Nayaniddesavibhāvanā
17. Taṇhāvijjāhi karaṇabhūtāhi .
Saṃkileso pakkho etassāti saṃkilesapakkho , saṃkilesapakkhiko suttattho , tassa nayanalakkhaṇoti yojanā .
Vodānapakkhassa suttatthassāti sambandho .
Vuṭṭhānagāminiyā , balavavipassanāya ca dukkhādīsu pariññeyyatādīni maggānuguṇo gahaṇākāro anugāhaṇanayo .
Yadi evaṃ kathaṃ nayoti āha ‘‘ tassa panā ’’ tiādi .
Tattha ‘‘ nayavohāro ’’ ti iminā nayādhiṭṭhānaṃ nayoti vuttanti dasseti .
17. Hāraniddesā niddiṭṭhā , amhehi ca ñātā ,‘‘ katame nayaniddesā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ taṇhañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Atha vā evaṃ uddesakkameneva hāre niddisitvā idāni naye niddisituṃ ‘‘ taṇhañcā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso sutte āgataṃ taṇhañca avijjañca atthato niddhāraṇavasena gahitaṃ taṇhañca avijjañca saṃkilesapakkhaṃ neti , sutte āgatena
M0.42 samathena , sutte āgatāya vipassanāya atthato niddhāraṇavasena vā gahitena samathena , gahitāya vipassanāya vodānapakkhaṃ neti , nayanto ca saccehi yojetvā neti , ayaṃ saṃvaṇṇanāviseso so nandiyāvaṭṭo nayo nāmāti atthayojanā .Ettha ca atthanayassa bhūmi , saṃvaṇṇanā ca gāthāyaṃ ‘‘ nayo ’’ ti vuttā , tasmā ‘‘ saṃvaṇṇanāviseso ’’ ti vuttaṃ .
Na hi atthanayo saṃvaṇṇanā , catusaccapaṭivedhassa anurūpo pubbabhāge anugāhaṇanayo atthanayova .
Tassa pana atthanayassa yā saṃvaṇṇanā ugghaṭitaññuādīnaṃ vasena taṇhādimukhena nayabhūmiracanā pavattā , tassa saṃvaṇṇanāva nayavohāro katoti vitthārato hārasampāte ( netti .78-79) āgamissati .
Nandiyāvaṭṭanayaniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo tipukkhalanayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
18. Bādhakādibhāvatoti bādhakapabhavasantiniyyānabhāvato .
Aññathābhāvābhāvenāti abādhakaappabhavaasanti aniyyānabhāvābhāvena .
Saccasabhāvattāti amusāsabhāvattā .
Avisaṃvādanatoti ariyasabhāvādibhāvassa na visaṃvādanato ekantikattāti attho .
18.
‘‘ Yo akusale samūlehi , neti kusale ca kusalamūlehi .
Bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ , tipukkhalaṃ taṃ nayaṃ āhū ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso akusale samūlehi attano akusalassa tīhi lobhādīhi
V0.184 mūlehi saṃkilesapakkhaṃ neti , kusale ca kusalamūlehi tīhi alobhādīhi vodānapakkhaṃ neti , nayanto ca bhūtaṃ kusalākusalaṃ neti , na abhūtaṃ māyāmarīciādayo viya , tathaṃ kusalākusalaṃ neti , na ghaṭādayo viya sammutisaccamattaṃ , avitathaṃ kusalākusalaṃ neti , na vitathaṃ .Kusalākusalānaṃ sabhāvato vijjamānattā bhūtā paramatthasaccattā tathā , akusalassa iṭṭhavipākatābhāvato , kusalassa ca aniṭṭhavipākatābhāvato vipāke sati avisaṃvādakattā avitathā bhavanti , kusalākusalā hi etesaṃ tiṇṇaṃ ‘‘ bhūtaṃ , tathaṃ , avitathan ’’ ti padānaṃ kusalākusalavisesanatā daṭṭhabbā .
Atha vā akusalamūlehi akusalāni , kusalamūlehi ca kusalāni nayanto ayaṃ nayo bhūtaṃ tathaṃ avitathaṃ neti cattāri saccāni niddhāretvā
M0.43 yojeti .Dukkhādīni hi bādhakādibhāvato aññathābhāvābhāvena bhūtāni , saccasabhāvattā tathāni , avisaṃvādanato avitathāni .
Vuttañhetaṃ bhagavatā –
‘‘ cattārimāni , bhikkhave , tathāni avitathāni anaññathānī ’’ ti saṃ .
ni .
5.1090;
paṭi .
ma .
2.8).
Akusalādisuttatthassa catusaccayojanamukhena nayanalakkhaṇaṃ taṃ saṃvaṇṇanāvisesaṃ tipukkhalaṃ nayanti āhūti atthayojanā .
Tattha tīhi hetūhi pukkhalo sobhanoti tipukkhalo akusalādiko atthanayo saṃvaṇṇanāvisesoti ṭhānūpacārato tipukkhalanayo nāmāti .
Vitthāro pana hārasampāte ( netti .87-88) āgamissati .
18. Evametassa suttassa attho na gahetabbo , evaṃ pana gahetabboti aggahetabbagahetabbānaṃ atthānaṃ vijahanaggahaṇatthāya yuttāyuttivicāraṇāyaṃ vajjetabbesu tāva paṭhamaṃ paṭipattīti dassento āha ‘‘ atathākārena gayhamānā suttatthā visayo ’’ ti yathā ‘‘ vāmaṃ muñca , dakkhiṇaṃ gaṇhā ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498; visuddhi . mahāṭī .1.14; saṃ . ni . ṭī .1.1.213).
Vajjetabbabhāvato hi suttapadehi suttatthe
M0.56 vivecite gahetabbabhāvo ca avasiṭṭho hoti .
Tathā hi vakkhati ‘‘ mettāvihārassa sato byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatī ’ ti na yujjati desanā ,‘ byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatī ’ ti yujjati desanā ’’ ti ( netti .21). 19. Saṃkiliṭṭhadhammāti saṃkilesasamannāgatā dhammā saddhammanayakovidāti saccapaṭiccasamuppādādidhammanayakusalā , ekattādinayakusalā vā .
19.
‘‘ Yo neti vipallāsehi , kilese indriyehi saddhamme .
Etaṃ nayaṃ nayavidū , sīhavikkīḷitaṃ āhū ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
Tattha yo saṃvaṇṇanāviseso sutte vuttehi vipallāsehi kilese saṃkilesapakkhaṃ neti , sutte vuttehi indriyehi saddhamme vodānapakkhaṃ neti , etaṃ saṃvaṇṇanāvisesaṃ nayavidū saddhammanayakovidā , atthanayakusalā eva vā sīhavikkīḷitaṃ nayanti āhūti atthayojanā .
Tattha vipallāsehīti asubhe subhaṃ , dukkhe sukhaṃ , anicce niccaṃ , anattani attāti catūhi
V0.185 vipallāsehi .Indriyehīti saddhādīhi indriyehi .
Saddhammeti paṭipattipaṭivedhasaddhamme .
Sesamettha vuttanayameva .
Vitthāro pana hārasampāte ( netti .86-87) āgamissatīti .
Sīhavikkīḷitanayaniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo disālocananayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā –
19. Catūhi
V0.254 mahāpadesehi yuttaṃ aviruddhaṃ taṃ taṃ atthajātaṃ gahetabbanti ācariyena vuttaṃ ,‘‘ kattha kena yuttiniddhāraṇaṃ kātabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ pañhaṃ pucchitenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Pañhe pañhaṃ pucchitena puggalena yuttiniddhāraṇaṃ kātabbanti .
Tattha pañhan ti pañhitabbaṃ sabhāvadhammaṃ .
Pucchitenāti vissajjetuṃ samatthena paṇḍitapuggalena .
Pañheti pucchāvasena pavattapāṭhe .
Padāni kati kittakāni hontīti padaso paṭhamaṃ pariyogāhitabbaṃ yuttihārena vicetabbaṃ vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Kathaṃ vicetabban ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yadi sabbānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sabbāni padānīti pucchitapāṭhe niravasesāni padāni ekaṃ samānaṃ atthaṃ yadi abhivadanti , evaṃ sati atthavasena eko pañho .
Esa nayo sesesupi .
Tena vuttaṃ ‘‘ tadatthassekassa ñātuṃ icchitattā ’’ ti ( netti . aṭṭha .19).
Ekan ti atthavasena ekavidhaṃ pañhaṃ .
Upaparikkhamānena puggalena aññātabbaṃ daḷhaṃ jānitabbaṃ .
‘‘ Ko ājānanākāro ’’ ti pucchitabbattā ājānanākāraṃ dassento ‘‘ kiṃ ime dhammā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ ye hi pariyattidhammāM0.120 saṃvaṇṇetabbā , ime pariyattidhammā nānatthā honti kiṃ , nānābyañjanā honti kiṃ , udāhu imesaṃ pariyattidhammānaṃ eko attho hoti , byañjanameva nānaṃ hoti kin ’’ ti yuttito vicetvā aññātabbanti yojanā . 19. Yadi vā sabbāni padāni ekaṃ atthaṃ abhivadantīti yojanā .
‘‘ Yathāvutto pañho kiṃ bhave ’’ ti pucchitabbattā yathāvuttaṃ pañhaṃ ekadesaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā kiṃ bhave ’’ ti pucchitvā ‘‘ yathā sā ’’ tiādimāha .
20. Atthavissajjanesūti
M0.34 ‘‘ ime dhammā kusalā ’’ tiādinā ( dha . sa .1) sutte katapañhavissajjanesu ceva aṭṭhakathāya kataatthasaṃvaṇṇanāsu ca .
‘‘ Vodāniyā ’’ ti iminā anavajjadhammā idha kusalāti adhippetā , na sukhavipākāti dasseti .
Tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ manasā volokayateti yojanā .
20.
‘‘ VeyyākaraṇesuM0.44 hi ye , kusalākusalā tahiṃ tahiṃ vuttā .
Manasā volokayate , taṃ khu disālocanaṃ āhū ’’ ti .
–
Gāthā vuttā .
‘‘ Sīhalocanaṃ āhū ’’ ti pāṭho likhito , so pana na therassa pāṭhoti daṭṭhabbo bhinnalakkhaṇattā .
Tattha tahiṃ tahiṃ veyyākaraṇesu ye kusalākusalā nayassa disābhūtā dhammā vuttā , te kusalākusale nayassa disābhūtadhamme abahi abbhantaraṃ citte eva yaṃ olokanaṃ karoti , taṃ olokanaṃ khu olokanaṃ eva disālocananti āhūti atthayojanā .
Tattha veyyākaraṇesūti tassa tassa atthanayassa yojanatthaṃ katesu suttassa atthavissajjanesu .
Kusalāti vodāniyā .
Akusalāti saṃkilesikā .
Vuttāti suttato niddhāretvā kathitā .
Olokayateti te kusalādidhamme citteneva ‘‘ ayaṃ paṭhamā disā , ayaṃ dutiyā disā ’’ tiādinā tassa tassa nayassa disābhāvena upaparikkhati , vicāretīti attho .
Khūti avadhāraṇatthe nipāto , tena disālocananayo koci atthaviseso na hotīti dassetīti . 21. Yadi karaṇabhūtaṃ , kathaṃ tassa atthantarābhāvoti āha ‘‘ yena hī ’’ tiādi .
21. Disālocananayaniddeso niddiṭṭho .
Amhehi ca ñāto .
‘‘ Katamo aṅkusanayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ oloketvā ’’ tiādigāthā vuttā .
Disābhūtadhammānaṃ volokayanasamānayanabhāvato vohārabhūto , kammabhūto ca nayo , na nandiyāvaṭṭādayo viya atthabhūtoti ‘‘ vohāranayo , kammanayo ’’ ti ca vuccati .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Ettha ca aṅkuso nāma hatthīnaṃ icchitaṭṭhānaṃ ānayanakāraṇabhūto vajirādimayo tikkhaggo ujuvaṅkabhūto dabbasambhāraviseso , ayampi nayo aṅkuso viyāti atthena aṅkuso .
Etena hi nayena icchitaṃ suttatthaṃ nayatīti .
Mukhyato pana aṅke vijjhanaṭṭhāne uddhaṭo asati anto pavisatīti aṅkuso .
Aṅkasaddūpapadaupubbaasadhātu apaccayoti .
Ayampi nayo kocipi atthaviseso na hotīti .
Soḷasa
V0.186M0.45 hāraniddesā ceva pañca nayaniddesā ca ācariyena niddiṭṭhā .
Amhehi ca ñātā ,‘‘ saṃvaṇṇetabbasutte kiṃ soḷasa hārā paṭhamaṃ yojetabbā , udāhu nayā ’’ ti pucchitabbattā –Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Tattha taṃtaṃnayadisābhūte sabbe kusalākusale disālocanena oloketvā ukkhipiya suttato uddharitvā yaṃ samāneti yaṃ samānayanaṃ karoti , ayaṃ samānayanasaṅkhāto nayo aṅkuso nayo nāmāti atthayojanā .
Dvādasapadavaṇṇanā
Soḷasa
V0.186M0.45 hāraniddesā ceva pañca nayaniddesā ca ācariyena niddiṭṭhā .
Amhehi ca ñātā ,‘‘ saṃvaṇṇetabbasutte kiṃ soḷasa hārā paṭhamaṃ yojetabbā , udāhu nayā ’’ ti pucchitabbattā – 22. Tesaṃ
V0.57 tesan ti anavasesapariyādānaṃ , tena ye sutte vuttā ca dhammā , ye ca tesaṃ kāraṇabhūtaṃ , tesaṃ sabbesampīti vuttaṃ hoti .
22.
‘‘ Soḷasa hārā paṭhamaṃ , disālocanato disā viloketvā .
Saṅkhipiya aṅkusena hi , nayehi tihi niddise suttan ’’ ti .
–
Gāthamāha .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ evaṃ hāre , naye ca niddisitvā idāni nesa ṃ yojanakkamaṃ dassento ‘ soḷasa hārā paṭhaman ’ tiādimāhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .22) vuttaṃ .Tattha soḷasa hārā byañjanapariyeṭṭhibhāvato saṃvaṇṇetabbasutte saṃvaṇṇanābhāvena paṭhamaṃ yojetabbā , yojentena niddiṭṭhā hārānukkameneva yojetabbā , na uppaṭipāṭiyā .
Hārasaṃvaṇṇanānukkamena saṃvaṇṇetabbaṃ paṭhamaṃ saṃvaṇṇetvā pacchā disālocanena oloketvā aṅkusanayena netvā tīhi atthanayehi niddiseti adhippāyo .
Iti sattibalānurūpā racitā
Nayaniddesavibhāvanā niṭṭhitā .