsabhāvanā ca rāgacaritassa sappāyā .
14. Catasso appamaññāyo nīlādīni ca cattāri kasiṇāni dosacaritassa .
15. Ānāpānaṃ mohacaritassa vitakkacaritassa ca ,
16. Buddhānussatiādayo cha saddhācaritassa .
17. Maraṇaupasamasaññāvavatthānāni buddhicaritassa .
18. Sesāni pana sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbesampi sappāyāni , tatthāpi kasiṇesu puthulaṃ mohacaritassa , khuddakaṃ vitakkacaritassevāti .
Ayamettha sappāyabhedo .
Bhāvanābhedo
19. Bhāvanāsu sabbatthāpi parikammabhāvanā labbhateva , buddhānussatiādīsu aṭṭhasu saññāvavatthānesu cāti dasasukammaṭṭhānesu upacārabhāvanāva sampajjati , natthi appanā .
20. Sesesu pana samatiṃsakammaṭṭhānesu appanābhāvanāpi sampajjati .
21. Tatthāpi
V0.64 dasa kasiṇāni ānāpānañca pañcakajjhānikāni . 22. Dasa
M0.61 asubhā kāyagatāsati ca paṭhamajjhānikā . 23. Mettādayo tayo catukkajjhānikā .
24. Upekkhā pañcamajjhānikāti chabbīsati rūpāvacarajjhānikāni kammaṭṭhānāni .
25. Cattāro pana āruppā āruppajjhānikāti .
Ayamettha bhāvanābhedo .
Gocarabhedo
26. Nimittesu pana parikammanimittaṃ uggahanimittañca sabbatthāpi yathārahaṃ pariyāyena labbhanteva .
27. Paṭibhāganimittaṃ pana kasiṇāsubhakoṭṭhāsaānāpānesveva labbhati , tattha hi paṭibhāganimittamārabbha upacārasamādhi appanāsamādhi ca pavattanti .
28. Kathaṃ ?
Ādikammikassa hi pathavīmaṇḍalādīsu nimittaṃ uggaṇhantassa tamārammaṇaṃ parikammanimittanti pavuccati , sā ca bhāvanā parikammabhāvanā nāma .
29. Yadā pana taṃ nimittaṃ cittena samuggahitaṃ hoti , cakkhunā passantasseva manodvārassa āpāthamāgataṃ , tadā tamevārammaṇaṃ uggahanimittaṃ nāma , sā ca bhāvanā samādhiyati .
30. Tathā samāhitassa panetassa tato paraṃ tasmiṃ uggahanimitte parikammasamādhinā bhāvanamanuyuñjantassa yadā tappaṭibhāgaṃ vatthudhammavimuccitaṃ paññattisaṅkhātaṃ bhāvanāmayamārammaṇaṃ citte sannisannaṃ samappitaṃ hoti , tadā taṃ paṭibhāganimittaṃ samuppannanti pavuccati .
31. Tato
V0.65 paṭṭhāya paripanthavippahīnā kāmāvacarasamādhisaṅkhātā upacārabhāvanā nipphannā nāma hoti . 32. Tato
M0.62 paraṃ tameva paribhāganimittaṃ upacārasamādhinā samāsevantassa rūpāvacarapaṭhamajjhānamappeti . 33. Tato paraṃ tameva paṭhamajjhānaṃ āvajjanaṃ samāpajjanaṃ adhiṭṭhānaṃ vuṭṭhānaṃ paccavekkhaṇā ceti imāhi pañcahi vasitāhi vasībhūtaṃ katvā vitakkādikamoḷārikaṅgaṃ pahānāya vicārādisukhumaṅgupattiyā padahato yathākkamaṃ dutiyajjhānādayo yathārahamappenti .
34. Iccevaṃ pathavīkasiṇādīsu dvāvīsatikammaṭṭhānesu paṭibhāganimittamupalabbhati .
35. Avasesesu pana appamaññā sattapaññattiyaṃ pavattanti .
36. Ākāsavajjitakasiṇesu pana yaṃ kiñci kasiṇaṃ ugghāṭetvā laddhamākāsaṃ anantavasena parikammaṃ karontassa paṭhamāruppamappeti .
37. Tameva paṭhamāruppaviññāṇaṃ anantavasena parikammaṃ karontassa dutiyāruppamappeti .
38. Tameva paṭhamāruppaviññāṇābhāvaṃ pana ‘‘ natthi kiñcī ’’ ti parikammaṃ karontassa tatiyāruppamappeti .
39. Tatiyāruppaṃ ‘‘ santametaṃ , paṇītametan ’’ ti parikammaṃ karontassa catutthāruppamappeti .
40. Avasesesu ca dasasu kammaṭṭhānesu buddhaguṇādikamārammaṇamārabbha parikammaṃ katvā tasmiṃ nimitte sādhukamuggahite tattheva parikammañca samādhiyati , upacāro ca sampajjati .
41. Abhiññāvasena
M0.63 pavattamānaṃ pana rūpāvacarapañcamajjhānaṃ abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvā adhiṭṭheyyādikamāvajjetvā parikammaṃ karontassa rūpādīsu ārammaṇesu yathārahamappeti . 42. Abhiññā
V0.66 ca nāma –Iddhividhaṃ dibbasotaṃ , paracittavijānanā ;
Pubbenivāsānussati , dibbacakkhūti pañcadhā .
Ayamettha gocarabhedo .
Niṭṭhito ca samathakammaṭṭhānanayo .
Vipassanākammaṭṭhānaṃ
Visuddhibhedo
43. Vipassanākammaṭṭhāne pana sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhi ceti sattavidhena visuddhisaṅgaho .
44. Aniccalakkhaṇaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañceti tīṇi lakkhaṇāni .
45. Aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā ceti tisso anupassanā .
46. Sammasanañāṇaṃ udayabbayañāṇaṃ bhaṅgañāṇaṃ bhayañāṇaṃ ādīnavañāṇaṃ nibbidāñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇañceti dasa vipassanāñāṇāni .
47. Suññato vimokkho , animitto vimokkho , appaṇihito vimokkho ceti tayo vimokkhā .
48. Suññatānupassanā
M0.64 animittānupassanā appaṇihitānupassānā ceti tīṇi vimokkhamukhāni ca veditabbāni . 49. Kathaṃ
V0.67 ?Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ paccayasannissitasīlañceti catupārisuddhisīlaṃ sīlavisuddhi nāma .
50. Upacārasamādhi appanāsamādhi ceti duvidhopi samādhi cittavisuddhi nāma .
51. Lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena nāmarūpa pariggaho diṭṭhivisuddhi nāma .
52. Tesameva ca nāmarūpānaṃ paccayapariggaho kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma .
53. Tato paraṃ pana tathāpariggahitesu sappaccayesu tebhūmakasaṅkhāresu atītādibhedabhinnesu khandhādinayamārabbha kalāpavasena saṅkhipitvā ‘‘ aniccaṃ khayaṭṭhena , dukkhaṃ bhayaṭṭhena , anattā asārakaṭṭhenā ’’ ti addhānavasena santativasena khaṇavasena vā sammasanañāṇena lakkhaṇattayaṃ sammasantassa tesveva paccayavasena khaṇavasena ca udayabbayañāṇena udayabbayaṃ samanupassantassa ca –
‘‘ Obhāso pīti passaddhi , adhimokkho ca paggaho ;
Sukhaṃ ñāṇamupaṭṭhānamupekkhā ca nikanti ce ’’ ti .
–
Obhāsādivipassanupakkilesaparipanthapariggahavasena maggāmaggalakkhaṇavavatthānaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma .
54. Tathā paripanthavimuttassa pana tassa udayabbayañāṇato paṭṭhāya yā vānulomā tilakkhaṇaṃ vipassanāparamparāya paṭipajjantassa nava vipassanāñāṇāni paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma .
55. Tassevaṃ paṭipajjantassa
M0.65 pana vipassanāparipākamāgamma ‘‘ idāni appanā uppajjissatī ’’ ti bhavaṅgaṃ vocchijjitvā uppannamanodvārāvajjanānantaraṃ dve tīṇi vipassanācittāni yaṃ kiñci aniccādilakkhaṇamārabbha parikammopacārānulomanāmena pavattanti . 56. Yā
V0.68 sikhāppattā , sā sānulomā saṅkhārupekkhā vuṭṭhānagāminivipassanāti ca pavuccati . 57. Tato paraṃ gotrabhucittaṃ nibbānamālambitvā puthujjanagottamabhibhavantaṃ , ariyagottamabhisambhontañca pavattati .
58. Tassānantarameva maggo dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto , nirodhasaccaṃ sacchikaronto , maggasaccaṃ bhāvanāvasena appanāvīthimotarati .
59. Tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni pavattitvā bhavaṅgapātova hoti , puna bhavaṅgaṃ vocchinditvā paccavekkhaṇañāṇāni pavattanti .
60. Maggaṃ phalañca nibbānaṃ , paccavekkhati paṇḍito .
Hīne kilese sese ca , paccavekkhati vāna vā .
Chabbisuddhikamenevaṃ , bhāvetabbo catubbidho ;
Ñāṇadassanavisuddhi , nāma maggo pavuccati .
Ayamettha visuddhibhedo .
Vimokkhabhedo
61. Tattha anattānupassanā attābhinivesaṃ muñcantī suññatānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ hoti .
62. Aniccānupassanā
M0.66 vipallāsanimittaṃ muñcantī animittānupassanā nāma . 63. Dukkhānupassanā
V0.69 taṇhāpaṇidhiṃ muñcantī appaṇihitānupassanā nāma . 64. Tasmā yadi vuṭṭhānagāminivipassanā anattato vipassati , suññato vimokkho nāma hoti maggo .
65. Yadi aniccato vipassati , animitto vimokkho nāma .
66. Yadi dukkhato vipassati , appaṇihito vimokkho nāmāti ca maggo vipassanāgamanavasena tīṇi nāmāni labhati , tathā phalañca maggāgamanavasena maggavīthiyaṃ .
67. Phalasamāpattivīthiyaṃ pana yathāvuttanayena vipassantānaṃ yathāsakaphalamuppajjamānampi vipassanāgamanavaseneva suññatādivimokkhoti ca pavuccati , ārammaṇavasena pana sarasavasena ca nāmattayaṃ sabbattha sabbesampi samameva ca .
Ayamettha vimokkhabhedo .
Puggalabhedo
68. Ettha pana sotāpattimaggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattuparamo sotāpanno nāma hoti .
69. Sakadāgāmimaggaṃ bhāvetvā rāgadosamohānaṃ tanukarattā sakadāgāmī nāma hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā .
70. Anāgāmimaggaṃ
M0.67 bhāvetvā kāmarāgabyāpādānamanavasesappahānena anāgāmī nāma hoti anāgantvā itthattaṃ . 71. Arahattamaggaṃ bhāvetvā anavasesakilesappahānena arahā nāma hoti khīṇāsavo loke aggadakkhiṇeyyoti .
Ayamettha puggalabhedo .
Samāpattibhedo
72. Phalasamāpattivīthiyaṃ
V0.70 panettha sabbesampi yathāsakaphalavasena sādhāraṇāva . 73. Nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ pana anāgāmīnañceva arahantānañca labbhati , tattha yathākkamaṃ paṭhamajjhānādimahaggatasamāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha gate saṅkhāradhamme tattha tattheva vipassanto yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā tato paraṃ adhiṭṭheyyādikaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati , tassa dvinnaṃ appanājavanānaṃ parato vocchijjati cittasantati , tato nirodhasamāpanno nāma hoti .
74. Vuṭṭhānakāle pana anāgāmino anāgāmiphalacittaṃ , arahato arahattaphalacittaṃ ekavārameva pavattitvā bhavaṅgapāto hoti , tato paraṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ pavattati .
Ayamettha samāpattibhedo .
Niṭṭhito ca vipassanākammaṭṭhānanayo .
Uyyojanaṃ
75. Bhāvetabbaṃ
M0.68 paniccevaṃ , bhāvanādvayamuttamaṃ .Paṭipattirasassādaṃ , patthayantena sāsaneti .
Iti abhidhammatthasaṅgahe kammaṭṭhānasaṅgahavibhāgo nāma
Navamo paricchedo .
Nigamanaṃ
( Ka ) cārittasobhitavisālakulodayena
V0.71 ,Saddhābhivuḍḍhaparisuddhaguṇodayena ;
Nampa vhayena paṇidhāya parānukampaṃ ,
Yaṃ patthitaṃ pakaraṇaṃ pariniṭṭhitaṃ taṃ .
( Kha ) puññena tena vipulena tu mūlasomaṃ ;
Dhaññādhivāsamuditoditamāyukantaṃ ;
Paññāvadātaguṇasobhitalajjibhikkhū ,
Maññantu puññavibhavodayamaṅgalāya .
Iti anuruddhācariyena racitaṃ
Abhidhammatthasaṅgahaṃ nāma pakaraṇaṃ .
Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa .