Hārasaṅkhepavaṇṇanā

1. Yaṃ , bhikkhaveti ettha yan ti paccattavacanaṃ , tañca sukhaṃ , somanassanti dvayena samānādhikaraṇanti katvā ‘‘ assādīyatīti assādo , sukhaṃ , somanassañcā ’’ tiM0.26 vuttaṃ . ‘‘ Te pahāya tare oghanti idaṃ nissaraṇan ’’ ti ( netti .5) pana ariyamaggassa nissaraṇabhāvaṃ vakkhati , tasmā kesañci vādo na gahetabbo .

Āṇattīti āṇārahassa bhagavato veneyyānaṃ hitasiddhiyā ‘‘ evaṃ sammāpaṭipattiṃ paṭipajjāhi , micchāpaṭipattiṃ mā paṭipajjāhī ’’ ti vidhānaṃ āṇāṭhapanaṃ āṇatti nāma .

YujjantiM0.29 payujjanti catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsūti yogino , veneyyā , tesaṃ yogīnaṃ atthāyāti vacanasesaṃ nīharitvā yojanā kātabbā .

Sutte āgatānaṃ sabbesaṃ assādādīnaṃ ekadesāgatānampi nīharitvā sabbesaṃ vibhajanasaṃvaṇṇanāviseso desanāhāroti niddesato gahetabbo , so ca vibhajanākāro desanāhāravibhaṅge ( netti .5) āgamissatīti idha na dassitoti .

Desanāhāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo vicayahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

Sukhādivedanā viya manāpiyarūpādipi avītarāgassa assādetabbanti āha ‘‘ evaṃ iṭṭhārammaṇampī ’’ ti .

‘‘ Assādeti etāyāti vā assādo , taṇhā ’’ ti etena ‘‘ yan ’’ ti hetuatthe nipātoti dasseti . Tatrāyamattho – yena hetunā pañcupādānakkhandhe paṭicca assādanīyabhāvena uppajjati sukhaṃ somanassaṃ , ayaṃ taṇhāsaṅkhāto assādo assādanakiriyāya kāraṇanti .

Iti katvā ayamattho diṭṭhābhinandanādibhāvato vipallāsesupi sambhavatīti āha ‘‘ evaṃ vipallāsāpī ’’ ti .

Aniṭṭhampīti pi -saddena iṭṭhampīti yojetabbaṃ , anavasesā sāsavā dhammā idha ārammaṇaggahaṇena gahitāti āha ‘‘ sabbesaṃ tebhūmakasaṅkhārānan ’’ ti .

Dukkhādukkhamasukhavedanānan ti ettha dukkhasabhāvā eva adukkhamasukhā vedanā gahitā aniṭṭhārammaṇassa adhippetattā , na sukhasabhāvā . Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yāyaṃ , bhante , adukkhamasukhā vedanā , santasmiṃ esā paṇīte sukhe vuttā bhagavatā ’’ ti ( ma . ni .2.88; saṃ . ni .4.267). ‘‘ Sukhapariyāyasabbhāvato ’’ ti iminā iṭṭhatāmattatopi lesena sattānaṃ ārammaṇassa assādanīyatā sambhavatīti dasseti .

Ādīnavo dosanissandanatāya doso , svāyaṃ pīḷanavuttiyā veditabboti āha ‘‘ ādīnavo dukkhā vedanā , tissopi vā dukkhatā ’’ ti .

Evaṃ dosatthataṃ ādīnavassa dassetvā idāni kapaṇatthataṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Yatoti yasmā dosakapaṇasabhāvattāti vuttaṃ hoti .

NissaratītiV0.25 vivitti , sabbasaṅkhāravivekoti attho .

Sāmaññaniddesenāti nissaraṇasaddavacanīyatāsāmaññena .

Purimānan ti assādādīnavatānaṃ . Upāyo cātiādīsu ca -saddo padapūraṇamattanti katvā āha ‘‘ pacchimānañcā ’’ ti , phalādīnanti attho .

Tadantogadhabhedānan ti ariyamaggapariyāpannavisesānaṃ .

Kāmabhavādīnan ti ādi -saddena na rūpārūpabhavā eva gahitā , atha kho te ca saññībhavādayo ca ekavokārabhavādayo ca gahitā . Tenāha ‘‘ tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ bhavānan ’’ ti .

YāvadevaM0.27 anupādāparinibbānatthā bhagavato desanāti āha ‘‘ nanu ca … pe … nipphādīyatī ’’ ti .

‘‘ Vuttamevā ’’ ti iminā punaruttidosaṃ codeti .

Itaro ‘‘ saccametan ’’ ti anujānitvā ‘‘ tañca kho ’’ tiādinā pariharati . ‘‘ Paramparāyā ’’ ti etena ajjhattaṃ yonisomanasikāro viya na paratoghoso āsannakāraṇaṃ dhammādhigamassa dhammassa paccattaṃ vedanīyattāti dasseti .

Tathā hi ‘‘ akkhātāro tathāgatā , paṭipannā pamokkhanti , jhāyino mārabandhanā ’’ ti ( dha . pa .276) vuttaṃ . Tadadhigamakāraṇaṃ ariyamaggādhigamakāraṇaṃ siyā . Kiṃ pana tanti āha ‘‘ sampattibhavahetū ’’ ti , tena carimattabhāvahetubhūtaṃ puññasampattiṃ vadati .

‘‘ Attānudiṭṭhiṃ ūhacca , evaṃ maccutaro siyā ’’ ti idaṃ ariyamaggassa pubbabhāgapaṭipadāya phalabhāvasādhanaṃ . Yena hi vidhinā attānudiṭṭhisamugghāto , maccutaraṇañca siyā , so ‘‘ evan ’’ ti iminā pakāsitoti . Attānudiṭṭhisamugghātamaccutaraṇānaṃ phalabhāve vattabbameva natthi . ‘‘ Dhammo have ’’ ti pana gāthāyaṃ lokiyassa puññaphalassa vuttattā āha ‘‘ idaṃ phalan ’’ ti .

Yaṃ nibbattetabbaṃ , taṃ phalaṃ . Yaṃ nibbattakaṃ , so upāyo . Ayamettha vinicchayo . Tenāha ‘‘ etena nayenā ’’ tiādi . Upadhisampattīti attabhāvasobhā .

Visuddhīti ñāṇadassanavisuddhi adhippetāti āha – ‘‘ etthāpi … pe … viññātun ’’ ti .

‘‘ Yasmā panā ’’ tiādināpi tamevatthaṃ vacanantare pākaṭataraṃ karoti .

Sarūpato āgatāni ‘‘ yato kho , bhikkhave , bhikkhu pañcannaṃ upādānakkhandhānaṃ samudayañca atthaṅgamañca assādañca ādīnavañca nissaraṇañca yathābhūtaṃ pajānātī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.26-28).

EkadesenaV0.26 āgatāni ‘‘ saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato ( saṃ . ni .2.53), bahudukkhā bahupāyāsā , ādīnavo ettha bhiyyo ( ma . ni .1.117), saṅkhārānametaṃ nissaraṇaṃ , yadidaṃ nibbānan ’’ tiādīsu ( paṭi . ma .1.24;3.41).

Na sarūpena āgatāni yathā sāmaññaphalasuttādīsu . Atthavasenāti assādetabbādiatthavasena .

Na papañcitoti na vitthārito .

2. EsevaM0.28 nayoti atidesena viciyamānavacanaseso atidiṭṭho . 2. ‘‘ Yaṃ pucchitañca vissajjitañca , suttassa yā ca anugīti . Suttassa yo pavicayo , hāro vicayoti niddiṭṭho ’’ ti . – GāthāV0.171 vuttā . Tattha suttassa yaṃ pucchitañca yā pucchā vicayamānā ca suttassa yaṃ vissajjitañca yā vissajjanā vicayamānā ca suttassa yo padādivicayo , assādādivicayo ca atthi , te vuttappakārā vicayamānā pucchādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena viciyanti , so saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāroti niddiṭṭhoti atthayojanā kātabbā . Pucchīyate pucchitaṃ . Vissajjīyate vissajjitan ti bhāvasādhanattho daṭṭhabbo , na kammasādhanattho . Tena vuttaṃ ṭīkāyaṃ ‘‘ bhāvatthe toti āha – ‘ vissajjitanti vissajjanā ’’’ ti . ‘‘ Suttassā ’’ ti niyamitattā saṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ na gahetabbanti daṭṭhabbaṃ . So vicayo hāro aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .4 hārasaṅkhepa ) vuttova . Kathaṃ ? –

Bhāvatthe tohi āha ‘‘ vissajjitanti vissajjanā ’’ ti .

Sutte āgataṃ na atthasaṃvaṇṇanāvasena aṭṭhakathāyaṃ āgatanti adhippāyo .

Pucchānurūpatā idha pubbāparan ti catubyūhapubbāparato imaṃ visesetvā dasseti . Pucchānusandhīti pucchāya vissajjanena anusandhānaṃ . Aṭṭhakathāyaṃ pana heṭṭhimadesanāya pucchānimittapavattauparidesanāya sambandho ‘‘ pucchānusandhī ’’ ti vuttaṃ .

Pubbāpekkhan ti pucchitavissajjitapadāpekkhaṃ . ‘‘ Suttassā ’’ ti vā iminā pucchāvissajjanāanugītiyo ṭhapetvā seso vicayahārapadattho saṅgahitoti padassāpi saṅgaho veditabbo . Imasmiṃ pakkhe gāthāyaṃ ca -saddo padapūraṇamatte daṭṭhabbo .

‘‘ Ayaṃ pucchā adiṭṭhajotanā diṭṭhasaṃsandanā vimaticchedanā anumatipucchā kathetukamyatāpucchā sattādhiṭṭhānā dhammādhiṭṭhānā ekādhiṭṭhānā anekādhiṭṭhānā sammutivisayā paramatthavisayā atītavisayā anāgatavisayā paccuppannavisayā ’’ tiādinā pucchāvicayo veditabbo .

‘‘ Cakkhu aniccan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ āma , cakkhu aniccamevā ’’ ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ . ‘‘ Aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ , sacchikātabbañcā ’’ ti puṭṭhe ‘‘ maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ , phalapariyāpannaṃ sacchikātabban ’’ ti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ . ‘‘ Aññindriyaṃ kusalan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ kiṃ anavajjaṭṭho kusalaṭṭho , udāhu sukhavipākaṭṭho ’’ ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ . ‘‘ Sassato attā , asassato vā ’’ ti vutte ‘‘ abyākatametan ’’ tiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ . ‘‘ Kiṃ panete kusalāti vā dhammāti vā ekatthā , udāhu nānatthā ’’ ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ . Vissajjanassa pana sāvasesatā veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā . Appāṭihīrakaṃ sauttaraṃ . Sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ . Sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyameva . ‘‘ Idaṃ vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ṭhapanaṃ sāvasesaṃ niravasesaṃ sauttaraṃM0.30 niruttaraṃ lokiyaṃ lokuttaran ’’ tiādinā vissajjanavicayo .

‘‘ Ayaṃ pucchā iminā sameti , etena na sametī ’’ ti pucchitatthaṃ ānetvā , vicayo pubbenāparaṃ saṃsanditvā ca vicayo pubbāparavicayo .

‘‘ Ayaṃ anugīti vuttatthasaṅgahā avuttatthasaṅgahā tadubhayatthasaṅgahā kusalatthasaṅgahā akusalatthasaṅgahā ’’ tiādinā anugītivicayo .

Ettha ca assādo assādahetu yāva āṇattihetūti evaṃ hetūnampi assādādayo veditabbā . Tattha saṅkhepato sukhasukhapaccayalakkhaṇo assādo , so visesato saggasampattiyā dīpetabbo . Sā hi tassa ukkaṃso , sesā panettha bhavasampatti tadanvāyikā veditabbā . Tassa hetu dānamayaṃ , sīlamayañca puññakiriyavatthu . Assādādīsu sukhavedanāya ‘‘ iṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇā ’’ tiādinā , taṇhāya ‘‘ ārammaṇaggahaṇalakkhaṇā ’’ tiādinā , vipallāsānaṃ ‘‘ viparītaggahaṇalakkhaṇā ’’ tiādinā , avasiṭṭhānaṃ tebhūmakadhammānaṃ ‘‘ yathāsakalakkhaṇā ’’ tiādinā sabbesañca dvāvīsatiyā tikesu , dvācattālīsādhike ca dukasate labbhamānapadavasena taṃtaṃassādatthavisesaniddhāraṇaṃ assādavicayo .

Dukkhadukkhapaccayalakkhaṇo ādīnavo . Vipariṇāmasaṅkhāradukkhatānaṃ tadavarodhato vaṭṭadukkhassāpi ettha saṅgaho . Visesato pana kāmānaṃ okārotiV0.27 daṭṭhabbo , svāyaṃ saṃkilesavatthunā , ittarapaccupaṭṭhānatādīhi ca vibhāvetabbo , tassa hetu dasa akusalakammapathā . Dukkhavedanāya ‘‘ aniṭṭhānubhavanalakkhaṇā ’’ tiādinā , dukkhasaccānaṃ ‘‘ paṭisandhilakkhaṇā ’’ tiādinā , aniccatādīnaṃ ādiantavantatāya aniccantikatāya caV0.172 ‘‘ aniccā ’’ tiādinā sabbesañca lokiyadhammānaṃ saṃkilesabhāgiyahānabhāgiyatādivasena ādīnavavuttiyā okāraniddhāraṇena ādīnavavicayo .

Nekkhammaṃ nissaraṇaṃ , tassa hetu yathārahaṃ tadanucchavikā pubbabhāgappaṭipadā . Nissaraṇapade ariyamaggassa āgamanato kāyānupassanādipubbabhāgapaṭipadāvibhāgavisesaniddhāraṇavasena , nibbānassa yathāvuttapariyāyavibhāgavisesaniddhāraṇavasenāti evaṃ nissaraṇavicayo .

Phalaṃ desanāphalameva , tassaM0.29 hetu desanā . Upāyo yathāvuttaupāyova , tassa hetu cattāri cakkāni . Āṇatti upadeso , tassa rāgaggiādīhi lokassa ādittatā , satthu mahākaruṇāyogo ca hetu . Tathā catūsu ariyasaccesu samudayena assādo , dukkhena ādīnavo , magganirodhehi nissaraṇaṃ , maggo vā upāyo , tadupadeso āṇatti , anupādisesā nibbānadhātu phalaṃ . Iti anupubbakathāya saddhiṃ buddhānaṃ sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya niddhāraṇabhāvena vicayo veditabbo . Phalā dīnaṃ taṃtaṃsuttadesanāya sādhetabbaphalassa tadupāyassa tattha tattha suttavidhivacanassa ca vibhāganiddhāraṇavasena vicayo veditabbo .

Padassa padatthasambandho hetu . So hi tassa pavattinimittaṃ , pañhassa ñātukāmatā , kathekukāmatā ca . Adiṭṭhajotanādīnañhi catunnaṃ ñātukāmatā , itarassa itarā . Vissajjanassa pañho hetu . Evaṃ sesānampi yathārahaṃ vattabbaṃ . Evaṃ padapucchāvissajjanapucchāpubbāparānugītīnaṃ , assādādīnañca visesaniddhāraṇavaseneva vicayalakkhaṇo ‘‘ vicayo hāro ’’ ti veditabboti – Evaṃ vuttova . Vissajjanaviseso pana ṭīkāyaṃ vutto . Kathaṃ ? – ‘‘ Cakkhu aniccan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ āma , cakkhu aniccamevā ’’ ti ekantato vissajjanaṃ ekaṃsabyākaraṇaṃ ,‘‘ aññindriyaṃ bhāvetabbaṃ , sacchikātabbañcā ’’ tiM0.31 puṭṭhe ‘‘ maggapariyāpannaṃ bhāvetabbaṃ , phalapariyāpannaṃ sacchikātabban ’’ ti vibhajitvā vissajjanaṃ vibhajjabyākaraṇaṃ ,‘‘ aññindriyaṃ kusalan ’’ ti puṭṭhe ‘‘ kiṃ anavajjaṭṭho kusalattho , udāhu sukhavipākaṭṭho ’’ ti paṭipucchitvā vissajjanaṃ paṭipucchābyākaraṇaṃ ,‘‘ sassato attā , asassato vā ’’ ti vutte ‘‘ abyākatametan ’’ tiādinā avissajjanaṃ ṭhapanaṃ ,‘‘ kiṃ panete ‘ kusalā ’ ti vā ‘ dhammā ’ ti vā ekatthā , udāhu nānatthā ’’ ti idaṃ pucchanaṃ sāvasesaṃ . Vissajjanassa pana sāvasesato veneyyajjhāsayavasena desanāyaṃ veditabbā . Apāṭihīrakaṃ sauttaraṃ sappāṭihīrakaṃ niruttaraṃ , sesaṃ vicayahāraniddese suviññeyyamevāti – Vuttova . Saṃvaṇṇanāsu vutto attho anākulo pākaṭo yatipotehi viññāto , so sabbattha amhehi na vibhattoti daṭṭhabbo . Vicayahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo yuttihāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

‘‘ SabbesaṃV0.173 hārānaṃ , yā bhūmī yo ca gocaro tesaṃ . Yuttāyuttaparikkhā , hāro yuttīti niddiṭṭho ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha sabbesaṃ soḷasannaṃ hārānaṃ yā bhūmi pavattanaṭṭhānabhūtaṃ byañjanaṃ , yo gocaro suttattho ca atthi , tesaṃ bhūmisaṅkhātabyañjanagocarasaṅkhātasuttatthānaṃ yā yuttāyuttaparikkhā yuttāyuttīnaṃ vicāraṇā saṃvaṇṇanā katā , so yuttiayuttiparikkhāvicāraṇasaṅkhāto saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ yutti hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .

Tesaṃ hārānaṃ bhūmibhūtassa sutte āgatassa byañjanassa yuttibhāvo duvidho sabhāvaniruttibhāvo , adhippetatthavācakabhāvo ca .

Gocarabhūtassa pana sutte āgatassa yuttibhāvo suttavinayadhammatāhi avilomanaṃ .

Ayuttibhāvo vuttavipariyāyena gahetabbo .

3. Byañjanatthānaṃ yuttāyuttaparikkhāti byañjana ggahaṇena padaṃ gahitaṃ , attha ggahaṇena pañhādīhi saddhiṃ assādādayo gahitā . Vicayahārapadatthā eva hi yuttāyuttādivisesasahitā yuttihārādīnaṃ padatthā . Tathā hi padaṭṭhānapadaṭṭhānikabhāvavisiṭṭhā teyeva padaṭṭhānahārassa padatthā . Lakkhaṇalakkhitabbatāvisiṭṭhā , niddhāritā ca lakkhaṇahārassa , nibbacanādivibhāvanāvisiṭṭhā catubyūhahārassa , sabhāgadhammavasena , visabhāgadhammavasena ca āvaṭṭanavisiṭṭhā āvaṭṭahārassa , bhūmivibhāgādivisiṭṭhā vibhattihārassa , paṭipakkhato parivattanavisiṭṭhā parivattanahārassa , pariyāyavevacanavisiṭṭhā vevacanahārassa , pabhavādipaññāpanavisiṭṭhā paññattihārassa , khandhādimukhehi otaraṇavisiṭṭhā otaraṇahārassa , padapadatthapañhārambhasodhanavisiṭṭhā sodhanahārassa , sāmaññavisesaniddhāraṇavisiṭṭhā adhiṭṭhānahārassa , paccayadhammehi parikkharaṇavisiṭṭhā parikkhārahārassa , pahātabbabhāvetabbatāniddhāraṇavisiṭṭhā samāropanahārassa padatthā .

‘‘ Byañjanassa sabhāvaniruttitā , atthassa suttādīhi avilomanaṃ yuttabhāvo ’’ ti iminā asabhāvaniruttitā , suttādīhi vilomanañca ayuttabhāvoti dīpeti , tena yuttāyuttīnaṃ hetuṃ dasseti .

4. Yonisomanasikārādīti ādi saddena saddhammassavanasappurisūpanissayādisādhāraṇaṃ , asādhāraṇañca deyyapaṭiggāhakādiṃ saṅgaṇhāti . Sambhavatoti yathārahaṃ tassa dhammassa anurūpaṃ . Tattha dhamman ti yaṃ kiñci kusalādidhammaṃ sutte jino deseti , tassa sutte jinena desitassa kusalādidhammassa yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ , taṃ taṃ padaṭṭhānañcāti evaṃ vuttanayena yāva yattakā sabbe dhammā sutte jinena desitā , tattakānaṃ sabbesaṃ dhammānaṃ yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ , tassa ca padaṭṭhānassa yañca padaṭṭhānaṃ niddhāretabbaṃ , taṃ taṃ padaṭṭhānañca , iti evaṃ vuttanayena yāva yattakā sabbe padaṭṭhānadhammā niddhāretabbāva , tattakāni sabbāni dhammapadaṭṭhānāni yathānurūpaṃ niddhāretvā yena saṃvaṇṇanāvisesena kathitāni , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ padaṭṭhāno hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā .

Sutte desitakusaladhammassa yonisomanasikārasaddhammassavanasappurisūpanissayādi padaṭṭhānaṃ , sutte desitaakusaladhammassa ayonisomanasikāraasaddhammassavanaasappurisūpanissayādi padaṭṭhānaṃ , abyākatassa dhammassa yathārahaṃ kusalākusalābyākatā padaṭṭhānantiādinā niddhāretabbanti .

Yāva sabbadhammātiM0.30 ettha sabbaṃ nāma padesasabbaṃ , na sabbasabbanti . Ayañhi sabba saddo yathā paṭhamavikappe sutte āgatadhammavasena padesavisayo , evaṃ dutiyavikappe padaṭṭhānapadaṭṭhānikaniddhāraṇenaV0.28 taṃtaṃpakaraṇaparicchinnadhammaggahaṇato padesavisayo eva , na anavasesadhammavisayoti .

Suttāgatadhammānaṃ yāni padaṭṭhānāni , tesañca yānīti evaṃ kāraṇaparamparāniddhāraṇalakkhaṇo padaṭṭhānahāro , parikkhārahāro pana suttāgatadhammānaṃ taṃtaṃpaccayuppannānaṃ paṭihetupaccayatāvisesavibhāvanalakkhaṇoti satipi kāraṇavicāraṇabhāve ayaṃ padaṭṭhānahāraparikkhārahārānaṃ viseso . PadaṭṭhānahāraniddesoV0.174 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo lakkhaṇahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

5. Yathā ‘‘ samānādhikaraṇasamānapade ’’ tiādīsu ekasaddassa attho samāna saddo , evaṃ ekarasaṭṭhena bhāvanā ‘‘ ekuppādā ’’ tiādīsu ( kathā .473) viya ekalakkhaṇāti ettha eka saddo samānatthoti āha ‘‘ samānalakkhaṇā ’’ ti . 5. ‘‘ Vuttamhi ekadhamme , ye dhammā ekalakkhaṇā keci . Vuttā bhavanti sabbe , so hāro lakkhaṇo nāmā ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha ekadhamme sutte bhagavatā vuttamhi , aṭṭhakathāyaṃ niddhārite vā sati tena dhammena ye keci dhammā ekalakkhaṇā bhavanti , sabbe te dhammā sutte sarūpato avuttāpi samānalakkhaṇatāya saṃvaṇṇetabbabhāvena ānetvā yena saṃvaṇṇanāvisesena vuttā bhavanti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ lakkhaṇo nāma hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā . Ekaṃ samānaṃ lakkhaṇaṃ etesanti ekalakkhaṇā , samānalakkhaṇā , sahacāritāya vā samānakiccatāya vā samānahetutāya vā samānaphalatāya vā samānārammaṇatāya vā avuttāpi niddhāritāti . KathaṃM0.33 ? – ‘‘ Nānattakāyānānattasaññino ( dī . ni .3.341,357,359; a . ni .9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiādīsu sahacāritāya saññāya sahagatā dhammā niddhāritā . ‘‘ Dadaṃ mittāni ganthatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.246; su . ni .189) samānakiccatā , piyavacanaatthacariyā samānatthatāpi niddhāritā ,‘‘ phassapaccayā vedanā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānahetutāya saññādayopi niddhāritā ,‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānaphalatāya taṇhupādānādayopi niddhāritā ,‘‘ rūpaṃ assādeti abhinandati , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī ’’ tiādīsu ( paṭṭhā .1.1.424) samānārammaṇatāya taṃsampayuttā vedanādayopi niddhāritā , niddhāretvā vattabbāti atthoti . Vitthāro vibhaṅgavāre ( netti .23) āgamissati . Lakkhaṇo hāro niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo catubyūho hāro ’’ ti pucchitabbattā –

Saṃvaṇṇanāvasenāti ettha kammatthe ana -saddo , saṃvaṇṇetabbatāvasenāti attho . Lakkhaṇāti upalakkhaṇā . 5. EvaṃV0.193 hārādayo sarūpato ācariyena uddesato uddiṭṭhā , niddesato ca niddiṭṭhā , amhehi ca ñātā , atha kasmā puna ‘‘ tattha katamo desanāhāro ’’ tiādiko āraddhoti ce ? Veneyyānaṃ tividhattā . Veneyyā hi atitikkhapañño nātitikkhapañño mandapaññoti tividhā honti . Tesañhi atitikkhapaññassānurūpaṃ hārādayo uddesato uddiṭṭhā , nātitikkhapaññassa anurūpaṃ niddesato niddiṭṭhā , idāni mandapaññassānurūpaṃ hārādayo vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tattha katamo desanāhāro ’’ tiādiko vibhaṅgavāro āraddho . Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ hārādayo sukhaggahaṇatthaṃ gāthābandhavasena sarūpato niddisitvā idāni tesu hāre tāva paṭiniddesavasena vibhajituṃ ‘ tattha katamo desanāhāro ’ tiādi āraddhan ’’ ti ( netti . aṭṭha .5) vuttaṃ . Tattha ye hārādayo uddesaniddesesu niddiṭṭhā , tattha hārādīsu katamo desanāhāroti ce ? Yā ‘‘ assādādīnavatā ’’ tiādigāthā ( netti .4) vuttā , sā ayaṃ gāthā niddesavasena desanāhāro nāma , tassa ‘‘ assādādīnavatā ’’ tiādi ( netti .4) niddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso desanāhāravibhaṅgo nāmāti yojanā . ‘‘ Ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatī ’’ ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā ‘‘ imaṃ desayatī ’’ ti niyametvā dassetuṃ ‘‘ ayaṃ desanāhāro kiṃ desayati ? Assādaṃ ādīnavan ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha ayaṃ desanāhāro kiṃ desayatīti ceM0.53 ? Assādaṃ desayati saṃvaṇṇeti vitthāreti , ādīnavaṃ desayati … pe … vitthāreti , nissaraṇaṃ desayati … pe … vitthāreti , phalaṃ desayati … pe … vitthāreti , upāyaṃ desayati … pe … vitthāreti , āṇattiṃ desayati saṃvaṇṇeti vitthāretīti yojano . Ettha ca ‘‘ ayaṃ desanāhāro ’’ ti saddo pubbāparāpekkhoti daṭṭhabbo .

‘‘ Nānattakāyanānattasaññino ( dī . ni .3.341,357,359; a . ni .9.24), nānattasaññānaṃ amanasikārā ’’ tiādīsu sahacāritā daṭṭhabbā . Saññāsahagatā hi dhammā tattha saññāggahaṇena gahitā . ‘‘ Dadaṃ mittāni ganthatī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.246; su . ni .189) samānakiccatā . Piyavacanatthacariyā samānattatāpi hi tattha mittaganthanakiccena samānakiccā gayhanti saṅgahavatthubhāvato . ‘‘ Phassapaccayā vedanā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānahetutā . Yathā hi phasso vedanāya , evaṃ saññādīnampi sahajātādinā paccayo hoti evāti tepi samānahetutāya vuttā eva honti . Tathā hi vuttaṃ ‘‘ tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajā cetanā ’’ ti ( dha . sa .5),‘‘ phuṭṭho sañjānāti , phuṭṭho cetetī ’’ tiādi ( saṃ . ni .4.93). Evaṃ ‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) evamādipi udāharitabbaṃ . ‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,39; mahāva .1; vibha .225; udā .1; netti .24) samānaphalatā daṭṭhabbā . Yathā hi saṅkhārā avijjāya phalaṃ , evaṃ taṇhupādādīnampīti tepi tattha gahitāva honti . Tenāha ‘‘ purimakammabhavasmiṃ moho avijjā āyūhanā saṅkhārā nikanti taṇhā upagamanaṃ upādānan ’’ ti . ‘‘ Rūpaṃ assādeti abhinandatiM0.31 , taṃ ārabbha rāgo uppajjatī ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.424) vutte taṃsampayuttā vedanādayo vuttā eva honti samānārammaṇabhāvato . Na hi tehi vinā tassa uppatti atthi . Evamādīhīti ettha ādi saddena atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānasāmatthiyādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo . Atthādivasenapi hi sutte avuttānampiV0.29 vuttānaṃ viya niddhāraṇaṃ sambhavatīti . Vuttappakārenāti ‘‘ vadhakaṭṭhena ekalakkhaṇānī ’’ tiādinā pāḷiyaṃ ,‘‘ sahacāritā ’’ tiādinā aṭṭhakathāyañca vuttena pakārena . ‘‘‘ Assādādīnavatā ’ tiādigāthāyaṃ ( netti .4) dassitā ime assādādayo kattha saṃvaṇṇetabbe pāḷidhamme āgatā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmī ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘‘ Assādādīnavatā ’ tiādigāthāyaṃ ( netti .4) dassitā ime assādādayo kattha saṃvaṇṇetabbe pāḷidhamme āgatā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmi ādikalyāṇaṃV0.194 majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇaṃ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhaṃ brahmacariyaṃ pakāsessāmī ’’ ti paṭiññātabbe pāḷidhamme saṃvaṇṇetabbe ye assādādayo āgatā , te ayaṃ desanāhāro desayatīti adhippāyo . Tattha dhammasaddo pariyattisaccasamādhipaññāpakatipuññāpattiñeyyādīsu bahūsu atthesu pavatto , tathāpi idha pariyattidhammeyeva pavattoti daṭṭhabbo . Atthuddeso pana aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .5) vutto , tasmā idha mayā na vutto . Vo -kāropi upayogakaraṇapadapūraṇasampadānatthesu dissati ca , tathāpi idha sampadānatthevāti daṭṭhabbo . Bhikkhanti yācanti sīlakkhandhādayo , paccaye vā kāyaviññattiyāti bhikkhū , saṃsāre bhayaṃ ikkhanti paccavekkhantīti vā bhikkhū . Bhikkhaveti te bhikkhū ālapati , kimatthāyāti attano mukhābhimukhaṃ katvā dhammassavane atiussāhane niyojetuṃ ālapatīti veditabbo . Dhammaṃ desessāmīti nāhaṃ issaratāya tumhe aññaṃ kiñci kāreyyāmi , dhammaṃyeva desessāmi , desento ca na aññesaṃ dhammaṃ sutvā sutamayañāṇānusārena desessāmi , anāvaraṇañāṇena sabbañeyyadhammesu paccakkhakāritāya idāni mayāyeva pavattiyamānaṃ dhammaṃ ahaṃ desessāmīti paṭijānāti . Ādimhi kalyāṇaṃ ādikalyāṇaṃ , ādi kalyāṇametassāti vā ādikalyāṇaṃ . Sesesupi eseva nayo . Ādikalyāṇādayo cettha atthakalyāṇādivasena vuttāti daṭṭhabbā . Tenāha – ‘‘ sīlenaM0.54 ādikalyāṇaṃ , samādhinā majjhekalyāṇaṃ , paññāya pariyosānakalyāṇaṃ . Buddhasubuddhatāya vā ādikalyāṇaṃ , dhammasudhammatāya majjhekalyāṇaṃ , saṅghasuppaṭipattiyā pariyosānakalyāṇaṃ . Atha vā ugghaṭitaññuvinayanena ādikalyāṇaṃ , vipañcitaññuvinayanena majjhekalyāṇaṃ , neyyapuggalavinayanena pariyosānakalyāṇaṃ . Ayamevattho idhādhippeto ’’ ti ( netti . aṭṭha .5).

Arīyati ñāyatīti attho , ara-dhātuyā nippariyāyato ñāṇappadhāno ārammaṇikacittuppādo attho , ṭhānūpacārato atthassa ñātabbassa ārammaṇapaccayasatti attho , iti-saddena sāyeva satti parāmasīyati , ārammaṇapaccayasattisahito ārammaṇapaccayasaṅkhāto ñātabbo attho ta-paccayassa atthoti dhātupaccayānaṃ atthaviseso daṭṭhabbo . Asati bhavatīti vā attho , saha atthena yo dhammo vattatīti so dhammo sāttho , atthena samannāgato vā dhammo sāttho , saṅkāsanādichaatthapadasamāyogato vā sāttho . Ayamevattho idhādhippeto nettivisayattā . Sampannaṃ byañjanaṃ yassa dhammassāti sabyañjano . SithiladhanitadīgharassagarulahusambandhavavatthitavimuttaniggahitasampannattāV0.195 , akārantādiitthiliṅgādiekavacanādisampannattā , pamādalekhādirahitattā ca avayavo sampanno taṃsamūhattā dhammo sampannabyañjano nāma , akkharādichabyañjanapadasamāyogā vā sabyañjano . Ayamevattho idhādhippeto . Imasmiṃ ayaṃ ūno , so netabbo pakkhipitabboti upanetabbābhāvato kevalaparipuṇṇo , sīlakkhandhasamādhikkhandhapaññākkhandha- vimuttikkhandhavimuttiñāṇadassanakkhandhapāripūriyā vā kevalaparipuṇṇo . Idhāyaṃ atireko , so apanetabboti vatvā apanetabbābhāvato parisuddho , caturoghanittharaṇatthāya , lokāmisanirapekkhatāya pavattiyamānattā vā parisuddho . Seṭṭhattā brahmacariyaṃ , brahmānaṃ vā seṭṭhānaṃ ariyānaṃ cariyaṃ brahmacariyaṃ , pabbajjabrahmacariyamaggabrahmacariyasāsanabrahmacariyādīsu sāsanabrahmacariyaṃ pakāsayissāmi , paridīpayissāmīti attho .

‘‘ Dhammaṃ vo , bhikkhave , desessāmi … pe … pakāsessāmī ’’ ti paṭiññātabbe pāḷidhamme āgate assādādayo desanāhāro desayati saṃvaṇṇetiM0.55 vitthāretīti ācariyena sāmaññavaseneva vuttaṃ , tasmā desanāhāro idha pāḷiyaṃ āgataṃ imaṃ assādaṃ desayati , idha pāḷiyaṃ āgataṃ imaṃ ādīnavaṃ desayatītiādi viseso na viññātabbo ,‘‘ kathaṃ viññātabbo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ idha pāḷiyaṃ āgato ayaṃ assādo , idha pāḷiyaṃ āgato ayaṃ ādīnavo ’’ ti visesaṃ niyametvā upalakkhaṇanayena dassetuṃ ‘‘ tattha katamo assādo ? Kāmaṃ kāmayamānassā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha tatthāti tassaṃ ‘‘ assādādīnavatā ’’ tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu visayavisayibhedesu assādesu katamo assādo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷiyaṃ āgatoti pucchitvā – ‘‘ Kāmaṃ kāmayamānassa , tassa cetaṃ samijjhati ; Addhā pītimano hoti , laddhā macco yadicchatī ’’ ti .( su . ni .772; mahāni .1)– Idha pāḷigāthāyaṃ yo visayabhūto assādo āgato , so ayaṃ assādetabbo assādo desanāhārassa visayoti . Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘ Evaṃ bhagavatā desito , pakāsito ca sāsanadhammo yesaṃ assādādīnaṃ dassanavasena pavatto , te assādādayo desanāhārassa visayabhūtā yattha yattha pāṭhe savisesaṃV0.196 vuttā , tato tato niddhāretvā udāharaṇavasena idhānetvā dassetuṃ ‘ tattha katamo assādo ’ tiādi āraddhan ’’ ti ( netti . aṭṭha .5) vuttaṃ . Tattha assādīyateti assādo , assādetabbo vatthukāmo . Kāmīyateti kāmo , vatthukāmo ca . Taṃ kāmayatīti kāmayamāno , satto . Tassa pītiyā yuttaṃ mano etassāti pītimano . Manati jānātītiādivacanatthena macco . Kāmaṃ kāmitabbaṃ vatthu kāmayamānassa tassa sattassa etaṃ kāmitabbaṃ vatthu sace samijjhati , evaṃ sati so satto addhā pītimano hoti . Yo macco yaṃ vatthuṃ icchati , taṃ vatthuṃ so macco laddhā addhā pītimano hotīti gāthāyattho daṭṭhabbo . ‘‘ KāmaṃM0.56 … pe … pītimano hotī ’’ ti ettakameva avatvā ‘‘ laddhā macco yadicchatī ’’ ti vuttattā lobhanīyaṃ vatthuṃyeva laddhā pītimano na hoti , atha kho patthetabbaṃ pūjetabbanti sabbaṃ laddhā macco pītimano ca hotīti atirekattho daṭṭhabbo .

Visayabhūto assādetabbo assādo idha pāḷiyaṃ gāthāyaṃ āgatoti ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ dukkhadomanassādibhedesu ādīnavesu katamo ādīnavo kattha pāḷidhamme āgato ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo ādīnavo ? Tassa ce kāmayānassā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha tatthāti tassaṃ ‘‘ assādādīnavatā ’’ tiādigāthāyaṃ niddiṭṭhesu dukkhadomanassādīsu ādīnavesu katamo ādīnavo tattha tesu pāḷidhammesu kattha pāḷiyaṃ āgatoti pucchitvā – ‘‘ Tassa ce kāmayānassa , chandajātassa jantuno ; Te kāmā parihāyanti , sallaviddhova ruppatī ’’ ti .( su . ni .773; mahāni .2)– Idha pāḷigāthāyaṃ yo domanassasaṅkhāto ādīnavo āgato , so ayaṃ domanassasaṅkhāto ādīnavo desanāhārassa visayoti . Gāthāyaṃ pana kāmayati icchatīti kāmayāno . Atha vā yāyati gacchatīti yāno , kāmena yāno kāmayāno , tassa . Chando jāto yassa so chandajāto , tassa . Vijjhīyateti viddhoV0.197 , sallati pavisatīti sallo , sallena viddho sallaviddho . Kāmaṃ kāmayānassa chandajātassa jantuno ye kāmā labhitabbā , te kāmā kenaci antarāyena yadā parihāyanti , tadā so jantu ruppati . Kīdisova ruppati ? Ayomayasallaviddho migo ruppati iva , parihīnakāmo jantu ruppatīti daṭṭhabbo . Ettha ca ‘‘ ruppatī ’’ tivacanena domanassuppatti dassitāti daṭṭhabbā .

6.‘‘ Phusanaṭṭhena phasso ’’ tiādinā niddhāretvā vacanaṃ nibbacanaṃ , taṃ pana padasseva , na vākyassāti āha ‘‘ padanibbacanan ’’ ti . 6. ‘‘ NeruttamadhippāyoV0.175 , byañjanamatha desanānidānañca ; Pubbāparānusandhī , eso hāro catubyūho ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha neruttaṃ suttapadanibbacanañca buddhānaṃ tassa tassa suttassa desakānaṃ , sāvakānaṃ vā adhippāyo ca atthabyañjanena byañjanamukhena desanānidānañca pubbāparena anusandhi ca ete niruttādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvīyanti , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ catubyūho hāro ’’ ti niddiṭṭho .

Adhippāyanidānānipettha byañjanamukheneva niddhāretabbāni . Tattha neruttaṃ suttapadanibbacanañca buddhānaṃ tassa tassa suttassa desakānaṃ , sāvakānaṃ vā adhippāyo ca atthabyañjanena byañjanamukhena desanānidānañca pubbāparena anusandhi ca ete niruttādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvīyanti , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ catubyūho hāro ’’ ti niddiṭṭho .

Nibbacanapubbāparasandhīsu vattabbameva natthīti āha ‘‘ visesato byañjanadvāreneva atthapariyesanā ’’ ti . Tattha neruttaṃ suttapadanibbacanañca buddhānaṃ tassa tassa suttassa desakānaṃ , sāvakānaṃ vā adhippāyo ca atthabyañjanena byañjanamukhena desanānidānañca pubbāparena anusandhi ca ete niruttādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvīyanti , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ catubyūho hāro ’’ ti niddiṭṭho .

Tattha neruttaṃ suttapadanibbacanañca buddhānaṃ tassa tassa suttassa desakānaṃ , sāvakānaṃ vā adhippāyo ca atthabyañjanena byañjanamukhena desanānidānañca pubbāparena anusandhi ca ete niruttādayo yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvīyanti , eso saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ catubyūho hāro ’’ ti niddiṭṭho .

Pavattinimittaṃ ajjhāsayādi . Desanāpavattinimittaṃ desakassa ajjhāsayādi desanānidānaṃ nāma .

Desanāpavattinimittaṃ desakassa ajjhāsayādi desanānidānaṃ nāma .

Catubyūhahārassa bahuvisayattā vibhaṅge ( netti .25 ādayo ) lakkhaṇasampattiṃ katvā kathayissāma .

7.‘‘ Padaṭṭhāne ’’ ti idaṃ sutte āgatadhammānaṃ kāraṇabhūtepi dhamme niddhāretvā sabhāgato , visabhāgato ca āvaṭṭanaṃ kātabbanti dassanatthaṃ vuttaṃ , na tantivasena . Tasmā padaṭṭhānaniddhāraṇāya vināpi āvaṭṭanaṃ yuttamevāti siddhaṃ hoti . Padassa vā saddapavattiṭṭhānaṃ padaṭṭhānaṃ padattho . Etasmiṃ pakkhe ‘‘ ārambhatha nikkamathāti ( saṃ . ni .1.185; netti .29; peṭako .38; mi . pa .5.1.4) vīriyassa padaṭṭhānan ’’ ti ( netti .29) ettha yvāyamārambhadhātuādiko attho vutto , taṃ vīriyasaddassa pavattiṭṭhānaṃ vīriyasaddābhidheyyo atthoti evamattho veditabbo . Sesesupi eseva nayo . 7. ‘‘ Ekamhi padaṭṭhāne , pariyesati sesakaṃ padaṭṭhānaṃ ; Āvaṭṭati paṭipakkhe , āvaṭṭo nāma so hāro ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha parakkamadhātuādīnaṃ padaṭṭhāne ekamhi ārambhadhātuādike desanāruḷhe sati visabhāgatāya vā sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesatiM0.34 , desanāya sarūpato aggahaṇena vā sesakaṃ padaṭṭhānaṃ pariyesati , yena saṃvaṇṇanāvisesena pariyesitvā yojento desanaṃ pamādādīnaṃ padaṭṭhānabhūte kosajjādike paṭipakkhe āvaṭṭati āvaṭṭāpeti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ āvaṭṭo hāro nāmā ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā . ‘‘ Paṭipakkhe ’’ ti idaṃ nidassanamattaṃ , sesepi sabhāge āvaṭṭanato . Na hi ārambhadhātuādike desanāruḷhe sati tappaṭipakkhe kosajjādikeyeva desanaṃ āvaṭṭeti , atha kho avasesavīriyārambhādikepi desanaṃ āvaṭṭetīti . Āvaṭṭahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo vibhattihāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

Sesakaṃ nāmagahitato itaraṃ , taṃ pana tassa paṭipakkhabhūtaṃ vā siyā , aññaṃ vāti āha ‘‘ visabhāgatāya aggahaṇena vā ’’ ti . Saṃvaṇṇanāya yojentoti yathāvuttavisabhāgadhammaniddhāraṇabhūtena atthakathanena pāḷiyaṃ yojento . Tenāha ‘‘ desanan ’’ ti . ‘‘ Paṭipakkhe ’’ ti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ sabhāgadhammavasenapi āvaṭṭanassa icchitattā . 7.‘‘ Tattha catasso paṭipadā ’’ tiādinā desanāhārena dukkhāpaṭipadābhedena taṇhācaritamandādibhedo puggalo vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ tassa vibhattānantaraṃ svāyaṃ desanāhāro kattha saṃvaṇṇetabbe dhamme kenaci ākārena sambhavatī ’’ ti pucchitabbabhāvato ‘‘ svāyaṃ hāro kattha sambhavatī ’’ tiādimāha . Navamakkhaṇasampannassa satthā yaṃ dhammaṃ deseti , tasmiṃ saṃvaṇṇetabbe dhamme yā vīmaṃsādikā sutamayādikā tisso paññā vibhattā , tāhi paññāhi ye ugghaṭitaññuādayo tayo puggalā vibhattā , iti vibhattākārena ayaṃ desanāhāro satthārā desetabbe dhamme sambhavatīti daṭṭhabbo . Tattha svāyaṃ hāroti desanāhārena paṭipadāvibhāgena veneyyapuggalavibhāgo dassito , so ayaṃ desanāhāro . Kattha sambhavatīti kattha saṃvaṇṇetabbe dhamme saṃvaṇṇanābhāvena sambhavatīti .

8. Nāmavasenāti sādhāraṇanāmavasena . Pāḷiyaṃ pana ‘‘ micchattaniyatānaṃ sattānaṃ , aniyatānañca sattānaṃ dassanapahātabbā kilesā sādhāraṇā ’’ tiāgatattā ( netti .34)‘‘ dassanapahātabbādināmavasenā ’’ ti vuttaṃ . VatthuvasenātiM0.32 sattasantānavasena . So hi dhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya idha ‘‘ vatthū ’’ ti adhippeto . Tenāha – ‘‘ puthujjanassa , sotāpannassa ca kāmarāgabyāpādā sādhāraṇā ’’ tiādi ( netti .34). 8. ‘‘ DhammañcaV0.176 padaṭṭhānaṃ , bhūmiñca vibhajate ayaṃ hāro . Sādhāraṇe asādhāraṇe ca neyyo vibhattī ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha kusalādivasena anekavidhaṃ sabhāva dhammañca dānasīlādi padaṭṭhānañca ‘‘ dassanabhūmi bhāvanābhūmī ’’ ti evamādikaṃ bhūmiñca sādhāraṇe ca asādhāraṇe ca yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhajate , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ vibhatti hāro ’’ ti neyyoti atthayojanā .

Vuttavipariyāyenāti nāmato , vatthuto ca āveṇikatāya . Taṃtaṃmaggaphalaṭṭhānañhi taṃtaṃmaggaphalaṭṭhatā , bhabbānaṃ bhabbatā , abhabbānaṃ abhabbatā asādhāraṇā . ‘‘ Imasmiṃ sutte vuttā kusalā vāsanābhāgiyā , imasmiṃ sutte vuttā kusalā nibbedhabhāgiyā ’’ tyādinā ,‘‘ imasmiṃ sutte vuttā akusalā kilesabhāgiyā ’’ tyādinā dhammañca ,‘‘ idaṃ sīlaṃ imassa mahaggatavisesassa padaṭṭhānaṃ , idaṃ sīlaṃ idaṃ jhānaṃ imassa lokuttarassa padaṭṭhānan ’’ tyādinā padaṭṭhānañca ,‘‘ dassanapahātabbassa puthujjano bhūmi , bhāvanāpahātabbassa sotāpannādayo bhūmi ’’ tyādinā bhūmiñca ,‘‘ kāmarāgabyāpādā puthujjanasotāpannānaṃ sādhāraṇā ’’ tyādinā sādhāraṇe ca ,‘‘ kāmarāgabyāpādā anāgāmiarahantānaṃ asādhāraṇā ’’ tyādinā asādhāraṇe ca yena vibhajati , so vibhatti hāro nāmātiādinā ( netti .33-34) vitthāretvā vibhajanākāro gahetabbo .

VibhattihāraniddesoM0.35 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo parivattanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

9. ‘‘ Kusalākusale dhamme , niddiṭṭhe bhāvite pahīne ca . Parivattati paṭipakkhe , hāro parivattano nāmā ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha sutte bhāvite bhāvitabbe kusale anavajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā pahīne pahātabbe akusale sāvajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā tesaṃ dhammānaṃ paṭipakkhe viparītadhamme yena saṃvaṇṇanāvisesena parivattati parivatteti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ parivattano hāro nāmā ’’ ti veditabboti atthayojanā .

9.‘‘ Bhāvite ’’ ti idaṃ bhāvanākiriyāya upalakkhaṇaṃ , na ettha kālavacanicchāti āha ‘‘ bhāvetabbeti attho ’’ ti . Bhāvanā cettha āsevanāti , kusalasaddopi anavajjaṭṭhoti veditabboV0.30 . Tattha sutte bhāvite bhāvitabbe kusale anavajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā pahīne pahātabbe akusale sāvajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā tesaṃ dhammānaṃ paṭipakkhe viparītadhamme yena saṃvaṇṇanāvisesena parivattati parivatteti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ parivattano hāro nāmā ’’ ti veditabboti atthayojanā .

Paṭipakkhatoti vipakkhato . Tattha sutte bhāvite bhāvitabbe kusale anavajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā pahīne pahātabbe akusale sāvajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā tesaṃ dhammānaṃ paṭipakkhe viparītadhamme yena saṃvaṇṇanāvisesena parivattati parivatteti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ parivattano hāro nāmā ’’ ti veditabboti atthayojanā .

Visadisūdāharaṇena byatirekato yathādhippetadhammappatiṭṭhānā hesā . Tattha sutte bhāvite bhāvitabbe kusale anavajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā pahīne pahātabbe akusale sāvajjadhamme niddiṭṭhe kathite , saṃvaṇṇite vā tesaṃ dhammānaṃ paṭipakkhe viparītadhamme yena saṃvaṇṇanāvisesena parivattati parivatteti , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ parivattano hāro nāmā ’’ ti veditabboti atthayojanā . ‘‘ Sammādiṭṭhissa purisapuggalassa micchādiṭṭhi nijjiṇṇā bhavatī ’’ tiādinā ca ‘‘ yassa vā pāṇātipātā paṭiviratassa pāṇātipāto pahīno ’’ tiādinā ca ‘‘ bhuñjitabbā kāmāV0.177 … pe … kāmehi veramaṇī tesaṃ adhammo ’’ tiādinā ca paṭipakkhe parivattanabhāvaṃ vibhaṅgavāre ( netti .35 ādayo ) vakkhatīti na vitthāritā .

Parivattanahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo vevacanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

10. Padatthassāti padābhidheyyassa atthassa , sabhāvadhammassa vā . 10. ‘‘ Vevacanāni bahūni tu , sutte vuttāni ekadhammassa . Yo jānāti suttavidū , vevacano nāma so hāro ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha ekadhammassa padatthassa sutte vuttāni tu vuttāni eva , bahūni tu bahūni eva vevacanāni yena saṃvaṇṇanāvisesena yo suttavidū jānāti , jānitvā ekasmiṃyeva padatthe yojeti , tassa suttaviduno so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ vevacano nāma hāro ’’ ti niddiṭṭhoti atthayojanā . Ettha ca yo so-saddā asamānatthā ca hontīti ‘‘ yo suttavidū ’’ ti vatvā ‘‘ so saṃvaṇṇanāviseso ’’ ti vuttanti .

‘‘ Bhagavā ’’ ti padassaM0.36 ekasmiṃyeva atthe bhagavati ‘‘ arahaṃ sammāsambuddho vijjācaraṇasampanno sugato lokavidū anuttaro purisadammasārathi satthā devamanussānaṃ buddho bhagavā , phalanipphattigato vesārajjappatto adhigatapaṭisambhido catuyogavippahīno agatigamanavītivatto uddhaṭasallo niruḷhavaṇo madditakaṇṭako nibbāpitapariyuṭṭhāno bandhanātīto ganthaviniveṭhano ajjhāsayavītivatto bhinnandhakāro cakkhumā lokadhammasamatikkanto anurodhavirodhavippayutto iṭṭhāniṭṭhesu dhammesu asaṅkhepagato bandhanātivatto ṭhapitasaṅgāmo abhikkantataro ukkādharo ālokakaro pajjotakaro tamonudo raṇañjaho aparimāṇavaṇṇo appameyyavaṇṇo asaṅkheyyavaṇṇo ābhaṅkaro pabhaṅkaro dhammobhāsapajjotakaro ’’ ti ( netti .38) evamādīni bahūni vevacanāni yojitāni . Vitthāro vibhaṅgavāre ( netti .37 ādayo ) āgamissati .

Vevacanahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo paññattihāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 10.‘‘ Tattha aparimāṇā padā ’’ tiādinā ‘‘ dhammaṃ vo bhikkhave desessāmī ’’ ti uddiṭṭhāya pāḷiyā dvādasapadasampattisaṅkhātaṃ tividhakalyāṇataṃ dassetvā idāni chaatthapadachabyañjanapadabhedena sampattisaṅkhātaṃ atthapadabyañjanapadakalyāṇataṃ dassento ‘‘ tattha chappadāni attho ’’ tiādimāha . Atha vā ‘‘ dvādasa padāni suttan ’’ ti vuttānurūpaṃ ‘‘ tattha aparimāṇā ’’ tiādinā ‘‘ dhammaṃ vo bhikkhave desessāmī ’’ ti uddiṭṭhāya pāḷiyā dvādasapadatāM0.81 dassetvā ‘‘ ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇan ’’ ti vuttānurūpaṃ ‘‘ tattha bhagavā akkharehi cā ’’ tiādinā tassā pāḷiyā tividhakalyāṇatā dassitā , dassetvā idāni ‘‘ sātthaṃ sabyañjanaṃ kevalaparipuṇṇaṃ parisuddhan ’’ ti vuttānurūpaṃ tassā pāḷiyā chaatthapadabyañjanapadasampannataṃ dassetuṃ ‘‘ tattha chappadāni attho ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tissaṃ desanāhāravisayasaṅkhātāyaṃ pāḷiyaṃ chappadāni attho . Katamāni chappadāni ? Saṅkāsanā , pakāsanā , vivaraṇā , vibhajanā , uttānīkammaṃ , paññatti imāni chappadāni . Attho yassa atthi tasmā sātthaṃ . Tatthāti tissaṃ desanāhāravisayasaṅkhātāyaṃ pāḷiyaṃ chappadāni byañjanaṃ . Katamāni chappadāni ? Akkharaṃ , padaṃ , byañjanaṃ , ākāro , nirutti , niddeso imāni chappadāni . Byañjanaṃ yassa atthīti sabyañjanan ti yojanā kātabbā . Tenāti tassā pāḷiyā tividhakalyāṇachaatthapadasampannachabyañjanapadasampannaṭṭhena ,‘‘ dhammaṃ vo , bhikkhave … pe … suddhan ’’ ti bhagavā āhāti attho . Kevalasaddassa sakalādiatthavācakattā adhippetatthaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘ kevalanti lokuttaraṃ na missaṃ lokiyehi dhammehī ’’ ti vuttaṃ . Paripuṇṇan ti adhippetatthe ekopi attho ūno natthi , vācakasaddesupi anatthako ekopi saddo adhiko natthīti paripuṇṇaṃ anūnaṃ anatirekaṃ . Parisuddhan ti saddadosaatthadosādivirahato vā parisuddhaṃ , rāgādimalavirahato vā pariyodātānaṃ uttarimanussadhammavisesānaṃ upaṭṭhitaṭṭhānattā parisuddhaṃ pariyodātaṃ . Niggataṃ malaṃ etassa dhammassātiV0.220 nimmalaṃ . Saddadosādivirahato vā rāgādivirahato vā sabbamalehi apagataṃ pari samantato odātanti pariyodātaṃ . Upaṭṭhitan ti upatiṭṭhanti ettha sabbavisesāti upaṭṭhitaṃ yathā ‘‘ padakkantan ’’ ti . Padakkantaṃ padakkantaṭṭhānaṃ . Visisanti manussadhammehīti visesā , sabbe visesā sabbavisesā , sabbato vā visesāti sabbavisesā , uttarimanussadhammā . Tesaṃ sabbavisesānaṃ upaṭṭhitanti yojanā . Idan ti sikkhattayasaṅgahaṃ sāsanabrahmacariyaṃ . Tathāgatassa sammāsambuddhassa padanti tathāgatapadaṃ . Padan ti ca paṭipattigamanena vā desanāgamanena vā kilesaggahaṇaṃ . Ottharitvā gamanaṭṭhānaṃ itipi vuccati pavuccati , tathāgatena gocarāsevanena vā bhāvanāsevanena vā nisevitaṃ bhajitaṃ itipi vuccati , tathāgatassa mahāvajirañāṇasabbaññutaññāṇadantehiM0.82 ārañjitaṃ ārañjitaṭṭhānaṃ itipi vuccati , ato tathāgatapadādibhāvena vattabbabhāvato etaṃ sāsanabrahmacariyaṃ iti paññāyati . Brahmacariyan ti brahmuno sabbasattuttamassa bhagavato cariyaṃ , brahmaṃ vā sabbaseṭṭhaṃ cariyaṃ brahmacariyaṃ . Paññāyatīti yathāvuttehi pakārehi ñāyatīti attho veditabbo . ‘‘ Imassa sikkhattayassa saṅgahassa sāsanassa paripuṇṇabhāvaparisuddhabhāvasaṅkhātaṃ tathāgatapadabhāvaṃ ! Tathāgatapadabhāvaṃ , tathāgatanisevitabhāvaṃ , tathāgataārañjitabhāvaṃ , tehi pakārehi ñāpitabhāvaṃ kathaṃ mayaṃ nikkaṅkhā jānissāmā ’’ ti vattabbato ‘‘ tenāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ , tabbhāvadīpakena bhagavatā vuttena vacanena tumhehi nikkaṅkhehi jānitabboti vuttaṃ hoti .

11. Nikkhepo desanā . 11. ‘‘ EkaṃV0.178 bhagavā dhammaṃ , paññattīhi vividhāhi deseti . So ākāro ñeyyo , paññattī nāma so hāro ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha bhagavā ekaṃ khandhādidhammaṃ vividhāhi nikkhepappabhavapaññattādīhi paññattīhi yena paññāpetabbākārena deseti , so paññāpetabbākāro yena saṃvaṇṇanāvisesena vibhāvito , so saṃvaṇṇanāviseso ‘‘ paññatti hāro nāmā ’’ ti ñeyyoti atthayojanā . Tattha vividhāhi paññattīhi nikkhepapaññattipabhavapaññattipariññāpaññattipahānapaññatti- bhāvanāpaññattisacchikiriyāpaññattinirodhapaññattinibbidāpaññattīti evamādipaññattīhi ekapadatthasseva paññāpetabbākāravibhāvanālakkhaṇo saṃvaṇṇanāviseso paññatti hāro nāmāti .

Pabhavo samudayo . Tattha ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti ayaṃ paññatti pañcannaṃ khandhānaṃ , channaṃ dhātūnaṃ , aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ , dvādasannaṃ āyatanānaṃ , dasannaṃ indriyānaṃ nikkhepapaññatti . ‘‘ Kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre atthi rāgo , atthi nandī , atthi taṇhā , patiṭṭhitaṃ tattha viññāṇaṃ viruḷhaṃ . Yattha patiṭṭhitaṃ viññāṇaṃ viruḷhaṃ , atthi tatthaM0.37 nāmarūpassa avakkanti . Yattha atthi nāmarūpassa avakkanti , atthi tattha saṅkhārānaṃ vuddhī ’’ ti ( saṃ . ni .2.64; kathā .296) evamādi pabhavapaññatti dukkhassa ca samudayassa cāti . ‘‘ Kabaḷīkāre ce , bhikkhave , āhāre natthi rāgo , natthi nandī , natthi taṇhā ’’ ti ( saṃ . ni .2.64; kathā .296) evamādi pariññāpaññatti dukkhassa ,‘‘ pahānapaññatti samudayassa , bhāvanāpaññatti maggassa , sacchikiriyāpaññatti nirodhassā ’’ ti ca ‘‘ nikkhepapaññatti sutamayiyā paññāya , sacchikiriyāpaññatti anaññātaññassāmītindriyassa , pavattanāpaññatti dhammacakkassā ’’ ti evamādivitthāro vibhaṅge ( netti .39 ādayo ) āgamissatīti .

11. Jātiliṅgakālasādhanavibhattisaṅkhyāvisesādito saddato padavicayo kātabbo . Paṇṇattihāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo otaraṇahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 11. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena desanāhāravibhaṅgena assādādayo suttatthā ācariyena vibhattā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto desanāhāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo vicayo hāro ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo vicayo hāro ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu hāresu katamo saṃvaṇṇanāviseso vicayo hāro vicayahāravibhaṅgo nāmāti pucchati . ‘‘ Yaṃ pucchitañca vissajjitañcā ’’ tiādiniddesagāthāya idāni mayā vuccamāno ‘‘ ayaṃ vicayo hāro kiṃ vicinatī ’’ tiādiko saṃvaṇṇanāviseso vicayahāravibhaṅgo nāmāti yojanā .

Tattha kariyamāno ca yathāsabhāvaniruttiyā eva kato sukato hotīti dassento ‘‘ idaṃ nāmapadaṃV0.46 … pe … ayaṃ saddato padavicayo ’’ ti vatvā ‘‘ so panāyan ’’ tiādimāha . ‘‘ Ayaṃ vicayo hāro kiṃ vicinatī ’’ ti iminā yo vicayo vicinitabbo , taṃ vicayaṃ vicinitabbaṃ pucchati , tasmā vicinitabbaṃ visayaṃ visuṃ visuṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘ padaṃ vicinati , pañhaṃ vicinatī ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Kiṃ vicayo padavicayo ’’ tiādiṃ avatvā ‘‘ kiṃ vicinati , padaṃ vicinatī ’’ tiādivacanena vicayasaddassa kattusādhanatthaṃ dasseti . Tattha padaṃ vicinatīti navavidhassa suttantassa sabbaṃ padaṃ yāva nigamanā nāmapadādijātisaddādiitthiliṅgādiākārantādipaṭhamavibhatyantādiekavacanādivasena vicinati . Pañhaṃ vicinatīti adiṭṭhajotanādisattādhiṭṭhānādisammutivisayādiatītavisayādivasena vicinati . Vissajjanaṃ vicinatīti ekaṃsabyākaraṇavissajjanādisāvasesabyākaraṇavissajjanādi sauttarabyākaraṇa vissajjanādi lokiyabyākaraṇavissajjanādivasena vicinati . Pubbāparaṃ vicinatītiV0.222 pubbena aparaṃ saṃsanditvāM0.84 vicinati . Assādaṃ vicinatīti assādakataṇhādiassādetabbasukhādivasena vicinati . Ādīnavaṃ vicinatīti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhavasena vā aniṭṭhānubhavanādiādiantavantatādisaṃkilesabhāgiyādivasena vā vicinati . Nissaraṇaṃ vicinatīti maggavasena vā nibbānavasena vā maggassa vā āgamavasena , nibbānassa asaṅkhatadhātuādipariyāyavasena vā vicinati . Phalaṃ vicinatīti dhammacaraṇassa duggatigamanābhāvena vā maccutaraṇādinā vā desanāya phalaṃ , desanānusārena caraṇassa phalaṃ vicinati . Upāyaṃ vicinatīti aniccānupassanādivasena pavattananibbidāñāṇādivasena vā saddhāsativasena vā visuddhiyā upāyaṃ vicinati . Āṇattiṃ vicinatīti pāpaparivajjanāṇattivasena vā lokassa suññatāpekkhanāṇattivasena vā vicinati . Anugītiṃ vicinatīti vuttānugītivasena vā vuccamānānugītivasena vā anurūpaṃ gītiṃ vicinati . Sabbe nava suttante vicinatīti suttageyyādike nava sutte āhaccavacanavasena vā anusandhivacanavasena vā nītatthavacanavasena vā neyyatthavacanavasena vā saṃkilesabhāgiyādivasena vā vicinati .

Vattabbaatthasaṃvaṇṇanāti taṃtaṃpadavacanīyassa atthassa bhedaṃ vatvā pariyāyehi vivaritvā kathanaṃ . Kiñcāpi padavicayo paṭhamaṃ vibhatto , suttassa pana anupadaṃ vicinitabbatāya atibhāriyo , na sukaro padavicayoti taṃ aggahetvā pañhāvicayavissajjanavicaye tāva vibhajanto ‘‘ yathā kiṃ bhave ’’ tiādimāha .

Viciyamānassa suttapadassāti pucchāvasena pavattasuttapadassa . Tattha yathā kiṃ bhaveti yena pakārena so pañhāvicayo pavattetabbo , taṃ pakārajātaṃ kīdisaṃ bhaveyyāti attho daṭṭhabbo . Āyasmā ajito pārāyane bhagavantaṃ pañhaṃ yathā yena pakārena pucchati , tathā tena pakārena pañhāvicayo pavattetabboti attho . Tattha āyasmāti piyavacanaṃ . Ajitoti bāvarībrāhmaṇassa paricārakabhūtānaṃ soḷasannaṃ aññataro ajito . Pārāyaneti pāraṃ nibbānaṃ ayati gacchati etenāti pārāyanaṃ , ajitasuttādisoḷasasuttassetaṃ adhivacanaṃ .

12.‘‘ Avuttānampi saṅgaho ’’ ti iminā avuttasamuccayattho ca -saddoti dasseti . 12. ‘‘ YoV0.179 ca paṭiccuppādo , indriyakhandhā ca dhātuāyatanā . Etehi otarati yo , otaraṇo nāma so hāro ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha yo paṭiccasamuppādo ca ye indriyakhandhā ca yāni dhātuāyatanāni ca yena saṃvaṇṇanāvisesena niddhāritāni , etehi paṭiccasamuppādādindriyakhandhadhātāyatanehi , sutte āgatapadatthamukhena niddhāriyamānehi ca yo saṃvaṇṇanāviseso otarati ogāhati paṭiccasamuppādādike tattha vācakavasena , tattha ñāpakavasena vā anupavisati , so saṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro nāmāti atthayojanā .

Tattha indriyakhandhāti indriyāni ca khandhā cāti indriyakhandhā .

Dhātuāyatanāti dhātuyo ca āyatanāni ca dhātuāyatanā .

Kathaṃ otaraṇo ? ‘‘ Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto ’’ tiādi ( netti .42) pāṭho . Uddhan ti rūpadhātu ca arūpadhātu ca . Adhoti kāmadhātu . Sabbadhi vippamuttoti tedhātuke ayaṃ asekkhāvimutti . Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni , ayaṃ indriyehi otaraṇā . TāniyevaM0.38 asekkhāni pañcindriyāni vijjā , vijjuppādā avijjānirodho … pe … dukkhakkhandhassa nirodho hoti , ayaṃ paṭiccasamuppādehi otaraṇā . Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni sīlakkhandhena samādhikkhandhena paññākkhandhena , ayaṃ khandhehi otaraṇā . Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni saṅkhārapariyāpannāni ye saṅkhārā anāsavā , no ca bhavaṅgā , te saṅkhārā dhammadhātusaṅgahitā , ayaṃ dhātūhi otaraṇā . Sā dhammadhātu dhammāyatanapariyāpannā , yaṃ āyatanaṃ anāsavaṃ , no ca bhavaṅgaṃ , ayaṃ āyatanehi otaraṇāti evamādīhi vibhaṅge ( netti .42 ādayo ) āgamissatīti . OtaraṇahāraniddesoV0.180 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo sodhanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

12. PahātabbasaṃyojanāniM0.99 dassanabhūmibhāvanābhūmibhedena vibhattāni , amhehipi ñātāni ,‘‘ indriyabhedato kathaṃ vibhattānī ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tattha tīṇī ’’ tiādi vuttaṃ . Atha vā ‘‘ pahātabbasaṃyojanesu katamāni saṃyojanāni katamaṃ indriyaṃ attano pahāyakaṃ katvā nirujjhantī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha tīṇī ’’ tiādi vuttaṃ . Adhiṭṭhāya attano pahāyakaṃ katvā nirujjhanti anuppādavasena .

‘‘ Anaññātaññassāmītindriyañca aññindriyañca saṃyojanānaṃ nirujjhanahetu hotu , aññātāvindriyaṃ kissa hetū ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha yaṃ yena aññātāvindriyena arahā ‘‘ me jāti khīṇā ’’ ti evaṃ jānāti , idaṃ jānanahetu aññātāvindriyaṃ khaye jātikkhaye arahattaphale pavattaṃ ñāṇaṃ . Yaṃ yena aññātāvindriyena arahā ‘‘ itthattāya aparaṃ na bhavissāmī ’’ ti pajānāti , idaṃ pajānanahetuV0.236 aññātāvindriyaṃ . Anuppāde pana anuppajjane arahattaphale pavattaṃ ñāṇaṃ aññātāvindriyaṃ jānanahetu hotīti vuttaṃ hoti .

Indriyañāṇāni pahāyakāni katvā saṃyojanāni nirujjhanti ,‘‘ tāni ñāṇāni kadā nirujjhantī ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tattha yañcā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ pāpuṇantassa nirujjhatu , aññindriyaṃ arahattaṃ pāpuṇantassa nirujjhatu , aññātāvindriyaṃ kadā nirujjhatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha yañca khaye ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha dveti kiccabhedena dve , sabhāvato pana ekāva .

‘‘ Pajānanakiccampi ekameva , kathaṃ dve siyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ . Ārammaṇapaññābhedena dve nāmāni labbhantīti vuttaṃ hoti .

13.‘‘ Gāthāruḷhe ’’ ti iminā pāḷiāgatova pañho veditabbo , na itaroti dasseti . Tenāha ‘‘ buddhādīhi byākate ’’ ti . 13. ‘‘ Vissajjitamhi pañhe , gāthāyaṃ pucchitā yamārabbha . Suddhāsuddhaparikkhā , hāro so sodhano nāmā ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha tissaṃ gāthāyaṃ āruḷhe pañhe ñātumicchite atthe bhagavatā vissajjanagāthāyaṃ vissajjitamhi yaṃ suttatthaṃ ārabbha adhikicca sā gāthā pucchitā pucchanatthāya ṭhapitā , tassa suttatthassa yena saṃvaṇṇanāvisesena suddhāsuddhaparikkhā vicāraṇā bhave , so saṃvaṇṇanāviseso sodhano hāro nāmāti atthayojanā . Kathaṃ ? ‘‘ Avijjāya nivuto loko ’’ ti padaṃ sodhitaṃ , ārambho na sodhito . ‘‘ Vivicchā pamādā nappakāsatī ’’ ti padaṃ sodhitaṃ , ārambho na sodhito . ‘‘ Jappābhilepanaṃ brūmī ’’ ti padaṃ sodhitaṃ , ārambho na sodhito . ‘‘ Dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti padañca sodhitaṃ , ārambho ca sodhitoti . Evaṃ padādīnaṃ sodhitāsodhitabhāvavicāro hāro sodhano nāma . Vitthārato pana vibhaṅge ( netti .45 ādayo ) āgamissatīti . SodhanahāraniddesoM0.39 niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo adhiṭṭhānahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

Atha vā vissajjitamhīti vissajjane . Vissajjanasodhanena hi pañhāsodhanaṃ . Pañheti pucchāyaṃ . 13.‘‘ Paññā ceva sati cā ’’ ti padassa attho ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ nāmarūpañcā ’ ti padassa attho kathaṃ amhehi ñātabbo ’’ ti vattabbattā nāmarūpaṃ vibhajanto ‘‘ tattha ye pañcupādānakkhandhā ’’ tiādimāha . Tattha tatthāti kammavipākavaṭṭabhede bhavattaye . Tatthāti pañcupādānakkhandhasaṅkhātanāmarūpasamudāye . Pañcindriyānīti cakkhādipañcindriyāniM0.100 . Viññāṇasampayuttan ti sampayuttapaccayattaṃ sandhāya na vuttaṃ , pacurajanassa pana avibhajitvā gahaṇīyasabhāvamattaṃ sandhāya vuttaṃ . Vibhāgaṃ jānantehi pana ‘‘ nāmaṃ viññāṇasampayuttaṃ , rūpaṃ pana na viññāṇasampayuttaṃ , sahajātan ’’ ti vibhajitvā gahetabbaṃ .

Gāthāyan ti upalakkhaṇaṃ , tena gāthāyaṃ , suttageyyādīsu cāti vuttaṃ hoti . Tassāti paññāsatisahitassa nāmarūpassa . Nirodhan ti anupādisesanibbānadhātuṃ . Bhagavantaṃ pucchanto āyasmā ajito ‘‘ paññā ceva … pe … katthetaṃ uparujjhatī ’’ ti evaṃ pārāyane āha .

‘‘ Paññā cevātiādigāthāya yā anupādisesanibbānadhātu pucchitā , sā anupādisesanibbānadhātu katamena adhigamena pattabbā ’’ ti pucchitabbattā caturiddhipādamukhena ariyamaggādhigamamukhena pattabbā , caturiddhipādabhāvanāya ca cattārindriyāni mūlabhūtāni , tasmā mūlabhūtāni tāni cattārindriyāni niddhāretvā dassento ‘‘ tattha sati ca paññā cā ’’ tiādimāha .

Tassa atthassāti āraddhassa atthassa , tena ārambhasodhanassa visayamāha . Ettha ca atthadvāreneva padapucchāsodhanampi karīyatīti puna ‘‘ tassa atthassā ’’ ti vuttaṃ . Yamārabbhāti yaṃ sīlādimārabbha gāthādīsu desitaṃ , tasmiṃ ārambheti attho . Pucchitāti pucchākārinī ,‘‘ kā ettha padasuddhi , kā pañhāsuddhi , kā ārambhasuddhī ’’ ti evaṃ pucchākārinī pucchaṃ katvā pavattitā suddhāsuddhaparikkhāti yojanā . Kusalākusaladhammagatiyo samanvesamānāya satiyā sijjhamānāya ekantena samādhi nipphādetabbo , satiggahaṇena ca pariyuṭṭhānappahānaṃ gāthāyaṃ adhippetaṃ , pariyuṭṭhānappahānena caV0.237 samādhikiccaṃ pākaṭanti āha ‘‘ sati dve indriyāni satindriyañca samādhindriyañcā ’’ ti .

Paññāya anusayasamugghātaṃ catubbidhasammappadhānasaṅkhātena vīriyena sijjhati , na vinā tenāti vuttaṃ ‘‘ paññā dve indriyāni paññindriyañca vīriyindriyañcā ’’ ti .

Imesu yathāvuttesu catūsu indriyesu pubbabhāge vā maggakkhaṇe vā sijjhantesu taṃsampayuttā yā saddahanā okappanā siddhā , idaṃ saddahanaokappanasaṅkhātaṃ dhammajātaṃ saddhindriyaṃ siddhaṃ ,‘‘ tesu mūlabhūtesu indriyesu siddhesu katamena indriyena katamo dhammo siddho ’’ ti pucchitabbattā iminā ayaṃ siddhoti dassento ‘‘ tattha yā saddhādhipateyyā ’’ tiādimāha . Tattha tatthāti satyādīsu . Saddhādhipateyyāti paccayabhūtāya saddhāya siddho chando adhipatīti saddhādhipati , saddhādhipatinā pavattetabbā cittekaggatāti saddhādhipateyyā . Chandasamādhīti chandaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā chandādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā chandasamādhi , pahānaṃ pahānahetu hotīti yojanā kātabbā . Pahānan ti ca pajahati vikkhambhitakilese etena chandasamādhināti pahānan ti karaṇasādhanattho gahetabbo . Paṭisaṅkhānabalenāti parikammabalena . Bhāvanābalenāti mahaggatabhāvanābalena .

‘‘ SoM0.101 chandasamādhi sayaṃ kevalova pahānan ’’ ti vattabbattā ‘‘ tattha ye assāsapassāsā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tasmiṃ samāhite citte cittuppāde . ‘‘ Tasmiṃ samāhite cittuppāde assāsā ’’ tiādinā assāsādisīsena assāsādijanakā vīriyasaṅkhārā gahitā , te ca yāva bhāvanāpāripūrī , tāva punappunaṃ saraṇato ca sarā , punappunaṃ saṅkappato ca saṅkappā . Yo pana ‘‘ sarasaṅkappā , ime saṅkhārā cā ’’ ti evaṃ vuttappakāro purimako chandasamādhi vā kilesavikkhambhanatāya ca tadaṅgappahānatāya ca pahānaṃ pahānahetupadhānaṃ vā ,‘‘ ime vuttappakārā saṅkhārādayo kiṃ bhāventī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ ime ca saṅkhārā ’’ tiādi vuttaṃ .

14. Na vikappayitabbāti yathā loke ‘‘ jāti sāmaññaṃ , bhedo sāmaññaṃ , sambandho sāmaññan ’’ tiādinā sāmaññaṃ jātiādiṃ , tabbidhurañca visesaṃM0.33 vikappenti parikappenti , evaṃ na vikappayitabbāti attho . 14. ‘‘ Ekattatāya dhammā , yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā . Te na vikappayitabbā , eso hāro adhiṭṭhāno ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha ye dukkhasaccādayo dhammā ekattatāya sāmaññenapi ca vemattatāya visesenapi niddiṭṭhā , yena saṃvaṇṇanāvisesena niddiṭṭhā dukkhasaccādayo dhammā na vikappayitabbā sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato , kāladisāvisesādīnaṃ viya apekkhāsiddhito ca , eso saṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhāno hāroti atthayojanā . TatthaV0.181 ekattatāyāti ekassa samānassa bhāvo ekattaṃ , ekattameva ekattatā , tāya . Eka saddo cettha samānatthavācako , na saṅkhyāvācakoti . Vemattatāyāti visiṭṭhā mattā vimattā , vimattā eva vemattaṃ , vemattassa bhāvo vemattatā , tāya . Yathā hi ‘‘ ajja sve ’’ ti vuccamānā kālavisesā anavaṭṭhitā bhavanti ,‘‘ purimā disā , pacchimā disā ’’ ti vuccamānā disāvisesā , evaṃ sāmaññavisesā ca atthassa sabhāvāti . Tathā hi ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ ti vuccamānaṃ jātiādiṃ apekkhāya sāmaññaṃ samānampi saccāpekkhāya viseso hoti . Esa nayo samudayasaccādīsupīti . ‘‘ Dukkhan ’’ ti ekattatā . ‘‘ Jāti dukkhā , jarā dukkhā , maraṇaṃ dukkhan ’’ ti evamādi vemattatā . ‘‘ Dukkhasamudayo ’’ ti ekattatā ,‘‘ taṇhā ponobhavikā nandīrāgasahagatā ’’ ti evamādi vemattatāti evamādi vitthāro vibhaṅge ( netti .46 ādayo ) āgamissatīti . Adhiṭṭhānahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo parikkhārahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

Yadā yo kālaviseso ‘‘ sve ’’ ti laddhavohāro , tadā so taṃdivasātikkame ‘‘ ajjā ’’ ti , puna taṃdivasātikkame ‘‘ hiyyo ’’ ti voharīyatīti anavaṭṭhitasabhāvā ete kālavisesā . Disāyapi ‘‘ ekaṃ avadhiṃ apekkhitvā puratthimā disā , tato aññaṃ apekkhitvā pacchimā nāma hotī ’’ tiādinā anavaṭṭhitasabhāvatā veditabbā .

Jātiādiapekkhāyāti jātiādidukkhavisesāpekkhāya . Saccāpekkhāyāti saccasāmaññāpekkhāya .

‘‘ Taṇhā ’’ ti vuccamānaṃ kāmataṇhādiapekkhāya sāmaññampi samānaṃ saccāpekkhāya viseso hotīti evamādiṃ sandhāyāha ‘‘ esa nayo samudayādīsupī ’’ ti .

15. SekheM0.54 asekheti sekkhe ariyapuggale , asekkhe ariyapuggale . Vipassanāpubbaṅgamappahāneti vipassanaṃ purecārikaṃ katvā pavattakilesappahāne , pahānābhisamayeti attho . 15. ‘‘ Ye dhammā yaṃ dhammaṃ , janayantippaccayā paramparato . Hetumavakaḍḍhayitvā , eso hāro parikkhāro ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha avijjādikā ye paccaya dhammā saṅkhārādikaṃ yaṃ phala dhammaṃ paccayā sahajātapaccayena paramparato paramparapaccayabhāvena janayanti , tassa saṅkhārādiphalassa paccayaṃ parikkhārabhūtaṃ purimuppannaṃ avijjādikaṃ asādhāraṇaṃM0.40 janakaṃ hetuṃ , ayonisomanasikārādikaṃ sādhāraṇaṃ paccaya hetuñca avakaḍḍhayitvā suttato niddhāretvā yo saṃvaṇṇanāviseso parikkhārasaṃvaṇṇanābhāvena pavatto , eso saṃvaṇṇanāviseso parikkhāro hāro nāmāti atthayojanā . Avijjādayo hi avijjādīnaṃ asādhāraṇahetū bhavanti , ayonisomanasikārādayo sādhāraṇapaccayā . Tenāha – ‘‘ asādhāraṇalakkhaṇo hetu , sādhāraṇalakkhaṇo paccayo ’’ ti ,‘‘ avijjā avijjāya hetu , ayonisomanasikāro paccayo ’’ tiādikaṃ ( netti .49) vibhaṅgavacanañca . Parikkhārahāraniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo samāropanahāraniddeso ’’ ti pucchitabbattā –

‘‘ YaṃV0.51 aniccaṃ dukkhaṃ anattā ’’ ti pāḷiṃ dassetvā puna ‘‘ yaṃ anicce dukkhe anattanī ’’ ti vacanaṃ evampettha paṭhantīti dassetuṃ . 15. Tassaṃ gāthāyaṃ ‘‘ kittakāni pucchitānī ’’ ti vattabbattā ‘‘ imānī ’’ tiādi vuttaṃ . Padatthānurūpaṃ pucchitabbattā ‘‘ imāni tīṇi padāni pucchitānī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Ye caV0.243 … pe … mārisā ’’ ti gāthāyaṃ ye pañhā pucchitā , te pañhā tayo honti ,‘‘ kissa kena kāraṇena tayo hontī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ kissa … pe … yogenā ’’ ti vuttaṃ . Sekkhā ariyā ca asekkhā ariyā ca vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānañcāti sekhāsekhavipassanāpubbaṅgamappahānāni , tesaṃ yogoti sekhā … pe … yogo , tena sekhā … pe … yogena . Evaṃ pucchāvidhinā hi yasmā ‘‘ ye ca saṅkhatadhammāse … pe … mārisā ’’ ti gāthamāha , tasmā tayo pañhā hontīti daṭṭhabbā . ‘‘ Ye ca saṅkhatadhammāse ’’ ti iminā asekkhānaṃ arahattaṃ pucchati ,‘‘ ye ca sekkhā puthū idhā ’’ ti iminā sekkhāsekkhānaṃ sekkhasikkhanaṃ pucchati ,‘‘ tesaṃ me nipako iriyaṃ , puṭṭho pabrūhi mārisā ’’ ti iminā sekkhāsekkhānaṃ vipassanā pubbabhāge tadaṅgappahānaṃ pucchati . ‘‘ Adiṭṭhajotanā pucchāti vā diṭṭhasaṃsandanā pucchāti vā sattādhiṭṭhānā pucchāti vā anekādhiṭṭhānā pucchā ’’ ti vā iccevamādipucchāvicayo niddhāretabbo . Sattadhammādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ nīharitvā pucchāvicayo ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ tassaṃ pucchāyaṃ katamā vissajjanāgāthā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha vissajjanā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tatthāti tassaṃ gāthāyaṃ . ‘‘ Kāmesu … pe … paribbaje ’’ ti vissajjanā gāthā bhagavatā vuttā . Kāmesūti kāmīyantīti kāmā , tesu kāmesu . Vatthukāmesu kilesakāmena paṇḍitehi nābhigijjheyya . Manasā nāvilosiyāti āvilabhāvakare byāpādavitakkādayo ceva kāyaduccaritādayo ca dhamme pajahanto paṇḍito manasā anāvilo suppasanno bhaveyya . Kusalo sabbadhammānan ti sabbadhammānaṃ aniccatādinā paritulitattā aniccatādīsu pañcasu khandhesu kusalo cheko . Satoti kesādīsu saratīti sato . Bhikkhūti saṅkhatadhamme bhayādito ikkhatīti bhikkhu . ParibbajetiM0.108 tadaṅgavikkhambhanasamucchedappahānabhāvena kilesakāmavatthukāme pari samantato vajjeyya .

Pucchāgāthāyaṃ ‘‘ nipako ’’ ti padena pasaṃsitena bhagavatā vissajjanāgāthā vuttā , tassa bhagavato yena anāvaraṇañāṇena ukkaṃsagatena pakkabhāvo dassito , taṃ anāvaraṇañāṇaṃ tāva kāyakammādibhedehi vibhajitvā dassento ‘‘ bhagavato sabbaṃ kāyakamman ’’ tiādimāha . Tattha anāvaraṇañāṇena jānitvā kataṃ sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti . Esa nayo sesesupi .

Atīte aṃseti atītabhave saparakkhandhādike koṭṭhāse aññāṇena appaṭihataṃ bhagavatoV0.244 ñāṇadassanaṃ . Anāgate aṃseti anāgatabhave saparakkhandhādike koṭṭhāse . Paccuppanne aṃseti paccuppanne bhave saparakkhandhādike koṭṭhāse .

‘‘ Ñāṇadassanassa katarasmiṃ paṭighāto ’’ ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā paṭighātavisayaṃ dassetuṃ ‘‘ ko cā ’’ tiādi vuttaṃ . Atha vā ‘‘ paccuppannabhave saparakkhandhādike koṭṭhāse aññesampi ñāṇadassanaṃ bhaveyya , tadanusārena atītānāgatakoṭṭhāsesupi katarasmiṃ aññesaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto bhaveyyā ’’ ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā paṭighātavisayaṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘ ko cā ’’ ti vuttaṃ . Tattha ko cāti kva katarasmiṃ samaye aññesaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto bhaveyyāti pucchi . Anicce , dukkhe , anattaniye ca aññesaṃ aññāṇaṃ yaṃ adassanaṃ atthi , aññāṇādassanasaṅkhāto sabhāvo ñāṇadassanassa paṭighāto bhavati , na saparakkhandhādidassanamattapaṭighāto . Etena aniccato lakkhaṇattaye pavattassa ñāṇadassanassa aññesaṃ durabhisambhavaṃ , bhagavato ca ñāṇadassanassa aññehi asādhāraṇataṃ dasseti . Bhagavato hi lakkhaṇattayavibhāvanena veneyyā catusaccappaṭivedhaṃ labhanti .

‘‘ Bhagavato ñāṇadassanapaṭighātābhāvena aññesañca ñāṇadassanassa paṭighātabhāvo katamāya upamāya amhākaṃ pākaṭo ’’ ti vattabbabhāvato upamāya pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ yathā idhā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha idha sattaloke cakkhumā puriso ākāse tārakāni passeyya , gaṇanasaṅketenaM0.109 ‘‘ ettakānī ’’ ti no ca jāneyya yathā , eva ṃ aññesaṃ ñāṇadassanassa paṭighāto ayaṃ aññāṇadassanasabhāvo bhavati . Bhagavato pana tathā abhāvato kenaci aññāṇena adassanena appaṭihataṃ ñāṇadassanaṃ bhavatīti attho daṭṭhabbo . ‘‘ Bhagavato ñāṇadassanassa appaṭihatabhāvo kasmā amhehi saddahitabbo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ anāvaraṇañāṇadassanā hi buddhā bhagavanto ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Nipakassa … pe … bhagavato anāvaraṇañāṇaṃ kāyakammādibhedehi ācariyena vibhajitvā dassitaṃ , amhehi ca ñātaṃ , pacchā gāthāya ‘ iriyan ’ ti padena pucchitā sekkhāsekkhapaṭipadā kathaṃ vijānitabbā ’’ ti vattabbattā sekkhāsekkhapaṭipadaṃ dassetuṃ ‘‘ tattha sekhenā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tasmiṃ vissajjane . Sekhenāti sikkhanasīlena puggalena rajanīyesu rūpārammaṇādīsu dhammesu gedhā cittaṃ rakkhitabbaṃ , pariyuṭṭhānīyesu āghātavatthūsu dosā cittaṃ rakkhitabbaṃ .

‘‘ TesuV0.245 gedhadosesu katamaṃ nivārento bhagavā vissajjanagāthāyaṃ katamaṃ padamāhā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha yā icchā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti gedhadosesu . Icchāti rāgicchā . Mucchāti lobhamohasahagatamohamucchā . Patthanāti rāgapatthanā . Piyāyanāti taṇhāpiyāyanāva , na mettāpiyāyanā . Kīḷanāti gedhakīḷanā . Etāni hi gedhapariyāyavacanāni . Taṃ gedhasaṅkhātaṃ icchādikaṃ nivārento bhagavā ‘‘ kāmesu nābhigijjheyyā ’’ ti evaṃ visuṃ visuṃ pakārena āha . Pariyuṭṭhānavighātaṃ dosaṃ nivārento bhagavā ‘‘ manasānāvilo siyā ’’ ti evaṃ visuṃ visuṃ pakārena āhāti yojanā . Gedhadosānaṃ visuṃ visuṃ nivārento bhagavā dve padāni āhāti vuttaṃ ,‘‘ taṃ kena atthena saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ tathā hi sekho ’’ tiādi vuttaṃ . Rajanīyesu abhigijjhanto sekho anuppannaṃ lobhapadhānaṃ kilesa ñca uppādeti , uppannaṃ kilesañca phātiṃ abhivaḍḍhanaṃ karoti , pariyuṭṭhānīyesu āvilo sekho anuppannaṃ dosapadhānaṃ kilesañca uppādeti , uppannaṃ kilesañca phātiṃ vaḍḍhanaṃ karoti , iti iminā paṭikkhepaatthena taṃ mama vacanaṃ saddahitabbanti adhippāyo .

16. Etthāti etasmiṃ buddhavacane . Tenāha ‘‘ sikkhattayasaṅkhātassā ’’ tiādi . Yathārutaṃ yathākathitaṃ saddato adhigataṃ niddhāritaṃ , na atthappakaraṇaliṅgasaddantarasannidhānādippamāṇantarādhigataṃV0.31 . ‘‘ Atthato dassitā ’’ ti idaṃ yasmiṃ sutte bhāvanāva kathitā , na pahānaṃ , taṃ sandhāya vuttaṃ . 16. ‘‘ YeV0.182 dhammā yaṃmūlā , ye cekatthā pakāsitā muninā . Te samāropayitabbā , esa samāropano hāro ’’ ti . – Gāthā vuttā . Tattha ye sīlādayo dhammā yaṃmūlā yesaṃ samādhiādīnaṃ mūlā , te sīlādayo dhammā tesaṃ samādhiādīnaṃ padaṭṭhānabhāvena saṃvaṇṇanāvisesena samāropayitabbā , ye ca rāgavirāgacetovimuttisekkhaphalakāmadhātusamatikkamanādisaddā anāgāmiphalatthatāya ekatthā samānatthāti buddha muninā pakāsitā , te rāga … pe … tikkamanādisaddā aññamaññavevacanabhāvena samāropayitabbā , eso saṃvaṇṇanāviseso samāropano hāro nāmāti atthayojanā .

Ettha ca sīlādikkhandhattayassa pariyāyantaravibhāvanāpāripūrī kathitā , bhāvanāpāripūrī ca pahātabbassa pahānena hotīti bhāvanāsamāropanapahānasamāropanāpi dassitāti catubbidho samāropano padaṭṭhānasamāropano , vevacanasamāropano , bhāvanāsamāropano , pahānasamāropanoti . Tattha kāyikasucaritaṃ , vācasikasucaritañca sīlakkhandho , manosucarite anabhijjhā , abyāpādo ca samādhikkhandho , sammādiṭṭhi paññākkhandho . Sīlakkhandho samādhikkhandhassa padaṭṭhānaṃ , samādhikkhandho paññākkhandhassa padaṭṭhānaṃ . Sīlakkhandho , samādhikkhandho ca samathassa padaṭṭhānaṃ , paññākkhandhoM0.41 vipassanāya padaṭṭhānaṃ . Samatho rāgavirāgacetovimuttiyā padaṭṭhānaṃ , vipassanā avijjāvirāgapaññāvimuttiyā padaṭṭhānanti evamādi padaṭṭhānasamāropano . Rāgavirāgā cetovimutti sekkhaphalaṃ , avijjāvirāgā paññāvimutti asekkhaphalaṃ , idaṃ vevacanaṃ . Rāgavirāgā cetovimutti anāgāmiphalaṃ , avijjāvirāgā paññāvimutti aggaphalaṃ arahattaṃ , idaṃ vevacanaṃ . Rāgavirāgā cetovimutti kāmadhātusamatikkamanaṃ , avijjāvirāgā cetovimutti tedhātusamatikkamanaṃ , idaṃ vevacanaṃ . Paññindriyaṃ , paññābalaṃ , adhipaññāsikkhā , paññākkhandhoti evamādi vevacananti evamādi vevacanasamāropano . Kāye kāyānupassino viharato cattāro satipaṭṭhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti , catūsu satipaṭṭhānesu bhāviyamānesu cattāro sammappadhānā bhāvanāpāripūriṃ gacchanti , catūsu sammappadhānesu bhāviyamānesu cattāro iddhipādā bhāvanāpāripūriṃ gacchantīti evamādi bhāvanāsamāropano . Kāye kāyānupassī viharanto asubhe ‘‘ subhan ’’ ti vipallāsaṃ pajahati , kabaḷīkāro cassa āhāro pariññaṃ gacchati , kāmupādānena ca anupādāno bhavati , kāmayogena ca visaṃyutto bhavati , abhijjhākāyaganthena ca vippayujjati , kāmāsavena ca anāsavo bhavati , kāmoghañca uttiṇṇo bhavati , rāgasallena ca visallo bhavati , rūpūpikā cassa viññāṇaṭṭhiti pariññaṃ gacchatiV0.183 , rūpadhātuyaṃ cassa rāgo pahīno bhavati , na ca chandāgatiṃ gacchati , vedanāsūti evamādi pahānasamāropanoti evamādi samāropano hāro niyuttoti .

Iti sattibalānurūpā racitā . Soḷasahāraniddesavibhāvanā niṭṭhitā .

Nayasaṅkhepavaṇṇanā

Issues

Select Version

Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā

Nettippakaraṇa-aṭṭhakathā