15. Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā
49.‘‘ Hinotī ’’ ti padassa atthaṃ dassento ‘‘ kāraṇabhāvaṃ gacchatī ’’ ti āha anekatthattā dhātūnaṃ .
Etīti āgacchati , uppajjatīti attho .
49. Yena
V0.333 yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhaṅgena dukkhasaccādīnaṃ ekattatādayo vibhattā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto paripuṇṇo ,‘‘ katamo parikkhārahāravibhaṅgo nāmā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo parikkhāro hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu katamo saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro hāro parikkhārahāravibhaṅgo nāmāti pucchati .
‘‘ Ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati , tassa so parikkhāro ’’ tiādiko parikkhārabhūtassa hetuno ceva paccayassa ca vitthārasaṃvaṇṇanāviseso parikkhāravibhaṅgo nāma .
‘‘ Katamo saṃvaṇṇetabbo parikkhāro ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yo dhammo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yo hetupaccayappakāro dhammo yaṃ phalabhūtaṃ dhammaṃ janayati janeti , tassa phaladhammassa so hetupaccayappakāro dhammo parikkhāro nāma .
‘‘ Kiṃlakkhaṇo parikkhāro ’’ ti pucchitabbattā tathā pucchitvā lakkhaṇavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ kiṃlakkhaṇo ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ tattha ‘ yo dhammo yaṃ dhammaṃ janayati , tassa so parikkhāro ’ ti saṅkhepato parikkhāralakkhaṇaṃ vatvā taṃ vibhāgena dassetuṃ ‘ kiṃlakkhaṇo ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .49) vuttaṃ .
‘‘ Kittakā dhammā janayantī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dve dhammā janayanti hetu ca paccayo cā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Hetupi kāraṇaṃ , paccayopi kāraṇaṃM0.208 , tasmā kāraṇāyeva kena lakkhaṇena dvidhā vuttā ’’ ti vattabbattā ‘‘ tattha kiṃlakkhaṇo ’’ tiādi vuttaṃ .
Janitabbaphalato aññehi phalehi asādhāraṇalakkhaṇo hetu , sabbaphalehi sādhāraṇalakkhaṇo paccayo , iminā visesalakkhaṇena dvidhā vattabbāti attho .
‘‘ Sādhāraṇāsādhāraṇaviseso kīdiso bhave ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā kiṃ bhave ’’ ti pucchitvā ‘‘ yathā aṅkurassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā yo sādhāraṇāsādhāraṇaviseso atthi , tathā so sādhāraṇāsādhāraṇaviseso kiṃ viya bhaveti attho .
Aṅkurassa nibbattiyā bījaṃ asādhāraṇaṃ yathā , tathā hetu phalassa nibbattiyā asādhāraṇo bhave .
Pathavī ca āpo ca aṅkurassa nibbattiyā sādhāraṇā bhavanti yathā , tathā paccayo phalassa nibbattiyā sādhāraṇo bhave .
Sabbaphalassa paccayattā aṅkurassa bījaṃ asādhāraṇaṃ janakaṃ hetu .
‘‘ Kathaṃ pathavī , āpo ca sādhāraṇā janakāti saddahitabbā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ aṅkurassa hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Samaṃ samānaṃ phalaṃ bhavāpetīti sabhāvo , ko so ?
Bījaṃ hetuyeva .
‘‘ Kiṃ hetupaccayānaṃ viseso bījaṅkuropamāyeva dassetabbo , udāhu aññūpamāyapi dassetabbo ’’ ti vattabbattā aññāya upamāyapiV0.334 visesaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā vā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Imāya upamāyapi hetupaccayānaṃ viseso vijānitabboti adhippāyo .Avijjāyapi hetubhāveti ettha avijjā anantarāya avijjāya anantarasamanantarūpanissayanatthivigatāsevanapaccayehi , anantarāya pana sahajātāya sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatahetupaccayehi , asahajātāya upanissayakoṭiyā eva paccayo hotīti veditabbaṃ .
Bījaṅkurādīsu bāhiresu parikkhārabhūtānaṃ hetupaccayānaṃ viseso ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ kathaṃ ajjhattikesu vibhatto ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ ayañhi saṃsāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Atha vā ‘‘ bāhiresu parikkhārabhūto hetupaccayo yutto hotu , kathaṃ ajjhattikesu yutto ’’ ti vattabbattā ‘‘ ayañhi saṃsāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ evaṃ bāhiraṃ hetupaccayavibhāgaṃ dassetvā idāni ajjhattikaṃ dassetuṃ ‘ ayañhi saṃsāro ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .49) vuttaṃ .
Hetupaccayehi saha saṃsāro bhavatīti sahetupaccayo .
Ayaṃ saṃsāro hi yasmā sahetupaccayo hutvā nibbatto , tasmā ajjhattikepi parikkhārabhūto hetupaccayo yuttoyevāti daṭṭhabboti adhippāyo .
So
M0.209 imassa saṃsārassa sahetupaccayattaṃ yadi bhagavatā vuttaṃ , evaṃ sati amhehi saddahitabbaṃ ,‘‘ kathaṃ saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ evañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Evan ti iminā avijjādinā hetupaccayena sabbo paṭiccasamuppādo saṃsāroti nibbattoti bhagavatā saṃsārassa sahetupaccayattaṃ vuttaṃ , tasmā saddahitabbaṃ .
Avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayo hotu ,‘‘ katamo avijjāya hetū ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ iti avijjā avijjāya hetū ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Katamo avijjāya paccayo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ ayoniso manasikāro paccayo ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Katamā avijjā katamāya avijjāya hetū ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ purimikā avijjā pacchimikāya avijjāya hetū ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Katamā purimikā avijjā katamā pacchimikā avijjā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Avijjāpariyuṭṭhānassa hetubhūto purimo avijjānusayo samanantarova kiṃ , udāhu paramparahetupi hotī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ bījaṅkuro viyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Bījaṅkuroti bījānaṃ aṅkuroti bījaṅkuro , bījānaṃ samanantarahetutāya aṅkuro nibbattati viya .
Yattha rukkhādike yaṃ phalaṃ nibbattati , tasmiṃ rukkhādike nibbattassa assa phalassa idaṃ bījaṃ pana paramparahetutāya hetubhūtaṃ bhavati .
‘‘ Bījaṃ pana ekaṃyeva hoti , kathaṃ dvidhā vattabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ duvidho hī ’’ tiādi vuttaṃ , samanantarakālaparamparakālabhedena hetupi duvidho hotiyevāti attho .
Bījabhūto hetu duvidho yathā , evaṃ avijjāya hetubhūto avijjānusayopi samanantarahetu ca paramparahetu cāti kālabhedena duvidho bhavati , samanantaro avijjānusayo samanantarassa avijjāpariyuṭṭhānassa samanantarahetuV0.335 hoti .
Purimataro avijjānusayo pacchimatarassa avijjāpariyuṭṭhānassa paramparahetu hoti .
Iti bījabhūto asādhāraṇo hetu , pathavīāpādiko sādhāraṇo paccayoti viseso pākaṭo yathā , evaṃ avijjānusayo asādhāraṇo hetu , ayonisomanasikāro sādhāraṇo paccayoti viseso daṭṭhabbo .
‘‘ Ettakeneva hetupaccayānaṃ viseso vattabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathā vā pana thālakañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ yathā vā panātiādināpiM0.210 hetupaccayavibhāgameva dassetī ’’ ti vuttaṃ .
Tattha padīpassa paccayabhūtaṃ thālakañca vaṭṭi ca telañca padīpassa sabhāvahetu samānahetu na hotīti yojanā .
‘‘ Padīpassa paccayabhūtampi thālakādikaṃ sabhāvahetu na hotīti kasmā saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ na hi sakkā ’’ tiādi vuttaṃ .
Padīpassa paccayabhūtaṃ anaggikaṃ aggirahitaṃ thālakañca vaṭṭiñca telañca dīpetuṃ jāletuṃ hi yasmā na sakkā , tasmā purimo padīpo pacchimassa padīpassa sabhāvahetu hoti viya , evaṃ thālakādikaṃ sabhāvahetu na hoti .
Iti evaṃpakāro sabhāvo samāno padīpo hetu hoti yathā , parabhāvo asamāno thālakādiko paccayo hoti yathā ca , tathā ajjhattiko sabhāvo hetu hoti , bāhiro asamāno paccayo hoti .
Janako avijjānusayo avijjāpariyuṭṭhānassa hetu hoti , pariggāhako upatthambhako paccayo hoti .
Aññehi phalehi asādhāraṇo hetu hoti , sabbehi phalehi sādhāraṇo paccayo hotīti yojetvā padīpopamāyapi hetupaccayānaṃ pākaṭo viseso daṭṭhabboti adhippāyo .Hetupaccayappabhedaṃ kāraṇaṃ parikkhāroti ācariyena vuttaṃ , tassa kāraṇassa kāraṇabhāvo ca phalāpekkho hoti , tasmā ‘‘ yo kāraṇabhāvo yenākārena hoti , katamo so kāraṇabhāvo , katamo so ākāro ’’ ti pucchitabbattā ca ‘‘ yaṃ phalaṃ yena visesena hoti , katamaṃ taṃ phalaṃ , katamo so viseso ’’ ti pucchitabbattā ca ‘‘ kāraṇaphalānaṃ yo sambandho hoti , katamo so sambandho ’’ ti pucchitabbattā ca taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ avupacchedattho ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayamanusandhyattho ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ idāni yasmā kāraṇaṃ ‘ parikkhāro ’ ti vuttaṃ , kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāya , tasmā kāraṇassa yo kāraṇabhāvo yathā ca so hoti , yañca phalaṃ , yo ca tassa viseso , yo ca kāraṇaphalānaṃ sambandho , taṃ sabbaṃ vibhāvetuṃ ‘ avupacchedattho ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .49) iminā vuttoti daṭṭhabbo .
Tattha avupacchinnassa hetupaccayasaṅkhātassa kāraṇassa yo anupacchedattho atthi , so anupacchedattho
V0.336 santatiattho hoti phalena sambandhattāM0.211 , yañca kāraṇaṃ attano phalassa janakaṃ upatthambhakaṃ hutvā nirujjhati , so anupacchinno eva nāma hotīti .
Yañca phalaṃ aññassa kāraṇaṃ hutvā nirujjhati , tasmiṃ anupacchinne tassa ca santatiattho hoti .
Yaṃ pana phalaṃ aññassa phalassa kāraṇaṃ ahutvā nirujjhati , taṃ upacchinnaṃ hoti , yathā taṃ arahato cuticittanti .
Kāraṇato nibbattassa phalassa yo nibbattiattho atthi , so nibbattiattho phalattho hoti .
Paṭisandhikkhandhānaṃ yo paṭisandhiattho paṭisandahanattho atthi , so paṭisandhiattho punabbhavattho punabbhavanattho hoti .
Kilesānaṃ yo palibodhattho santāne uppajjanattho atthi , so palibodhattho pariyuṭṭhānattho hoti .
Kilesānaṃ maggena yo asamugghātattho atthi , so asamugghātattho anusayattho hoti .
Avijjāya catunnaṃ saccānaṃ yo asampaṭivedhattho atthi , so asampaṭivedhattho avijjattho hoti .
Arahattamaggena yo apariññātattho atthi , so apariññātattho viññāṇassa paṭisandhiviññāṇassa bījattho hoti .
Ettāvatā kāraṇabhāvo ca kāraṇākāro ca phalañca phalaviseso ca ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo paramparahetupaccayattho , katamo ca sambandhattho ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yattha avupacchedo ’’ tiādi vuttaṃ .
Yattha yassaṃ rūpārūpapavattiyaṃ avupacchinnassa hetupaccayappabhedassa kāraṇassa yo avupacchedo atthi , so avupacchedo tattha tissaṃ rūpārūpapavattiyaṃ santati hoti .
Yattha yassaṃ rūpārūpapavattiyaṃ yā santati atthi , sā santati tattha rūpārūpapavattiyaṃ nibbatti hotītiādinā yojetvā paramparahetuādiko viññātabbo .
Sīlakkhandhoti parisuddhasīlakkhandho .
Samādhikkhandhassāti mahaggatakkhandhassa , samādhipaṭṭhāno hi mahaggatadhammo .
Paññākkhandhoti maggaphalapaññāpadhānakkhandho .
So hi vimuttiñāṇadassanasaṅkhātassa paccavekkhaṇañāṇakkhandhassa paccayo hoti .
Titthaññutā dīnaṃ attho padaṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanāyaṃ vuttova .Sabhāvo hetūti ācariyena vutto ,‘‘ kīdiso so sabhāvo hetū ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā vā pana cakkhuñca paṭiccā ’’ tiādi vuttaṃ
M0.212 .
Cakkhuviññāṇaṃ cakkhuñca cakkhundriyañca paṭicca nissayaṃ katvā rūpe paṭicca ārammaṇaṃ katvā uppajjati .
Tattha cakkhādīsu cakkhundriyaṃ ādhipateyyapaccayatāya indriyapaccayatāya cakkhuviññāṇassa paccayo , rūpārammaṇaṃ purejātārammaṇapaccayatāyaV0.337 paccayo , āloko sannissayatāya upanissayatāya paccayo hoti .
So paccayo honto phalena cakkhuviññāṇena asamānattā sabhāvo hetu na hoti , paccayo ca hoti manasikāro .
Kiriyamanodhātu pana phalena cakkhuviññāṇena viññāṇabhāvena samānattā sabhāvo hetu hoti yathā , evaṃ saṅkhārā nāmakkhandhabhāvena samānattā viññāṇassa paccayā hontā sabhāvo hetu honti .
Viññāṇaṃ nāmarūpena ekasantativasena samānattā nāmarūpassa paccayo hontaṃ sabhāvo hetu hoti .
Iminā nayena ‘‘ nāmarūpaṃ saḷāyatanassā ’’ tiādīsupi attho veditabbo .
Evaṃ vuttappakāro hetu , paccayo janako , upatthambhako ca yo koci upanissayo balavapaccayo hoti , sabbo so hetupaccayo janakaupatthambhako janitabbupatthambhiyassa phalassa parikkharaṇato abhisaṅkharaṇato nippariyāyato parikkhāro nāma .
‘‘ Vuttappakāro hetupaccayo parikkhāro nāmāti kena amhehi saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena kāraṇabhūtena sabbassa hetupaccayassa parikkhārabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘ ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī ’’ ti yaṃ vacanaṃ āha , tena vacanena saddahitabbo ,‘‘ ye dhammā yaṃ dhammaṃ janayantī ’’ ti vacanaṃ nissāya tumhehi sallakkhetabboti adhippāyo .
‘‘ Ettakova parikkhāro hāro yuñjitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ niyutto parikkhāro hāro ’’ ti vuttaṃ , yo yo parikkhāro hāro yuñjitabbo , so so parikkhāro hāro nīharitvā yutto yuñjitabboti .
Iti parikkhārahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .
16. SamāropanahāravibhaṅgavibhāvanāAttano phalaṃ karotīti kāraṇan ti āha ‘‘ kāraṇabhāvo ca phalāpekkhāyā ’’ ti .
Nibbattiattho phalattho phalasaṅkhāto attho .
Yo sabhāvoti puññādiabhisaṅkhārānaṃ yo abhisaṅkharaṇasabhāvo , so hetu .
Sesapadesūti viññāṇādipadesu .
Yathāvuttappabhedoti ‘‘ asādhāraṇalakkhaṇo hetū ’’ tiādinā vuttappabhedo .
Yo koci
V0.80 paccayoti janakādibhedaṃ yaṃ kiñci kāraṇaṃ .
Abhisaṅkharaṇatoti paccakkhato , paramparāya ca nibbattanato .Parikkhārahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .