2. Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā 2. Vicayahāravibhaṅgavibhāvanā

‘‘ Suttantarapadānipi pucchāvaseneva pavattānī ’’ ti vadanti ‘‘ na sabbampi suttapadan ’’ ti . ‘‘ Kenassu nivuto loko ,( iccāyasmā ajito ,) Kenassu nappakāsati ; Kissābhilepanaṃ brūsi , kiṃ su tassa mahabbhayan ’’ ti .( su . ni .1038; cūḷani . vatthugāthā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1)– GāthāyaM0.85 ‘‘ kena dhammena loko ariyavajjo satto nivuto paṭicchādito , iti āyasmā ajitoV0.223 pucchati . Kena hetunā yathāvuttaloko nappakāsati , assa yathāvuttalokassa kiṃ abhilepanaṃ iti tvaṃ brūsi , tassa yathāvuttalokassa kiṃ mahabbhayanti tvaṃ brūsīti pucchatī ’’ ti attho . Iti iminā pabhedena cattāri imāni gāthāpāda padāni pucchitāni pucchāvasena vuttāni , pucchitatthadīpakāni vā , padhānavasena pana so ‘‘ eko pañho ’’ ti mato , yadipi catunnaṃ padānaṃ pucchanavasena pavattattā catubbidhoti vattabbo , ñātuṃ pana icchitassa ekasseva atthassa sambhavato ‘‘ eko pañho ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Kāraṇaṃ vadehī ’’ ti vattabbattā kāraṇamāha ‘‘ ekavatthupariggahā ’’ ti . Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ yadipi nivāraṇāpakāsanābhilepanamahabbhayasaṅkhātā cattāro atthā pucchāyaṃ gahitā , ekassa pana abhidheyyatthassa gahaṇato ‘ eko pañho ’ ti padhānavasena gahitoti daṭṭhabbo ’’ ti . ‘‘ Ekavatthupariggahaṇaṃ kathaṃ amhehi saddahitabban ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ evañhi āhā ’’ ti vuttaṃ . Evaṃ ekavatthupariggahaṇeneva bhagavā hi yasmā āha , iti tasmā ekavatthupariggahaṇaṃ tumhehi saddahitabbanti vuttaṃ hoti . ‘‘ Kenassu nivuto loko ’’ ti iminā lokādhiṭṭhānaṃ paṭicchādanaṃ pucchati , na nānādhammādhiṭṭhānaṃ . ‘‘ Kenassu nappakāsatī ’’ ti iminā lokasseva appakāsanaṃ pucchati , na nānāsabhāvadhammassa . ‘‘ Kissābhilepanaṃ brūsī ’’ ti iminā lokasseva abhilepanaṃ pucchati , na nānāsabhāvadhammassa . ‘‘ Kiṃ su tassa mahabbhayan ’’ ti iminā tasseva lokassa mahabbhayaṃ pucchati , na nānāsabhāvadhammassa . Tasmā ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ tiādipañho ekādhiṭṭhānanānādhiṭṭhānesu ekādhiṭṭhāno , dhammādhiṭṭhānasattādhiṭṭhānesu sattādhiṭṭhāno , adiṭṭhajotanādīsu adiṭṭhajotanāpañhotiādinā yathāsambhavaṃ vicinitabboti adhippāyo .

Ekasseva padassa sambhavantānaṃ anekesaṃ atthānaṃ uddhāro atthuddhāro . ‘‘ Pañhassa yo loko ‘ adhiṭṭhāno ’ ti gahito , so loko tividho ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ loko tividho ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tayo vidhā etassa lokassāti tividho . Kilissati rāgādivasena kāmāvacarasattoti kileso , kileso ca so lokoM0.86 cāti kilesaloko , kāmāvacarasatto . So hi rāgādikilesabahulatāya kilesalokoti . Bhavati jhānābhiññāhi buddhīhīti bhavo , bhavo ca so loko cāti bhavaloko , rūpāvacarasatto . So hi jhānādibuddhīhi bhavatīti . Indriyena samannāgatoti indriyo , indriyo ca so loko cāti indriyaloko , arūpāvacarasatto . So hi āneñjasamādhibahulatāya visuddhindriyo hotīti lokasamaññā pariyāpannadhammavasena pavattā , tasmā ariyā na gahitāti .

Ekasseva pana atthassa sambhavantānaṃ anekesaṃ padānaṃ uddhāro paduddhāro . ‘‘ KenassuV0.224 nivuto loko ’’ tiādigāthāya pucchāvicayo hāro ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ vissajjanāvicayo hāro kattha vissajjanāya vibhatto ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha vissajjanā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tassaṃ ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ tiādipucchāyaṃ – ‘‘ Avijjāya nivuto loko ,( ajitāti bhagavā ,) Vivicchā pamādā nappakāsati ; Jappābhilepanaṃ brūmi , dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti .( su . ni .1039; cūḷani . vatthugāthā 58, ajitamāṇavapucchāniddesa )– Ayaṃ gāthā vissajjanāti daṭṭhabbā . Tattha avijjāya nivuto lokoti kāḷapakkhacatuddasī , ghanavanasaṇḍa , meghapaṭalacchādana , aḍḍharattīnaṃ vasena caturaṅgasamannāgatena andhakārena rathaghaṭādi paṭicchādito viya dhammasabhāvapaṭicchādanalakkhaṇāya avijjāya satta loko nivuto paṭicchādito . ‘‘ Ajitā ’’ ti ca ālapanaṃ katvā bhagavā āha . Vivicchāti vici kicchāya pamādahetu yathāvuttaloko nappakāsati . Jappaṃ taṇhaṃ yathāvuttalokassa ‘‘ abhilepanan ’’ ti ahaṃ brūmīti bhagavā āha , dukkhaṃ jātiādivaṭṭadukkhaṃ assa yathāvuttalokassa ‘‘ mahabbhayan ’’ ti ahaṃ brūmīti bhagavā ajitaṃ āhāti attho .

Sabbe hi saṃvaṇṇiyamāne sutte labbhamāne sabbe padatthe . ‘‘ Imāya vissajjanāya kathaṃ vicineyyā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imāni cattāri padānī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha imāni cattāri padānīti ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ tiādipucchāgāthāyaṃ vuttāni gāthāpadāni . Imehi catūhi padehīti ‘‘ avijjāya nivuto loko ’’ ti vissajjanāgāthāyaṃ vuttehi gāthāpadehi vissajjitāni . Kathaṃ ? Paṭhamaṃ padaṃ paṭhamena padena , dutiyaṃ padaṃM0.87 dutiyena padena , tatiyaṃ padaṃ tatiyena padena , catutthaṃ padaṃ catutthena padena vissajjitaṃ . ‘‘ Kenassu nivuto loko ’’ ti paṭhama pañhe ‘‘ avijjāya nivuto loko ’’ ti paṭhamā vissajjanā katā , na uppaṭipāṭiyā . Vijjāya paṭipakkhā avijjā , tasmā avijjāya ajānako loko bhaveyya . Kathaṃ nivuto saddahitabboti āha ‘‘ nīvaraṇehi nivuto loko ’’ ti . Yadi evaṃ ‘‘ nīvaraṇena nivuto loko ’’ ti vissajjanā kātabbāti codanaṃ manasiV0.225 katvā vuttaṃ ‘‘ avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā ’’ ti . ‘‘ Sabbasattānaṃ avijjānīvaraṇabhāvo kena vacanena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Sabbasattānaṃ , bhikkhave , sabbapāṇānaṃ sabbabhūtānaṃ , pariyāyato ekameva nīvaraṇaṃ vadāmi , yadidaṃ avijjā . Avijjānīvaraṇā hi sabbe sattā . Sabbasova bhikkhave avijjāya nirodhā cāgā paṭinissaggā natthi sattānaṃ nīvaraṇanti vadāmī ’’ ti yaṃ vacanaṃ yathā yena pakārena bhagavā āha , tathā tena pakārena vuttena tena vacanena tumhehi sabbasattānaṃ avijjānīvaraṇabhāvo saddahitabboti . ‘‘ Avijjāya nivuto loko ’’ ti padena ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ ti paṭhamasseva padassa vissajjanā na siyā ,‘‘ kenassu nappakāsatī ’’ ti dutiyapadassāpi vissajjanā siyāti codanaṃ manasi katvā ‘‘ tena cā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tena ‘‘ avijjāya nivuto loko ’’ ti padena ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ ti paṭhamassa padassa vissajjanā yuttā yuttatarā hoti , yuttatarattā ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ ti pañhe ‘‘ avijjāya nivuto loko ’’ ti vissajjanāti mayā vattabbāyevāti adhippāyo . ‘‘ Kenassu nappakāsatī ’’ ti imasmiṃ pañhe ‘‘ vivicchā pamādā nappakāsatī ’’ ti ayaṃ vissajjanā kātabbā , vivicchāya pavattattā , pamādā ca loko nappakāsatīti attho . Avijjānīvaraṇāya nivuto loko nappakāsatīti vissajjanā kātabbā ,‘‘ kathaṃ vivicchā pamādā loko nappakāsatīti vissajjanā katā ’’ ti vattabbattā ‘‘ yo puggalo ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha yo puthujjanabhūto puggalo avijjā nīvaraṇehiM0.88 nivuto , so puthujjanabhūto puggalo vivicchāya vivicchati . ‘‘ Yāya vivicchāya vivicchati , sā vivicchā katamā nāmā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ vivicchā nāma vuccati vicikicchā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Tāya kasmā nappakāsatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ so vicikicchanto ’’ tiādi vuttaṃ . Tāya vicikicchanto so puthujjanabhūto puggalo saddahitabbesu nābhisaddahati ; saddahitabbesu na abhisaddahanto akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya , kusalānaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāya ārabhitabbaṃ vīriyaṃ nārabhati ; anārabhanto so puggalo idha loke pamādamanuyutto viharatīti , pamādena viharanto pamatto puggalo sukke dhamme na uppādiyati ; anuppādayantassa tassa puggalassa te sukkā dhammā anuppādiyamānā hutvā nappakāsanti pakāsanavasena na pavattanti ; tasmā ‘‘ vivicchā pamādā loko nappakāsatī ’’ ti vissajjanā kātabbāti adhippāyo . ‘‘ TādisassaV0.226 sukkadhammānaṃ appakāsanabhāvo amhehi kena vacanena saddahitabbo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha – ‘‘ Dūre santo pakāsanti , himavantova pabbato ; Asantettha na dissanti , rattiṃ khittā yathā sarā ; Te guṇehi pakāsanti , kittiyā ca yasena cā ’’ ti . – Yaṃ gāthāpāṭhaṃ bhagavā yathā yena appakāsanākārena āha , tathā tena appakāsanākārena vuttena tena gāthāpāṭhena tādisassa puggalassa sukkadhammānaṃ appakāsanabhāvo tumhehi saddahitabboyeva , tasmā ‘‘ vivicchā pamādā loko nappakāsatī ’’ ti vissajjanā kātabbāvāti adhippāyo . Gāthāttho pana – himavanto pabbato dūre ṭhito dūre ṭhitānampi sacakkhukānaṃ puggalānaṃ pakāsati iva , evaṃ santo sappurisā dūre ṭhitānampi guṇavasena pavattāya kittiyā ca guṇavasena pavattehi yasaparibhogaparivārehi ca dūre ṭhitānaṃ paṇḍitānaṃ pakāsanti , rattikāle khittā sarā usū na dissanti yathā , ettha sattaloke vivicchāpamādānaṃ vasena viharanto asanto na dissanti . Ye santo pakāsanti , te santo guṇehi pakāsantīti dassetuṃ ‘‘ te guṇehi pakāsantī ’’ ti vuttaṃM0.89 . Guṇā nāma abbhantare jātā ,‘‘ kathaṃ guṇehi pakāsantī ’’ ti vattabbattā ‘‘ kittiyā ca yasena cā ’’ ti vuttaṃ . Guṇānubhāvena pavattāya kittiyā ca guṇānubhāvena pavattena yasena ca pakāsantā puggalā guṇehi pakāsantīti vattabbāvāti . Yadi vivicchāpamādānaṃ vasena nappakāsati , evaṃ sati loko nivuto hoti , tasmā paṭhamassa padassāpi vissajjanā kātabbāti codanaṃ manasi katvā ‘‘ tena cā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tenāti ‘‘ vivicchā pamādā nappakāsatī ’’ ti padena ‘‘ kenassu nappakāsatī ’’ ti dutiyassa padassa vissajjanā yuttā yuttatarāti attho . Padenāti ca padatthaṭṭhena vissajjanāti attho . Padassāti padatthassa pucchitabbassāti attho daṭṭhabbo . Esa nayo heṭṭhā , upari ca . ‘‘ Kissābhilepanaṃ brūsī ’’ ti pañhe ‘‘ jappābhilepanaṃ brūmī ’’ ti vissajjanā tassā ajitena daṭṭhabbā . ‘‘ Katamā jappā nāmā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ jappā nāma vuccati taṇhā ’’ ti vuttaṃ . Sā taṇhā lokaṃ abhilimpatīti kathaṃ viññāyatīti yojanā . Tena vuttaṃ ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi . Tattha yathā yena taṇhāya abhilepanabhāvena – ‘‘ RattoV0.227 atthaṃ na jānāti , ratto dhammaṃ na passati ; Andhaṃ tamaṃ tadā hoti , yaṃ rāgo sahate naran ’’ ti . – Yaṃ gāthaṃ bhagavā āha , tathā tena abhilepanabhāvena vuttāya tāya gāthāya sā taṇhā lokaṃ abhilimpatīti viññāyatīti adhippāyo . Gāthāyaṃ pana – rajjati sattoti ratto , rāgasamaṅgīsatto . Kāraṇaṃ paṭicca asati pavattati phalanti atthaṃ , phalaṃ . Kāraṇaṃ phalaṃ dhāreti , taṃ kāraṇaṃ dhammaṃ nāma . Andhakāraṃ andhaṃ . Yan ti yamhi kāle . Yan ti hi bhummatthe paccattavacanaṃ . Yamhi kāle rāgo naraṃ rāgasamaṅgiṃ sahate abhibhavati , tadā kāle andhaṃ andhakāraṃ tamaṃ hotīti yojanā . Rāgo naraṃ yaṃ yasmā sahate , tasmā andhaṃ tamaṃ tadā hotīti vā , rāgo yaṃ naraṃ sahate , tassa narassa andhaṃ tamaṃ tadā hotīti vā , rāgo naraṃ yaṃ sahate abhibhūyate yaṃ sahanaṃ abhibhavanaṃ nipphādeti , taṃ sahanaṃ abhibhavanaṃ andhaṃ andhakāraṃ tamaṃ hotīti vā yojanā . ‘‘ YadiM0.90 ratto atthādikaṃ na jānāti , evaṃ sati kathaṃ jappābhilepanaṃ bhavatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ sāyaṃ taṇhā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha ārammaṇesu āsattibahulassa āsaṅgabahulassa taṇhāsamaṅgissa puggalassa sā ayaṃ taṇhā evaṃ bahuāsaṅgavasena abhijappā pariyuṭṭhānaṭṭhāyinī hoti . Iti karitvā iminā kāraṇena tattha taṇhāya satta loko kenaci silesena abhilitto makkhito viya jappābhilepena abhilitto nāma bhavatīti yojanā . ‘‘ Jappābhilepanaṃ appakāsanassapi kāraṇaṃ bhavati , tasmā ‘ kenassu nappakāsatī ’ ti dutiyapadatthassapi vissajjanā siyā ’’ ti vattabbattā ‘‘ tena cā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Tassa lokassa mahabbhayaṃ kin ’’ ti imasmiṃ catutthapañhe ‘‘ assa lokassa dukkhaṃ mahabbhayaṃ bhave ’’ ti ayaṃ vissajjanā tassā ajitena daṭṭhabbā . Bhāyati loko etasmāti bhayaṃ , mahantaṃ bhayaṃ mahabbhayaṃ . ‘‘ Katividhaṃ dukkhan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ duvidhaṃ dukkhan ’’ tiādi vuttaṃ . Dve vidhā assa dukkhassāti duvidhaṃ . ‘‘ Katamaṃ duvidhaṃ dukkhan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ kāyikañca cetasikañcā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Katamaṃ kāyikaṃ , katamaṃ cetasikan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yaṃ kāyikaṃ , idaṃ dukkhaṃ yaṃ cetasikaṃ , idaṃ domanassan ’’ ti vuttaṃ . Rogādisatthādianiṭṭharūpaṃ sattalokassa mahabbhayaṃ bhaveyya ,‘‘ kathaṃ dukkhaṃ mahabbhayaṃ bhaveti saddahetabban ’’ tiV0.228 vattabbabhāvato ‘‘ sabbe sattā hī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha sabbe sattā yathāvuttassa dukkhassa ubbijjanti , dukkhena samasamaṃ aññaṃ bhayaṃ sattānaṃ natthi , dukkhato uttaritaraṃ vā pana bhayaṃ kuto atthi . Hi yasmā natthi , tasmā dukkhato aññassa bhayassa abhāvato ‘‘ dukkhaṃ lokassa mahabbhayan ’’ ti vacanaṃ saddahitabbanti adhippāyo . ‘‘ Sabbe sattā ’’ tiādivacanena rogādisatthādianiṭṭharūpaṃ dukkhamūlamevāti dasseti . ‘‘ Kāyikacetasikavasena duvidhaṃ dukkhaṃ dukkhavedanāyeva , eva ṃ sati saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhānaṃ mahabbhayabhāvo na āpajjeyyā ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tisso dukkhatā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Tisso dukkhatā sabbesaṃ sattānaṃ sabbakālesu uppajjanti , kadāci kassaci na uppajjantī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha loko ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tāsu tīsu dukkhatāsu . Lokoti bhogasampanno ceva appābādhoM0.91 ca sattaloko . Odhaso odhiso kadāci karahaci attūpakkamamūlāya dukkhadukkhatāya muccati , kadāci parūpakkamamūlāya dukkhadukkhatāya muccati , tathā odhaso odhiso kadāci karahaci dīghāyuko loko vipariṇāmadukkhatāya muccati ,‘‘ kena hetunā muccatī ’’ ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā hetuṃ dassetuṃ ‘‘ taṃ kissa hetū ’’ tiādi vuttaṃ . Satta loke appekacce appābādhā honti , te bhogasampannattā ceva appābādhattā ca dukkhadukkhatāya muccanti , visesato rūpāvacarasattā muccanti . Appekacce dīghāyukāpi honti , te dīghāyukattā vipariṇāmadukkhatāya muccanti ; visesato arūpāvacarasattā muccanti arūpāvacarasattānaṃ upekkhāsamāpattibahulattā . Tesaṃ tāhi dukkhatāhi muccanaṃ anekantikaṃ hoti , tasmā tāhi anatikkantattā anekantikaṃ muccanaṃ tumhehi vuttaṃ , amhehi ca ñātaṃ ,‘‘ katamaṃ ekantikamuccanan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ saṅkhāradukkhatāya panā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha saṅkhāradukkhatāyāti dukkhavedanāpi saṅkhatattā saṅkhārapariyāpannā , tādisāya saṅkhāradukkhatāyāti attho gahetabbo . Lokoti arahā . Upādīyati vipākakkhandhacatukkakaṭattārūpasaṅkhātaṃ khandhapañcakanti upādi , upādiyeva sesaṃ upādisesaṃ , khandhapañcakaṃ , taṃ natthi etissā nibbānadhātuyāti anupādisesā . Anupādisesāya nibbānadhātuyā anupādisesanibbānadhātu hutvā muccati , itthambhūtalakkhaṇe cāyaṃ karaṇaniddeso . Nibbānadhātūti ca khandhapañcakassa nibbāyanamattaṃ adhippetaṃ , na asaṅkhatadhātu . Tasmāti saṅkhāradukkhatāya sakalalokabyāpakabhāvena sabbalokasaṅgāhakattā vuttappakāra saṅkhāradukkhatāya sabba lokassaV0.229 dukkhaṃ hoti , iti katvā saṅkhāradukkhatāya sabbalokassa dukkhabhāvato ‘‘ dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti bhagavatā vuttaṃ . ‘‘ Vedanāpaccayā taṇhā ’’ ti ( ma . ni .3.126; saṃ . ni .2.1,3,36; mahāva .1; vibha .225) vacanato ‘‘ dukkhamassa mahabbhayan ’’ ti padena ‘‘ kissābhilepanaṃ brūsī ’’ ti tatiyapadassāpi vissajjanā siyāti āsaṅkabhāvato ‘‘ tena ca catutthassa padassa vissajjanā yuttā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Kena yathākkamaṃ pucchāvissajjanānaṃ yuttatarabhāvo jānitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . Tena yathākkamaṃ pucchāvissajjanānaṃ yuttatarattā yuttatarajānanako bhagavā ‘‘ avijjāya nivutoM0.92 loko ’’ tiādimāha , tasmā yuttatarabhāvo tumhehi jānitabboti . Ettha ca lokassa nīvaraṇādīni ajānantena ca titthiyavādesu samayantaresu paricayena ca tesu samayantaresu ceva nīvaraṇādīsu ca saṃsayapakkhandena ekaṃseneva sattādhiṭṭhānena pucchitabbattā , ekaṃseneva sattādhiṭṭhānena byākātabbattā ca sattādhiṭṭhānā pucchā katāti veditabbā . Sā cāyaṃ pucchā ajānantassa jānanatthāya , jātasaṃsayassa ca saṃsayavinodanatthāya vissajjetabbassa nīvaraṇādivisayassa catubbidhattā catubbidhā . Nīvaraṇādīnaṃ pana visayānaṃ loko ca ādhārabhāvena gāthāyaṃ vuttoti ‘‘ eko pañho dassito ’’ ti ayamettha pucchāvicayo , vissajjanāvicayo pana ‘‘ adiṭṭhajotanā vissajjanā , vimaticchedanā vissajjanā ’’ tiādinā pucchāvicaye vuttanayānusārena veditabbo .

Nava suttanteti suttageyyādivasena navappakāre suttasmiṃ ānetvā vicinatītiM0.49 yojanā . Atha vā ‘‘ sabbe nava suttante ’’ ti iminā pavicayalakkhaṇena hārena suttageyyādīni sabbānipi navappakārāni suttāni vicinatīti attho . Tenāha ‘‘ suttageyyādike ’’ tiādi . Ekādhāre pucchāvissajjane vicayo ācariyehi vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ anekādhāre pucchāvissajjane yo vicayo vibhajanāraho , so vicayo kathaṃ amhehi viññāyati , amhākaṃ viññāpanatthāya tasmiṃ vicayaṃ vibhajathā ’’ ti vattabbabhāvato anekādhāraṃ pucchaṃ tāva nīharitvā dassetuṃ – ‘‘ Savanti sabbadhi sotā ,( iccāyasmā ajito ,) Sotānaṃ kiṃ nivāraṇaṃ ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi , kena sotā pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1040; cūḷani . vatthugāthā 59, ajitamāṇavapucchāniddesa 3)– GāthamāhaV0.230 . Gāthāttho tāva daṭṭhabbo . Savantīti sandanti , pavattantīti attho . Sabbadhīti taṇhādīnaṃ ārammaṇabhūtesu sabbesu rūpādīsu āyatanesu . Sotāti taṇhābhijjhābyāpādādayo sotā . Iccāyasmāti iti evaṃ āyasmā ajito āha . Sotānan ti taṇhābhijjhābyāpādādīnaṃ sotānaṃ . Kiṃ nivāraṇan ti kiṃ katamaṃ dhammajātaṃ āvaraṇaṃ bhave , kā katamā dhammajāti rakkhā bhave . Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhīti sotānaṃ taṇhābhijjhābyāpādādīnaṃ saṃvaraṇaṃ āvaraṇaṃ idaṃ dhammajātaṃ bhaveti sabbasattahitatthaṃ amhākaṃ tvaṃ kathehi . Kena sotāM0.93 pidhīyareti kena pahāyakadhammena taṇhābhijjhābyāpādādayo sotā paṇḍitehi pidhīyareti pucchatīti pucchitāni . ‘‘ Pucchāvasena kathitāya ‘ savanti … pe … pidhīyare ’ ti imāya gāthāya kittakāni padāni pucchitāni , kittakā pañhā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imāni cattāri padāni pucchitāni , te dve pañhā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Pucchāvasena pavattāya imissā gāthāya yadi cattāri padāni siyuṃ , evaṃ santesu pañhāpi catubbidhā siyuṃ , kasmā ‘ dve ’ ti vuttā ’’ ti vattabbattā ‘‘ kasmā ? Ime hi bahvādhivacanena pucchitā ’’ ti vuttaṃ . Ime etāya gāthāya gahitā atthā bahvādhivacanena pucchitā . Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘ savanti … pe … pidhīyareti bahūni vacanāni adhikicca pavattā saṃvarasaṅkhātā sati ceva pidahanahetubhūtā paññā cāti ime dve atthāva pucchitā , tasmā atthavasena dve pañhā vuttā vā ’’ ti . ‘‘ Pucchāya duvidhatthavisayatā kathaṃ vuttā ’’ ti vattabbattā pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘‘ evaṃ samāpannassā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha evaṃ samāpannassāti imāhi duggatihetubhūtāhi ñātibyasanādisaṅkhātāhi āpadāhi vā , pāṇavadhādīhi āpadāhi vā , samaṃ saha , sabbathā vā ayaṃ sattaloko āpanno ajjhotthaṭo , evaṃ ajjhotthaṭassa vā samāpannassa . Evaṃ saṃkiliṭṭhassāti ñātibyasanādayo vā pāṇavadhādīni āgamma pavattehi dasahi kilesavatthūhi ca ayaṃ sattaloko saṃkiliṭṭho , evaṃ saṃkiliṭṭhassa ca lokassāti samāpannassa ajjhotthaṭassa lokassa vodānaṃ vuṭṭhānaṃ kiṃ katamaṃ dhammajātaṃ bhave . Iti evañhi saccaṃ ajitasutte āhāti vitthārattho , pucchāya duvidhatthavisayatā ñātabbāti adhippāyo . ‘‘ Kiṃ nu sotā sabbassa lokassa sabbadhi savanti , udāhu , ekaccassevā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ savanti sabbadhi sotāti , asamāhitassa savanti abhijjhābyāpādappamādabahulassā ’’ ti vuttaṃ . Tattha abhijjhābyāpādappamādabahulattā rūpādīsu nānārammaṇesu vikkhittacittasseva sotā savanti pavattanti , na samāhitassa abhijjhābyāpādappamādavirahitassātiV0.231 adhippāyo daṭṭhabbo . ‘‘ Katamā abhijjhā , katamo byāpādo , katamo pamādo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tattha yā abhijjhā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tesu abhijjhābyāpādappamādesu . Yā abhijjhā , ayaṃ lobho , na abhijjhāyanamattaṃ . Lobho ca akusalamūlaṃ , na lubbhanamattaṃ . Yo byāpādoM0.94 , ayaṃ doso , na byāpajjanamattaṃ . Doso ca akusalamūlaṃ , na dūsanamattaṃ . Yo pamādo , ayaṃ moho , na sativippavāsamattaṃ . Moho ca akusalamūlaṃ , na mūhanamattaṃ . Evaṃ iminā vuttappakārena abhijjhādīnaṃ akusalamūlattā yassa abhijjhābyāpādappamādabahulassa asamāhitassa chasu rūpādīsu āyatanesu taṇhā savanti . ‘‘ Katividhā sā taṇhā ’’ ti vattabbattā ‘‘ rūpataṇhā … pe … dhammataṇhā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Channaṃ rūpataṇhādīnaṃ chasu rūpādiāyatanesu savanaṃ kena ca vacanena amhehi saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Savatīti ca kho , bhikkhave … pe … paṭihaññatī ’’ ti yaṃ vacanaṃ bhagavā yathā yena pakārena āha , tathā tena pakārena vuttanayena vacanena tumhehi saddahitabbanti adhippāyo . Ettha ca cakkhādīnaṃ rūpataṇhādīnaṃ channaṃ sotānaṃ dvārabhāvena pavattattā cakkhādayo nissitūpacāravasena sayaṃ savanto viya bhagavatā vuttā . Itīti evaṃ vuttappakārena sabbā sabbasmā cakkhādidvārato ca savati pavattati . Sabbathā sabbappakārena taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena savati pavattatīti attho . ‘‘ Kasmā sabbasmā cakkhādidvārato ca savati pavattati , sabbappakārena taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena savanabhāvo vijānitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tenāti asamāhitassa abhijjhābyāpādādīnaṃ cakkhādidvārato ca taṇhāyanamicchābhinivesaunnamanākārena taṇhādivasena pavattanato pavattajānanako bhagavā ‘‘ savanti sabbadhi sotā ’’ ti āha . ‘‘ Sotānaṃ ‘ kiṃ nivāraṇan ’ ti iminā kiṃ pucchati ? Sotānaṃ anusayappahānaṃ pucchati kiṃ ? Udāhu vītikkamappahānaṃ pucchatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ sotānaṃ kiṃ nivāraṇanti pariyuṭṭhānavighātaṃ pucchatī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Idaṃ pariyuṭṭhānavighātaṃ vodānaṃ , udāhu vuṭṭhānaṃ kin ’’ ti vattabbattā ‘‘ idaṃ vodānan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Sotānaṃ saṃvaraṃ brūhi ,‘ kena sotā pidhīyare ’ ti iminā kiṃ pucchati ? Sotānaṃ pariyuṭṭhānaṃ pucchati kiṃ ? Udāhu vītikkamanaṃ , samugghāṭaṃ vā pucchati kin ’’ ti vattabbattā sotānaṃ … pe … pidhīyareti anusayasamugghāṭaṃ pucchatī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Idaṃ anusayasamugghāṭaṃ vodānaṃ kiṃ , udāhu vuṭṭhānaṃ kin ’’ ti vattabbattā ‘‘ idaṃ vuṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ SavantiV0.232M0.95 sabbadhi sotā ’’ tiādipucchāvicayo ācariyena vutto , amhehi ca ñāto ; tāya pucchāya ‘‘ katamo vissajjanavicayo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tattha vissajjanā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha pucchāyaṃ – ‘‘ Yāni sotāni lokasmiṃ ,( ajitāti bhagavā ,) Sati tesaṃ nivāraṇaṃ ; Sotānaṃ saṃvaraṃ brūmi , paññāyete pidhīyare ’’ ti .( su . ni .1041 cūḷani . vatthugāthā 60, ajitamāṇavapucchāniddesa 4)– Gāthā vissajjanāti daṭṭhabbā . Tassaṃ gāthāyaṃ ajita lokasmiṃ yāni sotāni savanti , tesaṃ sotānaṃ yaṃ nivāraṇaṃ , sā sati hoti ; taṃ satiṃ sotānaṃ saṃvaranti ahaṃ brūmi ; ete sotā paññāya pidhīyareti yojanā kātabbā . Tattha satīti vipassanāpaññāya sampayuttā sati . Paññāyāti maggapaññāya . Pidhīyareti uppajjituṃ appadānavasena pidhīyanti pacchijjanti . ‘‘ Sati tesaṃ nivāraṇaṃ sotānaṃ saṃvaraṃ brūmī ’’ ti bhagavā āha – ‘‘ yāya kāyaci satiyā sotānaṃ saṃvaraṇakiccaṃ siddhaṃ kiṃ , visiṭṭhāya satiyā sotānaṃ saṃvaraṇakiccaṃ siddhaṃ kiṃ , katamāya satiyā sotānaṃ saṃvaraṇakiccaṃ siddhan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ kāyagatāya satiyā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha kāyagatāya satiyāti rūpakāye gataṃ kesādikaṃ aniccādito vipassitvā pavattāya vipassanāñāṇasampayuttāya satiyā . Bhāvitāyāti kāyagataṃ aniccato dukkhato anattato nibbindanato virajjanato nirodhanato paṭinissajjanato anupassanāvasena bhāvitāya . Evañhi aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahati ; dukkhato anupassanto sukhasaññaṃ pajahati ; anattato anupassanto attasaññaṃ pajahati ; nibbindanto nandiṃ pajahati ; virajjanto rāgaṃ pajahati ; nirodhento samudayaṃ pajahati ; paṭinissajjanto ādānaṃ pajahatīti . Bahulīkatāyāti yathāvuttappakārena divasampi māsampi saṃvaccharampi sattasaṃvaccharampi bahulīkatāya . Cakkhun ti abhijjhādipavattidvārabhāvena ṭhitaṃ cakkhuṃ , niggahitāgamaṃ daṭṭhabbaṃ . Nāviñchatīti cakkhudvāre pavattaṃ abhijjhādisahitaṃ cittasantānaṃ , taṃsamaṅgīpuggalaṃ vā nākaḍḍhati , manāpikesu rūpesu nāviñchatīti yojanā . Amanāpikesu rūpesu na paṭihaññatiM0.96 . Kāyagatāya satiyāV0.233 bhāvitāya bahulīkatāya sotaṃ nāviñchati . Manāpikesu saddesu … pe … amanāpikesu saddesu na paṭihaññatīti yojanā yathāsambhavato kātabbā . ‘‘ Kena kāraṇena nāviñchati paṭihaññatī ’’ ti pucchati , indriyānaṃ saṃvutanivāritattā nāviñchati na paṭihaññatīti vissajjeti . ‘‘ Kenārakkhena te saṃvutanivāritā ’’ ti pucchati , satiārakkhena te saṃvutanivāritāti vissajjeti . ‘‘ Satiārakkhena saṃvutanivāritabhāvo kena amhehi saddahitabbo ’’ ti vattabbattā tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tenāti tasmā satiārakkhena saṃvutanivāritattā saṃvutanivāritajānanako bhagavā ‘‘ sati tesaṃ nivāraṇan ’’ ti yaṃ vacanaṃ āha , tena vacanena tumhehi satiārakkhena saṃvutanivāritabhāvo saddahitabboti pubbabhāge paññā satyānugāti kiccamevettha adhikanti daṭṭhabbaṃ . ‘‘ Sati tesaṃ nivāraṇan ’’ ti vissajjanassa vitthārattho ācariyena vutto , amhehi ca ñāto ,‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti vissajjanassa vitthārattho ‘‘ kathaṃ amhehi jānitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti vissajjanassa vitthāratthaṃ dassento ‘‘ paññāya anusayā pahīyantī ’’ tiādimāha . Tattha paññāyāti maggapaññāya . Anusayāti anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjanārahā kāmarāgānusayādayo . Pahīyanti samucchedavasena anusayesu paññāya pahīnesu pariyuṭṭhānāpi atthato pahīyanti . Kissa pahīnattā ‘‘ pahīyantī ’’ ti vuccati ? Anusayassa pahīnattā pariyuṭṭhānā pahīyantīti vissajjeti . ‘‘ Taṃ anusayappahānena pariyuṭṭhānappahānaṃ kiṃ viya bhavatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ taṃ yathā khandhavantassā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha khandhavantassa rukkhassa kudālādinā bhūmiṃ khaṇitvā anavasesamūluddharaṇe kate tassa rukkhassa pupphaphalapallavaṅkurasantatipi kudālādinā samucchinnāva bhavati yathā , evaṃ arahattamaggañāṇena anusayesu pahīnesu anusayānaṃ pariyuṭṭhānasantati samucchinnā pidahitā paṭicchannā bhavati . Kena samucchinnā bhavati ? Paññāya maggapaññāya samucchinnā bhavatīti atthayojanā daṭṭhabbā . ‘‘ Paññāya paricchinnabhāvo kathaṃ saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Paññāyete pidhīyare ’’ ti vacanato anusayānaṃ pariyuṭṭhānasantatiyā paññāya paricchinnabhāvo paṇḍitehi saddahitabboti adhippāyo . ImesuM0.97 pañhāvissajjanesu sotānaṃ saṃvaraṃ , pidhānañca ajānantena vā saṃsayitena vā saṃvarapidhānānaṃ pucchitabbattā dhammādhiṭṭhānā pucchāti pucchāvicayo ceva satipaññānaṃ vissajjetabbattāV0.234 dhammādhiṭṭhānaṃ vissajjananti vissajjanavicayo ca veditabbo . Etesu ca ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ tiādiko pañho nīvaraṇavicikicchāpamādajappānaṃ vasena catubbidhopi lokādhiṭṭhānavasena eko pañhoti vutto , evaṃ sati ‘‘ savanti sabbadhi sotā ’’ tiādikopi pañho saṃvarapidhānānaṃ vasena duvidhopi ekatthavasena gahetvā ekādhiṭṭhānavasena ‘‘ eko pañho ’’ ti vattabbo , sotānaṃ bahubhāvato vā ‘‘ bahupañho ’’ ti vattabbo ; tathā pana avatvā sote anāmasitvā saṃvarapidhānānaṃ vasena ‘‘ savanti sabbadhi sotā ’’ tiādimhi ‘‘ dve pañhā ’’ ti vuttā . Tadanusārena ‘‘ kenassu nivuto loko ’’ tiādimhipi lokaṃ anāmasitvā nīvaraṇādīnaṃ catunnaṃ vasena ‘‘ cattāro pañhā ’’ tipi vattabbāti ayaṃ nayo dassitoti nayadassanaṃ daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Kosalānaṃ purā rammā ’’ tiādikā ( su . ni .982) chapaññāsa gāthā vatthugāthā . ‘‘ Pārāyanamanugāyissan ’’ ti ( su . ni .1137 ādayo ) pana ādikā ekūnavīsati gāthā anugītigāthā . Idaṃ nāmaṃ katan ti idaṃ ‘‘ pārāyanan ’’ ti nāmaṃ kataṃ . Desanākāle vuttadhammassa anusandhimaggahetvā attanā racitaniyāmeneva pucchitapañhassa ceva pañhaṃ aṭṭhapetvā , paṭiññañca akatvā vissajjanassa ca vicayahāro ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ desanākāle vuttadhammassa anusandhiṃ gahetvā pucchitapañhassa ceva taṃ pañhaṃ ṭhapetvā , paṭiññañca katvā vissajjanassa ca yo vicayo hāro vibhatto , so vicayahāro kathaṃ amhehi viññāyati , amhākaṃ viññāpanatthāya tasmiṃ vicayaṃ vibhajethā ’’ ti vattabbabhāvato tesu vicetabbākāraṃ dassento ‘‘ yāni sotānī ’’ tiādigāthāya vicayākāradassanānantaraṃ ‘‘ paññā ceva sati cā ’’ tiādimāha . Tattha gāthāttho tāva viññātabbo – yāya paññāya anusayappahānena sotanirujjhanaṃ vuttaṃ , yāya satiyā ca pariyuṭṭhānappahānena sotanirujjhanaṃ vuttaṃ , sāyaṃ paññā ceva sāyaṃ sati ca tāhi paññāsatīhi asesaṃ sahuppannaṃ nāmañceva rūpañca , etaṃ sabbaṃ kattha nirujjhamāne asesaṃ uparujjhatīti mārisa me mayā puṭṭho tvaṃ bhagavā mayhaṃ etaṃ nirujjhanaṃ pabrūhi , iti āyasmā ajito bhagavantaṃ pucchati . Ajita tvaṃ yametaṃ pañhaṃ pucchitaṃ nirujjhanaṃ maṃ apucchi , ahaṃ te tava taṃ nirujjhanaṃ vadāmi . Yattha viññāṇanirodhe paññāsatisahitaṃ nāmañca rūpañca viññāṇassaM0.98 nirodhena saha ekato asesaṃ uparujjhati , ettha viññāṇanirodhe etaṃ sabbaṃ viññāṇanirodhena ekato ekakkhaṇe apubbaṃ acarimaṃ uparujjhati , etaṃ viññāṇanirodhaṃ tassa nāmarūpassa nirodho nātivattati , taṃ taṃ nāmarūpanirodhaṃ so so viññāṇanirodho nātivattatīti . ‘‘ TasmiṃV0.235 pañhe ayaṃ ajito kiṃ pucchati ? Uparujjhanameva pucchati , udāhu aññaṃ pucchatī ’’ ti vattabbato ‘‘ ayaṃ pañhe anusandhiṃ pucchatī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha ayan ti yo āyasmā ajito pañhaṃ apucchīti ayaṃ ajito . Pañheti ‘‘ paññā ceva sati cā ’’ tiādipañhe . Yadi anusandhiṃ pucchati , evaṃ sati ‘‘ katthetaṃ uparujjhatī ’’ ti pucchanaṃ ayuttaṃ bhaveyyāti ? Na , anusandhīyati etena upanirujjhanenāti anusandhīti atthasambhavato . Tena vuttaṃ ‘‘ anusandhiṃ pucchanto kiṃ … pe … nibbānadhātun ’’ ti . Anusandhipucchanena anupādisesanibbānadhātuyāpi pucchanato ‘‘ katthetaṃ uparujjhatī ’’ ti pucchanaṃ yuttameva . ‘‘ Yā anupādisesanibbānadhātu pucchitā , taṃ katamāya paṭipadāya adhigacchatī ’’ ti pucchitabbattā catusaccakammaṭṭhānabhāvanāsaṅkhātaṃ paṭipadaṃ visayena saha dassetuṃ ‘‘ tīṇī saccānī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha saṅkhatānīti kammādipaccayehi samecca sambhūya dukkhādīni karīyantīti saṅkhatāni . Nirodhadhammānīti nirujjhanaṃ nirodho , dhammopi nirodhadhammova , tasmā nirodho dhammo sabhāvo yesaṃ dukkhādīnanti nirodhadhammānīti atthova gahetabbo . Tāni tīṇi saccāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ dukkhaṃ samudayo maggo ’’ ti vuttaṃ . Tīṇi dukkhasamudayamaggasaccāni saṅkhatānīti vuttāni ,‘‘ kiṃ nirodhasaccan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ nirodho asaṅkhato ’’ ti vuttaṃ . Idha ‘‘ nirodhadhammo ’’ tipi vattabbaṃ . Kammādipaccayehi asaṅkhatattā asaṅkhato . Uppādanirodhābhāvato anirodhadhammo . ‘‘ Pahāyakapahātabbesu saccesu katamena pahāyakena katamo pahātabbo , katamāya bhūmiyā pahīno ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha samudayo dvīsu bhūmīsū ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha dvīsu bhūmīsūti dassanabhāvanābhūmīsu . Kāmacchandoti kāmabhavarāgo . Rūparāgoti rūpabhavarāgo . Arūparāgoti arūpabhavarāgo .

Tenāha ‘‘ pāraṃ gamanīyā ime dhammā , tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘ pārāyanantveva adhivacanan ’’’ ti ( su . ni . pārāyanatthutigāthā ; cūḷani . pārāyanatthutigāthā 149 ādayo ).

Buddhiyaṃ viparivattamānan ti imassa vicayahāravibhaṅgassa desanākāle āyasmā mahākaccāno attano buddhiyaṃ vattamānaṃ katvā evamāhāti yojanā .

Ekaṃsabyākaraṇassa ayanti ekaṃsabyākaraṇīyā , ekaṃsena vā byākātabbattā ekaṃsabyākaraṇīyā , ekaṃsabyākaraṇayoggāti attho .

Sesapadadvayepi eseva nayo .

Ṭhapanīyāti ṭhapetabbattā abyākaraṇīyāti attho .

Samayantaraparicayena nivāraṇadhammaṃ pati saṃsayapakkhando pucchatīti adhippāyenāha ‘‘ vimaticchedanan ’’ ti .

Pakatiyā pana nivāraṇadhammaṃ ajānanto ñātukāmatāya pucchatīti adiṭṭhajotanāya pucchāpi siyā .

Tathā hi vakkhati ‘‘ lokassa nivāraṇādīni ajānantenā ’’ ti .

Ekavatthupariggahāti ekassa abhidheyyatthassa gahaṇato .

Vimuttiparipācakaindriyāni vivaṭṭapakkhe ṭhitassa saddhādayo dhammā , kiṃ panettha ariyānampi indriyalokena saṅgaho hotīti āha ‘‘ pariyāpannadhammavasenā ’’ tiādi .

KāḷapakkhacātuddasīghanavanasaṇḍameghapaṭalacchādanaaḍḍharattīnaṃV0.47 vasena caturaṅgasamannāgatena .

Vivicchāti vicikicchāya .

Tenāha ‘‘ vicikicchāhetū ’’ ti .

Dukkhamassa mahabbhayan ti ettha vuttaṃ ‘‘ assā ’’ ti padaṃ ‘‘ jappābhilepanaṃ assa brūmī ’’ ti ānetvā sambandhitabbanti dassento ‘‘ jappā taṇhā assa lokassā ’’ ti āha .

‘‘ Sabbasattānan ’’ tiādinā ,‘‘ sabbasovā ’’ tiādinā ca anvayato , byatirekato ca sātisayaṃ avijjāya nīvaraṇabhāvaṃM0.50 dasseti .

‘‘ Dūre santo pakāsanti ( dha . pa .304; netti .11), ratto atthaṃ na jānātī ’’ ti ( netti .11,27) gāthādvayenāpi anugītivicayaṃ dassetīti yojetabbaṃ .

Rūpāvacarāti rūpāvacarasattā .

Vipariṇāmadukkhatāya muccanassa kāraṇavacananti sambandho .

Yato vaṭṭadukkhato muccanaṃ .

Taṃ vaṭṭadukkhaṃ anavasesapariyādānavasena saṅkhāradukkhatāgahaṇena .

Ekādhāran ti ekavatthu adhiṭṭhānaṃ .

Nivāraṇaṃ vikkhambhanaṃ pidhānaṃ samucchedoti atthadvayassa pucchitattā ‘‘ anekādhāraṃ dassetun ’’ ti vuttaṃ .

Tenāha ‘‘ nivāraṇasaṅkhātaṃ saṃvaraṃ … pe … pidhiyyanti pacchijjantī ’’ ti ( su . ni . aṭṭha .2.1041; cūḷani . aṭṭha .3).

Tassattho ‘‘ nivāraṇasaṅkhātaṃ vikkhambhanaṃ , saṃvaraṃ , pidhānañca kathehī ’’ ti .

‘‘ Vodānan ’’ ti iminā sotānaṃ vikkhambhanavisuddhi ,‘‘ vuṭṭhānan ’’ ti iminā samucchedavisuddhi adhippetāti āha ‘‘ pucchāya duvidhatthavisayataṃ vivarituṃ ‘ evan ’ tiādi vuttan ’’ ti .

Tathā cāha ‘‘ vodāyati … pe … ariyamaggo ’’ ti .

Diṭṭhimānāvijjāsotāpi taṇhāsotānugāti āha ‘‘ yebhuyyena anurodhavasenā ’’ ti .

Upacāravasenāti nissitupacāravasena .

Sabbasmāti cakkhuto yāva manatoti sabbasmā dvārato .

Sabbappakārenā tti taṇhāyanamicchābhinivesanaunnamanādippakārena .

Tameva satin ti yāyaṃ sati pubbabhāge sotānaṃ vikkhambhanavasena vuttā , tameva satiṃ .

Maggakkhaṇe sotānaṃ saṃvaraṃ pidhānaṃ brūmi .

Yasmā pana pidhāyikāpi sati maggakkhaṇe paññānugā , paññākiccamevettha adhikaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ paññāyete pidhīyare ’’ ti .

Saṃvarapidhānānan ti ettha saṃvarasaddena nivāraṇaṃ vuttaṃ .

YasmiṃV0.48 yasmiṃ ariyamagge anadhigate yaṃ yaṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ uppajjanārahaṃ , tasmiṃ tasmiṃ adhigate taṃ taṃ viññāṇaṃ anuppādanirodhena nirujjhati saddhiṃ attanā sampayuttanāmarūpenāti āha ‘‘ tassa tassa viññāṇassa nirodhena sahevā ’’ ti .

Anuppādanirodho hi ettha ‘‘ nirodho ’’ ti adhippeto anupādisesanibbānassa adhippetattāti .

Anusandhīyati etenāti anusandhi , idha pucchiyamāno attho .

SahaM0.51 visayena dassetun ti ettha saccāni eva visayo .

Pahātabbasabhāvaṃ samudayasaccaṃ , tassa visayo dukkhasaccaṃ .

‘‘ Saṃyojaniyesu , bhikkhave , dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhatī ’’ ti ( saṃ . ni .2.53,57) hi vuttaṃ .

Pahāyakasabhāvaṃ maggasaccaṃ , tassa visayo nirodhasaccanti āha ‘‘ saha visayena … pe … saccesū ’’ ti .

Kāmañcettha ‘‘ samudayo dvīsu bhūmīsu pahīyatī ’’ ti āraddhaṃ ,‘‘ dassanena tīṇi saṃyojanāni pahīyanti , bhāvanāya satta saṃyojanāni pahīyantī ’’ ti pana vibhāgavacanameva vattanti āha ‘‘ pahāyakavibhāgamukhena pahātabbavibhāgaṃ dassetun ’’ ti .

Niravasesakāmarāgabyāpādā tatiyamaggena pahīyanti , itare catutthamaggenāti vuttaṃ ‘‘ itarehi pana niravasesan ’’ ti .

Tatthāti kammavipākavaṭṭappabhedena tedhātuke bhavattaye .

Saṃyojanavasenāti sabbadā yojanavasena bandhanavasena .

Sāti yā paññā pubbagāthāyaṃ sotapidhānakiccena vuttā , sā paññā pakārehi jānanasabhāvena paññā nāma .

Yathādiṭṭhaṃ ārammaṇaṃ apilāpanaṭṭhena ogāhanaṭṭhena sati nāma .

12. Aggaphalañāṇatāya ekampi samānaṃ tannimittassa khayānuppādārammaṇassa paccavekkhaṇañāṇassa vasena phalavohārena dve nāmāni labhati . Somanassanāmalābho iminā ārammaṇasaṅketenāti tadatthaṃ vivaranto ‘‘ khaye … pe … samaññāyā ’’ ti āha .

Tattha ime saṅkhārā ca tadubhayañca chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ iddhipādaṃ bhāvetīti yojanā .

Chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgatan ti chando eva adhipati chandādhipati , chandādhipatisamādhi . Tena vuttaṃ bhagavatā – ‘‘ chandaṃ ce , bhikkhave , bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhin ’’ ti ( vibha .432). Chandahetuko vā samādhi , chandādiko vā samādhi chandasamādhi , chandādhipatissa paccayuppanno samādhīti vuttaṃ hoti . Padhānabhūtā saṅkhārā padhānasaṅkhārā , padhānasaddena saṅkhatasaṅkhārādayo nivattāpitā , chandasamādhi ca padhānasaṅkhārā cāti chandasamādhippadhānasaṅkhārāV0.238 , tehi samannāgato chanda … pe … samannāgato , taṃ … pe … gataṃ .

13. Taggahaṇenevāti phassapañcamakapañcarūpindriyaggahaṇeneva . Sahacaraṇādināti sahajātādianantarādipaccayabhāvena ceva nissayārammaṇādinā ca . Ijjhati samijjhati nippajjatīti iddhi , koṭṭhāso , iddhi eva pādo koṭṭhāsoti iddhipādo , iddhipādacatuttho . Ijjhanti vā tāya sattā iddhā vuddhā ukkaṃsagatā hontīti iddhi , pajjati etenāti pādo , iddhiyā pādoti iddhipādo . Iddhipādoti sāmaññatthavasena vuttopi ‘‘ chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgatan ’’ ti vuttattā chandiddhipādova gahetabbo , taṃ iddhipādaṃ taṃ chandiddhipādaṃ bhāveti vaḍḍhetīti attho .

‘‘ Sampayuttan ’’ ti iminā sahitatā avisiṭṭhatā idhādhippetāti āha ‘‘ avibhāgena gahaṇīyabhāvaṃ sandhāyā ’’ ti . Vivekanissitaṃ virāganissitan ti vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakkhaṇe pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ . Virāganissitan ti vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavirāganissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ , maggakkhaṇe pana kiccato samucchedavirāganissitaṃM0.102 , ārammaṇato nissaraṇavirāganissitaṃ . Nirodhanissitan ti vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅganirodhanissitaṃ , ajjhāsayato nissaraṇanirodhanissitaṃ , maggakkhaṇe kiccato samucchedanirodhanissitaṃ , ārammaṇato nissaraṇanirodhanissitaṃ . Vossaggapariṇāmin ti ettha pariccāgavossaggapakkhandanavossaggavasena vossaggo duvidho . Tatthapi vipassanākkhaṇe tadaṅgavasena pariccāgavossaggo , nibbānaninnabhāvena pakkhandanavossaggo , maggakkhaṇe samucchedavasena pariccāgavossaggo , ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanavossaggoti vibhajitvā gahetabbo . Yathāvuttavossaggatthaṃ pariṇamati , pariṇataṃ vā paripacati paripacanaṃ karotīti vossaggapariṇāmī , taṃ vossaggapariṇāmiṃ .

Chandiddhipādabhāvanākāro ācariyena vutto , amhehi ca ñāto ,‘‘ kathaṃ vīriyiddhipādabhāvanākāro amhehi vijānitabbo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tattha yā vīriyādhipateyyā ’’ tiādi vuttaṃ . Tassattho heṭṭhā vuttanayānusāreneva viññeyyo . Saṃkhittavasena pana ṭhapitaṃ pāṭhaṃ vitthārato ṭhapessāmi . Kathaṃ ? – ‘‘ Tattha yā vīriyādhipateyyā cittekaggatā , ayaṃ vīriyasamādhi . Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā , idaṃ pahānaṃ . Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā , ime saṅkhārā . Iti purimako ca vīriyasamādhi , kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā , tadubhayaṃ vīriyasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃV0.239 iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ .

‘‘ Tattha yā cittādhipateyyā cittekaggatā , ayaṃ cittasamādhi . Samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā , idaṃ pahānaṃ . Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā , ime saṅkhārā . Iti purimako ca cittasamādhi , kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā , tadubhayaṃ cittasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmiṃ .

‘‘ TatthaM0.103 yā vīmaṃsādhipateyyā cittekaggatā , ayaṃ vīmaṃsāsamādhi , samāhite citte kilesānaṃ vikkhambhanatāya paṭisaṅkhānabalena vā bhāvanābalena vā , idaṃ pahānaṃ . Tattha ye assāsapassāsā vitakkavicārā saññāvedayitā sarasaṅkappā , ime saṅkhārā . Iti purimako ca vīmaṃsāsamādhi kilesavikkhambhanatāya ca pahānaṃ ime ca saṅkhārā , tadubhayaṃ vīmaṃsāsamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāveti vivekanissitaṃ virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ vossaggapariṇāmin ’’ ti .

Ayaṃ pana viseso – vīriyasamādhīti vīriyaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā vīriyādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā vīriyasamādhi . Cittasamādhīti cittaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā cittādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā cittasamādhi . Vīmaṃsāsamādhīti vīmaṃsaṃ jeṭṭhakaṃ katvā pavattito samādhi vā vīmaṃsādhipatinā sampayutto pubbabhāge pavatto samādhi vā vīmaṃsāsamādhīti . Sattibalānurūpenettha saṅkhepavaṇṇanā katā , gambhīrañāṇehi pana aṭṭhakathāṭīkānurūpena vitthārato vā gambhīrato vā vibhajitvā gahetabbā .

Kathaṃ samādhindriyaṃ uppādetīti āha ‘‘ satiggahaṇena cettha pariyuṭṭhānappahānaṃ idhādhippetan ’’ ti . Na hi samādhinā pariyuṭṭhānappahānaṃ sambhavati .

‘‘ Chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhin ’’ tiādi ( vibha .432) vacanato chandasamādhippadhānasaṅkhārasamannāgataṃ iddhipādaṃ bhāvetīti etthāpi chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati . Adhipatisaddatthadassanavaseneva pana ‘‘ chandahetuko , chandādhiko vā samādhī ’’ ti sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .431) vuttaṃ , tasmā idhāpi chandādhipati samādhi chandasamādhīti veditabbo . Taṃ pana chandaṃ vuttanayena saddhāsīsena dassento ‘‘ saddhādhipateyyā cittekaggatā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Idaṃ padhānan ’’ ti vā vīriyaṃ vuttaṃ .

PadahatiV0.49 etenāti padhānaṃ , vīriyaṃ . Teti vīriyasaṅkhārā . Ekarasenāti yathā indriyāni ekarasāni honti , evaṃ ekarasabhāvena saraṇato pavattanato . Tathā pavattiyā eva suṭṭhu vata vīriyaṃ vāhesīti yoginā saṅkappetabbato tadupagavīriyavāhanaṭṭhena ‘‘ sampahaṃsanā ’’ ti vuttaṃ . Tenāha ‘‘ evaṃ me … pe … hetubhāvato ’’ ti .

Iddhi saddassaM0.52 paṭhamo kattuattho , dutiyo karaṇattho vutto , pāda saddassa eko karaṇattho eva . Pajjitabbā ca iddhī vuttā , na ca ijjhanti . Pajjitabbā ca iddhī pajjanakaraṇena pādena samānādhikaraṇā na hontīti ‘‘ paṭhamena atthena iddhi eva pādo ’’ ti kathaṃ sakkā vattuṃ , tathā iddhikiriyākaraṇena sādhetabbā buddhisaṅkhātā iddhi pajjanakiriyākaraṇena pajjitabbāti dvinnaṃ karaṇānaṃ na samānādhikaraṇatā sambhavatīti ‘‘ dutiyena atthena iddhiyā pādo ’’ ti kathaṃ sakkā vattunti ce ? Sakkā , pādassa ijjhamānakoṭṭhāsa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato . Atha vā ‘‘ paṭhamena atthena iddhiyā pādo , dutiyena atthena iddhi eva pādo iddhipādo ’’ ti evaṃ yojanato . Kathaṃ ? Anantarattho paccāsattiñāyena idha paṭhamoti adhippeto , tato purimo dutiyoti .

Tadaṅgasamucchedanissaraṇavivekanissitattaṃ vatvā paṭippassaddhivivekanissitassa avacanaṃ ‘‘ chandasamādhi … pe … iddhipādaṃ bhāvetī ’’ ti ( vibha .432) bhāvetabbānaṃ iddhipādānaṃ vuttattā .

Vossaggasaddo pariccāgattho , pakkhandanattho cāti vossaggassa duvidhatā vuttā .

Yathāvuttena pakārenāti tadaṅgasamucchedappakārena , tanninnabhāvārammaṇappakārena ca . Pariṇamantaṃ vipassanakkhaṇe .

14.‘‘ Chandasamādhi vīriyasamādhi cittasamādhi vīmaṃsāsamādhī ’’ ti vutto ,‘‘ evaṃ sati vīmaṃsāsamādhiyeva ñāṇamūlako ñāṇapubbaṅgamo ñāṇānuparivatti bhaveyya , aññe tayo samādhayo aññāṇamūlakā aññāṇapubbaṅgamā aññāṇapavattiyo bhaveyyun ’’ ti vattabbattā sabbe samādhayo ñāṇamūlakādayoyevāti dassetuṃ ‘‘ sabbo samādhi ñāṇamūlako ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha sabbo samādhītiV0.240 chandasamādhi , vīriyasamādhi , cittasamādhi , vīmaṃsāsamādhīti catubbidho samādhi . Ñāṇamūlakoti ekāvajjanavīthinānāvajjanavīthīsu pavattaṃ upacārañāṇamūlako . Ñāṇapubbaṅgamoti adhigamañāṇaṃ pubbaṅgamaṃ assāti ñāṇapubbaṅgamo . Ñāṇānuparivattīti paccavekkhaṇañāṇaṃ anuparivatti assāti ñāṇānuparivatti . Atha vā nānāvajjanūpacārañāṇaṃ vā paṭisandhiñāṇaṃ vā mūlaṃ assāti ñāṇamūlako , upacārañāṇaṃ pubbaṅgamaṃ assāti ñāṇapubbaṅgamo , appanāñāṇaṃ anuparivatti assāti ñāṇānuparivattiM0.104 . Sabbaṃ vā upacārañāṇaṃ mūlaṃ assāti ñāṇamūlako . Appanāñāṇaṃ pubbaṅgamaṃ assāti ñāṇapubbaṅgamo . Abhiññāñāṇaṃ anuparivatti assāti ñāṇānuparivatti , anuparivattanaṃ vā anuparivatti , ñāṇassa anuparivatti ñāṇānuparivatti , ñāṇānuparivatti assāti ñāṇānuparivatti . Ñāṇaṃ pana pubbe vuttappakārameva .

14. Pubbabhāgapaññāyāti ekāvajjananānāvajjanavīthīsu pavattaupacārapaññāya .

Adhigamapaññāyāti appanāpaññāya .

Puna pubbabhāgapaññāyāti nānāvajjanupacārapaññāya , paṭisandhipaññāya vā .

Upacārapaññāyāti ekāvajjane , sabbattha vā pavattaupacārapaññāya .

Yathā pure tathā pacchāti yathā chandasamādhiādicatubbidhasamādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvena pure atītāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano khandhapaṭibaddhassa , paresaṃ khandhapaṭibaddhassa ca suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhanaṃ tathā tathāvuttasamādhissa anāgataṃsañāṇānuparivattibhāvena pacchā anāgatāsu jātīsu asaṅkhyeyyesupi saṃvaṭṭavivaṭṭesu attano khandhapaṭibaddhassa , paresaṃ khandhapaṭibaddhassa ca suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhananti attho daṭṭhabbo . Yathā pacchā tathā pureti yathā yathāvuttasamādhissa cetopariyañāṇānuparivattibhāvena anāgatesu sattasuyeva divasesu parasattānaṃyeva cittassa suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhanaṃ , tathā tathāvuttasamādhissa pure atītesu sattasuyeva divasesu parasattānaṃyeva cittassa suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhananti attho . Yathā divā tathā rattin ti yathā cakkhumantānaṃ sattānaṃ divasabhāge sūriyālokena andhakārassa viddhaṃsitattā āpāthagataṃ cakkhuviññeyyaṃ rūpaṃ manoviññāṇenapi suviññeyyaṃ , tathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre vattamāne yathāvuttasamādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattibhāvena rūpāyatanassa suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhanaṃ . Yathā rattiṃ tathā divāti yathā rattibhāge caturaṅgasamannāgatepi andhakāre yathāvuttasamādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattibhāvena rūpāyatanassa suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhanaṃ , tathā divasabhāge sukhumassa rūpāyatanassa vā kenaci pākārādinā tirohitassa rūpāyatanassa vā atidūraṭṭhāne pavattassa rūpāyatanassa vā yathāvuttasamādhissa dibbacakkhuñāṇānuparivattibhāvena suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhananti attho daṭṭhabbo . YathāV0.241 yathāvuttasamādhissa divasabhāge dibbasotañāṇānuparivattibhāvena sukhumassa saddāyatanassa vā kenaci pākārādinā tirohitassa saddāyatanassaM0.105 vā atidūraṭṭhāne pavattassa saddāyatanassa vā suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhanaṃ , tathā rattibhāgepi yathāvuttasamādhissa dibbasotañāṇānuparivattibhāvena sukhumassa saddāyatanassa vā kenaci pākārādinā tirohitassa saddāyatanassa vā atidūraṭṭhāne pavattassa saddāyatanassa vā suṭṭhu paṭivijjhanameva , na duppaṭivijjhananti ayaṃ nayopi netabbo . Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ – ‘‘ Yathā pureti yathā samādhissa pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvenā ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ yathā ca rūpāyatane vuttaṃ , tathā samādhissa dibbasotañāṇānuparivattitāya saddāyatane ca netabban ’’ ti ( netti . aṭṭha .14).

‘‘ Ñāṇamūlakādisamādhinā pubbenivāsānussatiñāṇānuparivattibhāvādisahitena kiṃ bhāvetī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ iti vivaṭenā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha itīti evaṃ vuttappakārena . Apariyonaddhenāti nīvaraṇādivigamanena . Sappabhāsaṃ cittan ti iddhipādasampayuttaṃ maggacittaṃ bhāveti .

Iddhipādasampayutte maggacitte uppajjamāne hi magga cittasahabhūni kusalāni saddhindriyavīriyindriyasatindriyasamādhindriyapaññindriyabhūtāni pañcindriyāni uppajjanti . Magga citte nirujjhamāne anuppajjanabhāvena nirujjhanti ekacittakkhaṇikattā . Evaṃ magga viññāṇassa nirodhā paññā ca sati ca nirujjhatīti yojanā .

‘‘ Kassa viññāṇassa nirodhā nāmarūpaṃ nirujjhatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ nāmarūpañcā ’’ tiādi vuttaṃ , paṭisandhiviññāṇassa nirodhā nāmarūpañca nirujjhatīti vuttaṃ hoti . Atha vā ‘‘ viññāṇassa nirodhā paññā ca sati cāti vuttāni pañcindriyāni evaṃ nirujjhantī ’’ ti vattabbattā nāmarūpañca nirujjhati , nirujjhamānaṃ pana nāmarūpaṃ paṭisandhiviññāṇassa nirodhā nirujjhatīti dassetuṃ ‘‘ nāmarūpañcā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha nāmarūpañcāti maggena taṇhāavijjādike anupacchinne uppajjanārahaṃ vedanādikkhandhattayaṃ , bhūtupādārūpañca . Viññāṇahetukan ti uppajjanārahaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ hetu assa nāmarūpassāti viññāṇahetukaṃ . Viññāṇapaccayā nibbattan ti viññāṇena paccayena nibbattaṃ .

Tassāti uppajjanārahassa paṭisandhiviññāṇassa . Hetūti taṇhāavijjādiko kileso .

Viññāṇan ti uppajjanārahaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ . Anāhāran ti appaccayaṃ .

Anabhinanditan ti kāmataṇhādīhiM0.106 anabhinanditabbaṃ . Appaṭisandhikan ti punabbhavābhisandahanarahitaṃ . Nti tādisaṃ viññāṇaṃ .

AhetūtiV0.242 natthi hetusaṅkhātaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ imassa nāmarūpassāti ahetu . Appaccayan ti sahāyavirahena natthi paccayā saṅkhārā imassāti appaccayaṃ . Evaṃ paṭisandhiviññāṇassa nirodhā nāmarūpañca nirujjhatīti .

Pucchāvissajjanavicayopīti yathāvuttāya pucchāya vissajjanavicayopi . Vuttanayānusārenāti adiṭṭhajotanā , vimaticchedanā cāti heṭṭhā vuttanayānugamanena .

‘‘ Paññāsatīnañceva nāmarūpassa ca vuttappakārena nirujjhanabhāvo kathaṃ amhehi saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . Vattabbākārena paññāsatīnañceva nāmarūpassa ca nirujjhanabhāvajānanako bhagavā yathānirujjhanabhāvadīpakaṃ ‘‘ yametaṃ … pe … etthetaṃ uparujjhatī ’’ ti gāthāvacanaṃ āha . Tena gāthāvacanena tumhehi mayā vutto nirujjhanabhāvo saddahitabboyevāti . Etthāpi paññāsatināmarūpānaṃ nirujjhanaṃ ajānantena tattha vā saṃsayantena ajitena pucchitabbattā ‘‘ adiṭṭhajotanā pucchāti vā diṭṭhasaṃsandanā pucchāti vā paññādīnaṃ anekatthattā dhammato vā anekādhiṭṭhānā pucchāti vā dhammādhiṭṭhānā pucchā ’’ ti vā iccevamādipucchāvicayo niddhāretabbo . ‘‘ Sarūpadassanavissajjananti vā anekādhiṭṭhānavissajjananti vā dhammādhiṭṭhānavissajjanan ’’ ti vā iccevamādivissajjanavicayo niddhāretabbo . Evaṃ sattādhiṭṭhānādipucchāvissajjanāni ceva dhammādhiṭṭhānādipucchāvissajjanāni ca visuṃ visuṃ dassetvā pucchāvicayo ceva vissajjanavicayo ca ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ sattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānesu ekato dassitesu pucchāvissajjanesu kathaṃ pucchāvicayo ceva vissajjanavicayo ca amhehi viññātabbo ’’ ti pucchitabbattā sattādhiṭṭhānadhammādhiṭṭhānaṃ pucchaṃ nīharitvā tattha vicayaṃ vibhajanto ‘‘ ye ca saṅkhatadhammāse ’’ tiādimāha . Aṭṭhakathāyaṃ pana – ‘‘ Evaṃ anusandhipucchampi dassetvā heṭṭhā sattādhiṭṭhānā , dhammādhiṭṭhānā ca pucchā visuṃ visuṃ dassitāti idāni tā saha dassetuṃ ‘‘ ye ca saṅkhatadhammāse ’ tiādi āraddhan ’’ ti ( netti . aṭṭha .14)– Vuttaṃ . Tassāyaṃ attho – idha sāsane ye arahanto saṅkhatadhammā honti , puthū bahūyeva satta janā sekkhā sīlādisikkhamānā honti , tesaṃM0.107 arahantāvañceva sekkhānañca iriyaṃ paṭipattiṃ meṃ mahā puṭṭho nipako tvaṃ bhagavā pabrūhi mārisa iti āyasmā ajito pucchanto āhāti .

‘‘ KiṃM0.110 pana anabhigijjhanto , anāvilo ca sekkho agedhadosanivāraṇameva karoti , udāhu uttaripi paṭipadaṃ pūretī ’’ ti pucchitabbattā uttaripi paṭipadaṃ pūretiyevāti dassento ‘‘ yo pana anāvilasaṅkappo ’’ tiādimāha . Tattha anāvilasaṅkappoti natthi āvilakarā saṅkappā byāpādasaṅkappavihiṃsāsaṅkappā etassāti anāvilasaṅkappo , icchādigedhassa abhāvena anabhigijjhanto vāyamati kusalavāyāmaṃ pavatteti .

Sesasaṃkilesavodānadhammāti gedhato avasiṭṭhasaṃkilesadhammā ca sabbavodānadhammā ca . ‘‘ Kathaṃ vāyamatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ so anuppannānan ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha soti uparibhāvanāmaggabhāvatthāya paṭipajjamāno sekkho . Anuppannānan tiādīnaṃ attho sakkā aṭṭhakathāvacaneneva ( netti . aṭṭha .15-16) jānitunti na vibhatto .

Abhāvenāti abhāvanena abhāvakaraṇena .

Payogaparakkaman ti bhusaṃ yogo payogo , payogova parakkamo payogaparakkamo , cittaṃ .

Ukkhipatīti kosajjapakkhe patituṃ adento kusalapakkhe uddhaṃ khipento viya pavattati .

Padhānavīriyan ti akusalānaṃ anuppādanaṭṭhena uttamavīriyaṃ .

Yojetabbānīti ‘‘ āsevamāno vāyamatī ’’ tiādinā yojetabbāni .

Anuppannāti avattabbataṃ āpannānan ti bhūmiladdhārammaṇādhiggahitāvikkhambhitāsamugghāṭituppannānaṃ .

16.‘‘ Aṭṭhamakassa indriyānī ’’ ti vuttattā ‘‘ paṭhamamagge saddhādayo ’’ tiādi vuttaṃ . Indriyaggahaṇañca pāḷiyaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ . 16. Yenāti asubhādīnaṃ anussaraṇalakkhaṇena indriyena taṇhāmayitavatthūsu kāmataṇhāya sahajātaṃ vitakkaṃ vāreti , idaṃ asubhādianussaraṇalakkhaṇaṃ indriyaṃ satindriyaṃ .

Yena mahaggatabhāvappattena avikkhepena byāpādavitakkaṃ vāreti , idaṃ avikkhepasaṅkhātaṃ indriyaṃ samādhindriyaṃ .

Yena sammappadhānena vihiṃsāvitakkaṃ vāreti , idaṃ sammappadhānasaṅkhātaṃ indriyaṃ vīriyindriyaṃ .

Yena sammādiṭṭhisaṅkhātena indriyena uppannuppanne … pe … nādhivāseti , idaṃ sammādiṭṭhisaṅkhātaṃ indriyaṃ paññindriyaṃ .

Imesu catūsu indriyesu saha uppajjamānā yā saddahanā okappanāV0.246 uppajjati , anāvilabhāvato idaṃ saddahanasaṅkhātaṃ indriyaṃ saddhindriyaṃ .

Imāni sekkhassa pañcindriyāni .

Ekasmiṃyeva visaye jeṭṭhakabhāvaṃ na pāpuṇeyyuṃ , attano visaye jeṭṭhakabhāvaṃ pāpuṇituṃ arahanti ,‘‘ katamaṃ indriyaṃ kattha visaye jeṭṭhakabhāvaṃ pavattan ’’ ti pucchitabbabhāvato idaṃ indriyaṃ imasmiṃ visaye pavattanti dassento ‘‘ tattha saddhindriyaṃ kattha daṭṭhabban ’’ tiādimāha .

Tattha tatthāti tesu indriyesu catūsu sotāpattiyaṅgesu saddhindriyaṃ jeṭṭhakabhāvaṃ pavattanti daṭṭhabbaṃ .

Evaṃ sesesupi yojetabbaṃ .

Asubhānupassanā kāyānupassanāsatipaṭṭhānanti āha ‘‘ satipaṭṭhānabhāvanāya suniggahito kāmavitakko ’’ ti . Kiṃ nu sekkho paññindriyeva appamatto ’ ti bhagavatā vutto thomito , udāhu sabbehi kusalehi dhammehīti pucchitabbattā sabbehi kusalehi dhammehi pañcindriyapamukhehi vutto thomito hotīti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sekho ’’ tiādi vuttaṃ .

Samādhi uppajjamāno kāmavitakkampi niggahetvā eva uppajjatīti dassento ‘‘ anavajjasukhapadaṭṭhānenā ’’ tiādimāha . Tattha evaṃ pañcindriyānaṃ nibbattidassanena sekho puggaloM0.111 sabbehi kusalehi dhammehi appamattoti bhagavatā vutto thomito anāvilatāya manasāti yojanā .

‘‘ Sekkhassa anāvilatā kena saddahitabbā ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāha bhagavā manasānāvilo siyā ’’ ti vuttaṃ .

Bhagavatā ‘‘ manasānāvilo siyā ’’ ti vuttattā sekkhassa anāvilatā tumhehi saddahitabbāti .

‘‘ Kusalesu dhammesu āraddhavīriyo ’’ tiādinā dhammacchandato uppajjamāno vīriyacchando khantiṃ paribrūhetīti dasseti .

Anavajjadhammānaṃ upakārakadhammāsevanaṃ viya anupakārakadhammaparivajjanampi paññānisevaneneva hotīti āha ‘‘ samādhiādīnan ’’ tiādi .

17. Sabbadhammādhiṭṭhānaṃ desanaṃ puggalādhiṭṭhānena vibhajituṃ ‘‘ loko nāmā ’’ tiādi vuttanti dassento ‘‘ sabbadhammānanti … pe … dassetun ’’ ti āha . 17. Sekkhassa matthakappattā paṭipadā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ kathaṃ asekkhassa matthakappattā paṭipadā ñātabbā ’’ ti vattabbattā asekkhassa matthakappattaṃ paṭipadaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ kusalo sabbadhammānan ’’ tiādimāha .

Tattha sabbadhammānan ti sabbesu dhammesu matthakappattāya paṭipadāya asekkho kusalo chekataroti bhagavatā vutto thomito anāvilatāya manasāti . Asekkhassa sabbadhammesu yaṃ kosallaṃ dassetukāmo , tassa kosallassa visayabhūte sabbadhamme tāva puggalādhiṭṭhānena vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ loko nāmā ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ sabbadhammānan ’’ ti iminā vuttadhammasaṅkhāto loko nāma kilesaloko , bhavaloko , indriyalokoti tividho hotīti yojanā .

Mahaggatadhammesu ṭhānaṃ taṃsampādanāva . Tathā sesesu . Tattha parittadhammaṭṭho kilesajananaṭṭhena kileso , kusalādipavattanaṭṭhena loko cāti kilesaloko . Mahaggatadhammaṭṭho bhavanaṭṭhena bhavo , vuttanayena loko cāti bhavaloko . Saddhindriyādidhammaṭṭho ādhipaccaṭṭhayogavasena indriyabhūto hutvā saddhindriyādipattanaṭṭhena loko cāti indriyaloko .

‘‘ Tīsu lokesu katamena katamo samudāgacchatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Saddhādiindriyāni ko nibbattetī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ so indriyāni nibbattetī ’’ ti vuttaṃV0.247 . Tattha soti yo puggalo kilesalokasaṅkhāte parittadhamme , bhavalokasaṅkhāte mahaggatadhamme ca taṃtaṃsampādanavasena ṭhito , so puggalo saddhindriyādīni indriyāni attasantāne nibbatteti .

Vaḍḍhiyamānesūti yathā vimuttiṃ paripācayanti , evaṃ brūhiyamānesu . ‘‘ Indriyesu attasantānesu punappunaṃ nibbattāpanavasena vuḍḍhāpiyamānesu kā paññā bhavatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ indriyesū ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha neyyassāti abhiññeyyassa . Pariññāti rūpārūpadhamme salakkhaṇato , paccayatoM0.112 ca pariggahādivasena pavattapaññā .

Dassanapariññāti rūpārūpadhammānaṃ salakkhaṇato , paccayato ca parijānanā . Tenāha ‘‘ ñātapariññā ’’ ti . ‘‘ Sā pariññā katividhena upaparikkhitabbā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ sā duvidhenā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha sā pariññā dassanapariññāya ca bhāvanāpariññāya ca duvidhena viññūhi upaparikkhitvā gahetabbāti . Dassanapariññāyāti ca dassanamaggapaññājanikāya ñātapariññāyāti attho gahetabbo . Tena aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ dassanapariññāti ñātapariññā ’’ ti ( netti . aṭṭha .17).

Paṭipakkhavidhamanena saddhiṃ lakkhaṇattayavibhāvanā idha ‘‘ bhāvanāpariññā ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ bhāvanā … pe … pariññā cā ’’ tiM0.55 . Dassanatthā pariññā dassanapariññā , bhāvanatthā pariññā bhāvanāpariññāti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo . Bhāvanāpariññāyāti bhāvanāmaggapaññājanikāya tīraṇapariññāya saddhiṃ pahānapariññāyāti attho .

‘‘ Sā duvidhenā ’ tiādinā vutto attho atisaṅkhepo na sakkā viññātuṃ , vitthāretvā kathehī ’’ ti vattabbattā ‘‘ yadā hī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha yadāti balavavipassanuppajjanakāle .

Sekhoti sikkhanasīlatāya kalyāṇaputhujjano ceva sotāpannādiko ca . Ñeyyan ti ñātabbaṃ rūpādikaṃ saṅkhāraṃ . Parijānātīti pariggahādiñāṇena pariggahetvā jānāti nibbidāñāṇasahagatena . Tassāti kalyāṇaputhujjanassa ceva sotāpannādikassa ca . Dve dhammāti kalyāṇaputhujjanassa balavavipassanādhammo ceva sotāpannādikassa ca balavavipassanādhammo ca . Yathākkamaṃ dassanakosallaṃ sotāpattimaggañāṇañceva bhāvanākosallaṃ sakadāgāmimaggādikañca santāne pavattāpanavasena gacchanti .

‘‘ Pubbe yaṃ ñāṇaṃ ‘ neyyassa pariññā ’ ti vuttaṃ , taṃ ñāṇaṃ katividhena veditabban ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ taṃ ñāṇaṃ pañcavidhena veditabbaṃ … pe . . . sacchikiriyā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Tāsu vipassanābhedena bhinnāsu pañcasu abhiññādīsu katamā abhiññā , katamā pariññā , katamaṃ pahānaṃ , katamā bhāvanā , katamā sacchikiriyā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti abhiññādīsu .

KakkhaḷaphusanādītiV0.52 kakkhaḷādiphusanādi . Yaṃ dhammānaṃ salakkhaṇe ñāṇan ti rūpadhammānaṃ kakkhaḷādisalakkhaṇe , arūpadhammānaṃ phusanādisalakkhaṇe ārammaṇakaraṇavasena pavattaṃ yaṃ ñāṇaṃ hetuphalajānanahetujānanasaṅkhātā dhammapaṭisambhidā ceva hetuphalajānanasaṅkhātā atthapaṭisambhidā ca bhavati .

Ayaṃ salakkhaṇena saddhiṃ hetuphalajānanā paññā abhiññā nāma . Evan tiV0.248M0.113 vuttappakārena . Abhiññāñāṇena abhijānitvā . Yā parijānanātiādīsu ‘‘ idaṃ anavajjaṃ kusalaṃ , idaṃ sāvajjaṃ akusalaṃ , idaṃ akusalavipākajanakaṃ sāvajjaṃ , idaṃ kusalavipākajanakaṃ anavajjaṃ , idaṃ saṃkiliṭṭhaṃ kaṇhaṃ , idaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ sukkaṃ , idaṃ kusalaṃ anavajjādikaṃ sevitabbaṃ , idaṃ akusalaṃ sāvajjādikaṃ na sevitabban ’’ ti evaṃ aniccādito kalāpasammasanādivasena gahitā sammasitā ime vipassanāya ārammaṇabhūtā saṅkhata dhammā idaṃ udayabbayañāṇādiphalaṃ ānisaṃsaṃ anukkamena nibbattāpenti . Tannibbattavipassanāya uppajjanato upacāraṃ uppādenti , evaṃ anukkamena gahitānaṃ pavattitānaṃ tesaṃ udayabbayañāṇādīnaṃ ayaṃ saccānubodhapaṭivedho atthoti paricchinditvā yā parijānanā pavattā , sā ayaṃ parijānanā pariññā nāmāti yojetvā , evaṃ vuttappakārāya pariññāpaññāya parijānitvā pahātabbā , bhāvetabbā , sacchikātabbā ca tayo dhammā avasiṭṭhā bhavanti .

Abhijānitvāti abhiññāya paññāya jānitvā , ṭhitassa abhijānanahetu vāti attho .

Atthoti phalaṃ . Nayoti vuttanayo .

‘‘ Ye akusalā , te pahātabbā ’’ ti yā parijānanā paññā pavattā , idaṃ pahānaṃ pahānañāṇaṃ .

‘‘ Ye kusalā , te bhāvetabbā ’’ ti yā parijānanā paññā pavattā , sā bhāvanāpaññā .

‘‘ Yaṃ asaṅkhatan ’’ tipi paṭhanti . ‘‘ Yaṃ asaṅkhataṃ , idaṃ sacchikiriyan ’’ ti yā parijānanā paññā pavattā , sā sacchikiriyāpaññāti yojetvā aṭṭhakathādhippāyena aviruddho attho gahetabbo .

Abhiññādayo pañcavidhā paññā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ tāhi pariññāhi jānanto puggalo ‘ kin ’ ti vuccati thomīyatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ yo evan ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha yo puggalo evaṃ vuttappakārena jānāti , ayaṃ jānanto puggalo paccayuppannesu dhammesu kusalattā chekattā ‘‘ atthakusalo ’’ ti vuccati thomīyati , paccayadhammesu kusalattā ‘‘ dhammakusalo ’’ ti ca catunnaṃ ekattādīnaṃ nayānaṃ yuttatāya kovidattā ‘‘ kalyāṇatākusalo ’’ ti ca phalasamāpattīsu kovidattā ‘‘ phalatākusalo ’’ ti ca vaḍḍhīsu kovidattā ‘‘ āyakusalo ’’ ti ca avaḍḍhīsu kovidattā ‘‘ apāyakusalo ’’ ti ca accāyike kicce vā bhaye vā uppanne sati tassa kiccassa , bhayassa vā tikicchanasamatthe ṭhānuppattiyakāraṇe kovidattā ‘‘ upāyakusalo ’’ ti ca mahantesu abhikkamādīsu satisampajaññāya sampannattā ‘‘ mahatā kosallena samannāgato ’’ ti ca vuccati thomīyati .

Catunayakovidoti ekattanānattādinayacatukke nipuṇo . Desanāyuttikusaloti dhammānaṃ desanāvidhimhi kusalo .

‘‘ TassaM0.114 asekkhassa atthādīsu kusalabhāvo kathaṃ saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Kusalo sabbadhammānan ’’ ti vuttattā saddahitabboti adhippāyo .

‘‘ KusaloV0.249 sabbadhammānan ’’ ti padassa attho ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ sato bhikkhu paribbaje ’’ ti padassa attho kathaṃ amhehi vitthārato viññāto ’’ ti vattabbattā ‘‘ sato bhikkhu paribbaje ’’ tiādi vuttaṃ . Atha vā ‘‘ sato bhikkhu paribbaje ’’ ti bhagavatā vuttaṃ ,‘‘ kattha pavattena satisahitena ñāṇena sampanno sato kimatthaṃ paribbaje ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imesu pavattena satisahitañāṇena sampanno sato imamatthaṃ paribbaje ’’ ti niyametvā dassento ‘‘ sato bhikkhu paribbaje ’’ tiādimāha . Tattha tenāti yo abhikkamādīsu pavattena satisahitañāṇena samannāgato sato asekkhabhikkhu , tena asekkhabhikkhunā pariniṭṭhitasikkhattā aññapayojanābhāvato diṭṭhadhammasukhavihāratthaṃ abhikkante … pe … tuṇhībhāvena satena satisahitena sampajānena ñāṇena vihātabbaṃ catuiriyāpathaparivattanasaṅkhātaṃ viharaṇaṃ pavattetabbaṃ .

‘‘ Yā sekkhāsekkhapaṭipadā niddiṭṭhā , imā sekkhāsekkhapaṭipadā saṅkhepato katividhā ’’ ti pucchitabbattā imā paṭipadāsaṅkhātā cariyā saṅkhepato puggalavasena dveti dassetuṃ ‘‘ imā dve cariyā ’’ tiādimāha . Tattha yā cariyā bhāvetabbakusalādibhedena vā atthakosallādibhedena vā abhikkamādīsu satisampajaññabhedena vā niddiṭṭhā , imā cariyā dveti bhagavatā anuññātā anujānanavasena desitā , visuddhānaṃ arahantānaṃ ekā cariyā , visujjhantānaṃ sekkhānaṃ ekā cariyāti puggalavasena dveti daṭṭhabbā .

‘‘ Asekkhoyeva kasmā ‘ sato abhikkamatī ’ tiādinā vuccati thomīyati , kalyāṇaputhujjanopi ‘ sato abhikkamatī ’ tiādinā vuccati thomīyatī ’’ ti vattabbattā ‘‘ katakiccāni hī ’’ tiādi vuttaṃ . Arahato indriyāni katakiccāni , indriyānaṃ katakiccattā yaṃ pucchaṃ pucchitabbaṃ , taṃ sabbaṃ catubbidhaṃ dukkhassa pariññābhisamayena bojjhitabbaṃ … pe … nirodhassa sacchikiriyābhisamayena bojjhitabbaṃ bhave . Catubbidhaṃ idaṃ bojjhaṃ bojjhitabbaṃ yo asekkho sativepullappattattā evaṃ pariññābhisamayādinā jānāti , ayaṃM0.115 asekkho nippariyāyena ‘‘ rāgassa khayāya , dosassa khayāya , mohassa khayāya sato abhikkamati , sato paṭikkamatī ’’ ti vuccati thomīyati . Sekkhopi yathāvuttaṃ bojjhaṃ bojjhitabbaṃ attano pariññābhisamayādinā jānāti , tasmā ‘‘ sato … pe … mohassā ’’ ti vuccati thomīyatīti veditabbo . Tena vuttaṃ ‘‘ ke visujjhantā ? Sekkhā ’’ ti .

‘‘ Kasmā sekkhāsekkhānaṃ satisampajaññena abhikkamanādibhāvo , rāgādīnañca khayabhāvoV0.250 saddahitabbo ’’ ti vattabbattā vuttaṃ ‘‘ tenāha bhagavā sato bhikkhu paribbaje ’’ ti .

‘‘ Bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgaman ’ tiādinā ( netti .15) manāpikesu kāmesu nābhigijjhanabhāvo , amanāpikesu kāmesu manasā anāvilabhāvo , sabbadhammesu kusalabhāvo , satisampajaññena samannāgatassa paribbajanabhāvo ācariyena niddiṭṭho , so nābhigijjhanabhāvādiko kasmā amhehi saddahitabbo ’’ ti pucchitabbattā vuttaṃ ‘‘ tenāha kāmesu … pe … paribbaje ’’ ti .

Imissā gāthāyapi pucchāvissajjanavicayo pubbe ekādhiṭṭhānādidhammādhiṭṭhānādivasena vuttanayānusārena veditabbo .

Vicayahāravibhaṅge ajitasuttaṃ nīharitvā pucchāvissajjanavicayo ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo suttantaresu pucchāvissajjanavicayo ’’ ti pucchitabbattā ajitasutte pucchāvissajjanavicayanayānusārena suttantaresupi pucchāvissajjanāni nīharitvā pucchāvicayavissajjanavicayā yojetabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ pucchitabbaṃ , evaṃ vissajjitabban ’’ ti vuttaṃ . Aṭṭhakathāyaṃ pana – Ettāvatā ca mahāthero vicayahāraṃ vibhajanto ajitasuttavasena pucchāvicayaṃ , vissajjanavicayañca dassetvā idāni suttantaresupi pucchāvissajjanavicayānaṃ nayaṃ dassento evaṃ pucchitabbaṃ , evaṃ vissajjitabban ’ ti āhā ’’ ti ( netti . aṭṭha .17)– Vuttaṃ . Tattha evan ti ajitasutte ( su . ni .1038 ādayo ; cūḷani . vatthugāthā 57, ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo ) vuttapucchāvicayānusārena pucchāvasena pavattasuttaṃ nīharitvā pucchāvicayo vibhajetabbo , evaṃ ajitasutte ( su . ni .1038 ādayo ; cūḷani . vatthugāthā 57 ādayo , ajitamāṇavapucchāniddesa 1 ādayo ) vuttavissajjanavicayānusārena suttantaresupi vissajjanavasena pavattasuttaṃ nīharitvā vissajjanavicayo vibhajetabbo .

PucchāvissajjanavicayāM0.116 ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ katamo suttaanugītivicayo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ suttassa ca anugītī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha suttassāti nīharitasuttassa . Anugītīti suttantaradesanāsaṅkhātā anugīti . Atthato ca byañjanato ca samānetabbāti tassā anugītiyā atthato , byañjanato ca saṃvaṇṇetabbasuttena samānā sadisī kātabbā , tasmiṃ vā saṃvaṇṇiyamānasutte anugīti suttatthato , byañjanato ca samānetabbāV0.251 .

Sadisī kātabbā saṃsandanavasenāti adhippāyo . Ānetabbā ‘‘ ayaṃ desanā imāya desanāya evaṃ saṃsandatī ’’ ti . ‘‘ Atthato asamāne ko nāma doso āpajjeyyā ’’ ti pucchitabbattā atthāpagataṃ hi byañjanaṃ samphappalāpaṃ bhavatī ’’ ti vuttaṃ .

Atthato apetan ti ayuttatthaṃ . Asambandhatthan ti aññamaññaṃ asambandhapadatthaṃ . ‘‘ Atthato asamāne doso vutto , amhehi ca ñāto , byañjanato asamāne pana ko nāma doso āpajjatī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dunnikkhittassa padabyañjanassa atthopi dunnayo bhavatī ’’ ti vuttaṃ .

Tasmā sadosattā anugītiyā vā suttena atthabyañjanūpetaṃ saṅgāyitabbaṃ .

Anugītivicayo ācariyena vibhatto , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo suttassa vicayo ’’ ti pucchitabbattā suttañcā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha suttañcāti niddhāritasuttañca . ‘‘ Idaṃ niddhārita suttaṃ nāma bhagavatā vuttaṃ āhaccavacanaṃ kiṃ , udāhu saṅgāyantehi vuttaṃ anusandhivacanaṃ kin ’’ ti pavicinitabbaṃ ,‘‘ idaṃ niddhāritasuttaṃ nītatthaṃ kiṃ , udāhu neyyatthaṃ kin ’’ ti pavicinitabbaṃ ,‘‘ idaṃ niddhāritasuttaṃ saṃkilesabhāgiyaṃ kiṃ , udāhu vāsanābhāgiyaṃ kin ’’ ti pavicinitabbaṃ ,‘‘ idaṃ niddhāritasuttaṃ nibbedhabhāgiyaṃ kiṃ , udāhu asekkhabhāgiyaṃ kin ’’ ti pavicinitabbaṃ . Evaṃ pavicinitvā yadi āhaccavacanaṃ bhave , evaṃ sati ‘‘ āhaccavacanan ’’ ti niddhāretvā gahetabbaṃ . Yadi asekkhasuttaṃ bhave , evaṃ sati ‘‘ asekkhasuttan ’’ ti niddhāretvā gahetabbaṃ , ñātanti attho .

Nanu paṭṭhānavicāro nayavicāro viya hārehi asammisso vicāraṇantaroti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi . Idha nikkhittoti idha suttavicaye suttatthavicārabhāvato nikkhitto , etena vā paṭṭhānassa hārantogadhabhāvadassaneneva mūlapadānaṃ viya paṭṭhānassa padatthantarābhāvo dassitoti veditabbaṃ .

Imassa suttassāti saṃvaṇṇiyamānasuttaṃ sandhāyāha . Kasmiṃ vā padeti saṃvaṇṇiyamānaṃ gāthaṃ sandhāyāha . ‘‘ Suttaṃ pavicinitvā suttassa atthabhūtāni sabbāni saccāni niddhāretvā kattha padese passitabbānī ’’ ti pucchitabbattā pucchaṃ ṭhapetvā imasmiṃ padese passitabbānīti dassetuṃ ‘‘ kuhiṃ imassa suttassa sabbāni … pe … pariyosāne ’’ ti vuttaṃ . Tattha imassa suttassāti yaṃ suttaṃ vicinituṃ niddhāritaṃ , imassa suttassa catusaccavinimuttassa suttatthassa abhāvato sabbāni saccāni tasseva suttassa ādimajjhapariyosāne passitabbānīti attho .

YathāvuttaṃM0.117 suttavicayaṃ nigamento ‘‘ evaṃ suttaṃ pavicetabban ’’ ti āha .

‘‘ Na yathāvuttapucchādīnaṃ pavicetabbabhāvo amhehi jānitabbo saddahitabbo ’’ ti vattabbabhāvato ‘‘ tenāha … pe … anugītī ’’ ti vuttaṃ . Tattha tena yathāvuttapucchādīnaṃ vicetabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘ yaṃ pucchitañca … pe … anugītī ’’ tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha , tena vacanena vicetabbabhāvo tumhehi jānitabbo saddahitabbovāti vuttaṃ hoti .

‘‘ Yathāvuttappakāro ca vicayo hāro paripuṇṇo kiṃ , udāhu aññopi niddhāretvā yojetabbo atthi kin ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ niyutto vicayo hāro ’’ ti vuttaṃ . Tattha pucchāvicayavissajjanavicayapubbāparavicayaanugītivicayasuttavicayāV0.252 sarūpato vibhattā , tehi avaseso assādādivicayopi yathārahaṃ niddhāretvā yutto yuñjitabboti adhippāyo .

Tabbicayenāti pucchādivicayena , assādādivicayena ca .

Vicayahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti vicayahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā Vibhāvanā niṭṭhitā . Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .

3. Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā 3. Yuttihāravibhaṅgavibhāvanā

Tipukkhalanayaniddeso niddiṭṭho , amhehi ca ñāto ,‘‘ katamo sīhavikkīḷitanayaniddeso ’’ ti pucchitabbattā – 18. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vicayahāravibhaṅgena padapañhādayo vicitā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vicayahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo yuttihāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo yuttihāro ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu hāresu katamo saṃvaṇṇanāviseso yuttihāro yuttihāravibhaṅgoti pucchi . ‘‘ Sabbesaṃ hārānan ’’ tiādiniddesassa idāni vuccamāno ‘‘ ayaṃ yuttihāro ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso yuttihāravibhaṅgo nāmāti viññeyyo . Tena vuttaṃ ‘‘ tattha katamo yuttihārotiādi yuttihāravibhaṅgo ’’ ti ( netti . aṭṭha .18).

Ayaṃ yuttihāro kiṃ nāma suttatthaṃ yuttāyuttivasena yojayatīti yuñjitabbaṃ suttatthaṃM0.118 pucchati .

Suttattho pana duvidho atathākārena gayhamāno , tathākārena gayhamāno atthoti .

Tattha atathākārena gayhamānova attho yāthāvato yuttiniddhāraṇena yojetabbo , itaro pana bhūtakathanamattena yojetabbo .

YuttiniddhāraṇenaV0.53 ayathāsabhāvato vivecitvā yathāsabhāvato dhammassa gahaṇakāraṇāni kathento ‘‘ mahantā apadisitabbā etesanti mahāpadesā ’’ ti imamatthamāha ‘‘ buddhādayo ’’ tiādinā . Patiṭṭhānānīti patiṭṭhānasādhanāni . Sesesūti saṅghāpadesādīsu . Paṭhamattho eva hi idha pāḷi āgato , vinicchayane kāraṇaṃ mahāpadesoti adhippāyo . Yasmā panāyaṃ yuttigavesanā nāma saṃvaṇṇanā mahāpadesehi vinā na sambhavati , tasmā yuttihāraṃ vibhajanto tassa yuttihārassa lakkhaṇaṃ paṭhamaṃ upadisituṃ ‘‘ cattāro mahāpadesā ’’ tiādimāha .

Tattha mahāpadesāti mahante buddhādayo apadisitvā vuttāni kāraṇāni , mahantāni vā dhammassa apadesāni patiṭṭhānāni .

Apadisīyateti apadeso , buddho apadeso etassa kāraṇassāti buddhāpadeso .

Sesesupi eseva nayo netabbo .

Suttotaraṇādīti ādi saddena suttānotaraṇādipi saṅgayhati . Suttotaraṇavinayasandassanāni hi kenaci yathābhatassa ganthassa ‘‘ dhammo ’’ ti vinicchayane kāraṇaṃ . Suttānotaraṇavinayāsandassanāni ‘‘ adhammo ’’ ti . Yadi evan ti yadi yathābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ ‘‘ dhammo ’’ ti , asaṃsandanaṃ ‘‘ adhammo ’’ ti vinicchayakāraṇaṃ , evaṃ santeti attho . ‘‘ Buddhassa sammukhā etaṃ suttaṃ mayā sutan ’’ ti vatvā ābhatassa ganthassa suttavinayehi saṃsandanaṃ dhammo , asaṃsandanaṃ adhammoti vinicchayakāraṇaṃV0.253 mahāpadesoti adhippāyo .

Sampadīyati ñāpīyati dhammo etehīti sampadāyā , akkhātāro .

‘‘ Buddhassa sammukhā mayā ābhataṃ , saṅghassa sammukhā mayā ābhataṃ , sambahulattherānaṃ sammukhā mayā ābhataṃ , ekattherassa sammukhā mayā ābhatan ’’ ti vatvā ābhatassa ganthassa yāni byañjanapadaatthapadāni santi , tāni padabyañjanāni bhagavatā desite sutte otarayitabbāni anuppavesitāni , vinaye rāgādivinaye sandassayitabbāni saṃsandetabbāni .

Dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni pakkhipitabbāni .

Yadi suttatthena , vinayatthena , dhammatāya ca aviruddhāni honti , evaṃ sati tava ābhatapadabyañjanāni yuttānīti vinicchayantehi vatvā gahetabbānīti adhippāyo .

Suttavinayadhammatāsu otarayitabbāni sandassayitabbāni upanikkhipitabbānīti ācariyena vuttāni ,‘‘ kattha sutte , kattha vinaye , kattha dhammatāyan ’’ ti vattabbattā ‘‘ katamasmiṃ sutte ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha catūsu ariyasaccesūti catunnaṃ ariyasaccānaṃ dassanakesu suttesu .

Vinīyanti rāgādayo etenāti vinayo , kāraṇaṃ . Tenāha ‘‘ rāgādivūpasamanimittan ’’ ti . Kiṃ pana taṃ ? Sādhiṭṭhānasamathavipassanādidhammā . Ye parato ‘‘ tecattālīsaṃ bodhaṅgamā dhammā ’’ ti ( netti .24) vakkhati . Rāgo vinassati vūpasamati etena asubhādināti rāgavinayaṃ , kiṃ taṃ ? Asubhādinimittaṃ , taṃ assa atthīti rāgavinayo , ko so ? Asubhādinimittadassanako suttantaviseso . Esa nayo dosavinayotiādīsupi .

Paṭiccasamuppādo nāma sassatadiṭṭhiucchedadiṭṭhiṃ vivajjetvā ekattanayādīnaṃ dīpanena avijjādisaṅkhārādisabhāvadhammānaṃ paccayapaccayuppannabhāvadīpakoti vuttaṃ ‘‘ katamissaṃ dhammatāyaṃ upanikkhipitabbāni ? Paṭiccasamuppāde ’’ ti .

‘‘ SuttādīsuM0.119 avatarante sandissante avilomente kiṃ na janetī ’’ ti vattabbato ‘‘ catūsū ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha ‘‘ buddhādīnaṃ sammukhā mayā ābhatan ’’ ti vatvā ābhatagantho catūsu ariyasaccesu yadi avatarati , evaṃ sati ābhatagantho āsave na janeti . Rāgādikilesavinaye yadi sandissati , evaṃ sati ābhatagantho āsave na janeti . Dhammatañca yadi na vilometi , evaṃ sati ābhatagantho āsave na janetīti attho daṭṭhabbo .

Vinayamahāpadesā kappiyānulomato anulomakappiyaṃ nāma , taṃsadisatāya suttantamahāpadesāpi anulomakappiyan ti aṭṭhakathāvohāro . Tena vuttaṃ ‘‘ yaṃ anulomakappiyanti vuccatī ’’ ti .

Yadipi tattha tattha pavattā bhagavato pakiṇṇakadesanā aṭṭhakathā , sā pana dhammasaṅgāhakehi tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyitvā tassa atthasaṃvaṇṇanānurūpena vācanāmaggaṃ āropitattā ācariyavādo nāma . Tena vuttaṃ ‘‘ ācariyavādo nāma aṭṭhakathā ’’ ti . Tissopi saṅgītiyo āruḷho eva hi buddhavacanassa atthasaṃvaṇṇanābhūto kathāmaggo pacchā tambapaṇṇiyehi mahātherehi sīhaḷabhāsāya ṭhapito .

Attanomati theravādo .

Samentameva gahetabban ti yathā pāḷiyā saṃsandatiM0.57 , evaṃ mahāpadesato atthā uddharitabbāti dasseti . Pamādapāṭhavasena ācariyavādassa kadāci pāḷiyā asaṃsandanāpi siyā , so na gahetabboti dassento āha – ‘‘ suttena samento eva gahetabbo ’’ ti .

Catūhi mahāpadesehi yujjatīti catūhi mahāpadesehi na virujjhati . Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ dassento ‘‘ yena yenā ’’ tiādi vuttaṃ . Suttotaraṇādi eva hettha kāraṇaṃ . Tassa ca anekākāratāya ‘‘ pakārenā ’’ ti vutto . Saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena gahetabbantiV0.54 sambandho . Ābhatenāti ānītena . Suttatoti suttantarato . Ayañhettha attho – kenaci pasaṅgena suttantarato uddharitvā ānītena suttapadena suttotaraṇādinā , kāraṇappakārena ca catumahāpadesāvirodhena saṃvaṇṇiyamāne sutte saṃvaṇṇanāvasena atthajātaṃ gahetabbanti . Tenāha ‘‘ tena … pe … kātabbā ’’ ti . Tattha yuttihārayojanā kātabbāti yuttiniddhāraṇavasena ayaṃ yuttihāro yojetabbo . Atha vā yuttihārayojanā kātabbāti iminā hārena vakkhamānanayena yuttigavesanaṃ katvā tāya yuttiyā sabbahārayojanā kātabbāti attho . Lakkhaṇañhetaṃ yuttigavesanāya , yadidaṃ yuttihāro . Tenāha ‘‘ sabbesaṃ hārānaṃ , yā bhūmī , yo ca gocaro tesaṃ . ‘‘ Yuttāyuttaparikkhā ’’ ti ( netti .4),‘‘ imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabban ’’ ti ( netti .20) ca . ‘‘ Kimatthaṃ yuttihāravibhaṅge cattāro mahāpadesā ābhatā ’’ ti vattabbattā ‘‘ catūhi mahāpadesehī ’’ tiādimāha .

Tattha ābhataganthe yaṃ yaṃ atthajātaṃ , yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā catūhi mahāpadesehi yujjati , taṃ taṃ atthajātaṃ vā taṃ taṃ dhammajātaṃ vā saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbaṃ .

Yena yena kāraṇena ca catūhi mahāpadesehi yujjati , taṃ taṃ kāraṇaṃ saṃvaṇṇanāvasena saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbaṃ .

Yathā yathā pakārena catūhi mahāpadesehi yujjati , so so pakāro saṃvaṇṇanāvasena saṃvaṇṇetabbasutte gahetabbo .

Evaṃ gāhaṇatthaṃ cattāro mahāpadesā ābhatāti attho .

Tassaṃ pucchāgāthāyaṃ – coraghātakena manussena coro abbhāhato viya kena dhammena satta loko sadā abbhāhato , māluvalatāya attano nissitarukkho parivārito ajjhotthaṭo viya kena dhammena satta loko sadā parivārito ajjhotthaṭo , visappītakhurappena sallena otiṇṇo anupaviṭṭho viya kena sallena satta loko sadā otiṇṇo anupaviṭṭho , kissa kena kāraṇena satta loko sadā dhūpāyito santāpitoti yojanā .

‘‘ Imāya pucchāgāthāya kittakāni padānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ imānī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha pucchitānīti pucchitatthāni padāni cattāri honti . ‘‘ Kittakā pañhā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ te tayo pañhā ’’ ti vuttaṃ . Bhagavā devatāya hi yasmā vissajjeti , iti tasmā vissajjanato ‘‘ tayopañhā ’’ ti viññāyati .

‘‘ Katamā vissajjanagāthā ’’ ti pucchitabbattā – ‘‘ MaccunābbhāhatoV0.255 loko , jarāya parivārito ; Taṇhāsallena otiṇṇo , icchādhūpāyito sadā ’’ ti . – Vuttaṃ . Tassaṃ vissajjanagāthāyaṃ – coraghātakena manussena coro abbhāhato viya maccunā satta loko sadā abbhāhato , māluvalatāya attano nissitarukkho parivārito ajjhotthaṭo viya jarāya satta loko sadā parivārito ajjhotthaṭo , visappītakhurappena sallena otiṇṇo anupaviṭṭho viya taṇhāsallena satta loko sadā otiṇṇo anupaviṭṭho , icchāya satta loko sadā dhūpāyito santāpitoti yojanā .

20. Jarāyaṃ ṭhitassa aññathattan ti ṭhitassa yaṃ aññathattaṃ aññathābhāvo , ayaṃ jarā nāma . Khaṇikamaraṇaṃ khaṇikanirodho . Samucchedamaraṇaṃ khīṇāsavānaṃ khandhaparinibbānaṃ . Kevalassāti jarāya amissassa . Aññāva jarā , aññaṃ maraṇan ti ‘‘ paṭiññātassa kevalassa maraṇassa diṭṭhattā ’’ ti hetu . Yathā taṃ devānan ti sadisūdāharaṇaṃ , visadisūdāharaṇaṃ pana iddhipādādayo , anvayabyatirekā gahetvā yojetabbā . 20.‘‘ Katamaṃ maccu , katamā jarā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha jarā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tissaṃ vissajjanagāthāyaṃ . Dutiyapade vuttā jarā ca paṭhamapadeM0.121 vuttaṃ maraṇa ñca imāni dve saṅkhatassa khandhapañcakassa saṅkhatalakkhaṇāni honti , saṅkhataṃ khandhapañcakaṃ muñcitvā visuṃ na upalabbhatīti attho . ‘‘ Saṅkhatalakkhaṇānaṃ jarāmaraṇānaṃ kathaṃ bhedo jānitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ jarāyaṃ ṭhitassā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha jarāyaṃ ṭhitassa aññathattan ti ṭhitassa khandhappabandhassa yaṃ aññathattaṃ , ayaṃ pākaṭajarā nāma , na khaṇaṭṭhitijarā . Maraṇaṃ vayoti sammutimaraṇaṃ cutiyeva hoti , na khaṇikamaraṇaṃ , na samucchedamaraṇaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ uppādo paññāyati , vayo paññāyati , ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.38; a . ni .3.47; kathā .214).

Yadi ṭhitasseva maraṇaṃ siyā , evaṃ sati jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ yuttaṃ na siyā , ayutte sati ‘‘ te tayo pañhā ’’ ti vacanampi ayuttamevāti vattabbato ‘‘ tattha jarāya cā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha tatthāti tissaṃ vissajjanagāthāyaṃ vuttāya jarāya ca vuttassa maraṇassa ca atthato nānattaṃ yuttaṃ .

‘‘ Kena kāraṇena yuttaṃ , kathaṃ kāraṇena nānattaṃ sampaṭicchitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ gabbhagatāpi hi mīyantī ’’ ti vuttaṃ . Jaraṃ appattā gabbhagatāpi sattā hi yasmā mīyanti , tasmā nānattaṃ sampaṭicchitabbaṃ .

‘‘ Gabbhagatāpi jarappattā bhaveyyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ na ca te jiṇṇā bhavantī ’’ ti vuttaṃ . Jarappattāpi ajiṇṇattā jiṇṇajaraṃ appattāva mīyanti , evaṃ idhādhippetassa jiṇṇajarāvirahitassa maraṇassa sambhavato aññā jarā , aññaṃ maraṇanti ñātabbanti vuttaṃ hoti .

‘‘ Na gabbhagatānaṃyeva jiṇṇajaraṃ appattaṃ maraṇaṃ atthi , aññesampi atthī ’’ ti vattabbabhāvatoV0.256 ‘‘ atthi ca devānaṃ maraṇan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Devāpi cirakālasambhavato jaraṃ pattā bhaveyyun ’’ ti vattabbattā ‘‘ na ca tesaṃ sarīrāni jīrantī ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Jarāmaraṇānaṃ nānatte kāraṇaṃ ettakamevā ’’ ti vattabbattā aññampi atthīti dassetuṃ ‘‘ sakkate vā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha jiṇṇajarāya paṭikammaṃ kātuṃ sakkateva , maraṇassa pana paṭikammassa kātuṃ na sakkateva , imināpi kāraṇena jarāmaraṇānaṃ nānattaṃ sampaṭicchitabbamevāti attho .

‘‘ Na sakkate maraṇassa paṭikammaṃ kātun ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu iddhipādabhāvanāya vasībhāve sati sakkā maraṇassāpi paṭikammaṃ kātunti codanaṃ manasi katvā ‘‘ aññatreva iddhimantānaṃ iddhivisayā ’’ ti vuttaṃ .

TehītiM0.58 jarāmaraṇehi . ‘‘ Jīraṇabhijjanasabhāvā ’’ ti iminā lesena taṇhājarāmaraṇānaṃ anaññattaṃ yojeti . Yadipi ‘‘ aññā taṇhā , aññā jarā , aññaṃ maraṇan ’’ ti siddhovāyamattho , yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ na idan ’’ tiādi , tathāpi sakkuṇeyyaparihārāyaṃ codanāti ajjhāruḷhaṃ tattha dosaṃ dassetuṃ ‘‘ yadi ca yathā jarāmaraṇan ’’ ti pāḷipavattāni dassento ‘‘ yadi … pe … dassetī ’’ ti āha . Bhāvoti adhippāyo . Etesan ti taṇhājarāmaraṇānaṃ . JarāmaraṇānaṃM0.122 aññamaññaṃ nānābhāvo ācariyena dassito , amhehi ca ñāto ,‘‘ kathaṃ pana taṇhāya jarāmaraṇehi nānābhāvo ’’ ti vattabbato tehi taṇhāya nānattaṃ dassetuṃ ‘‘ yaṃ panāhā ’’ tiādi vuttaṃ . Taṇhāya avijjamānāyapi jīrantāpi mīyantāpi vītarāgā yasmā dissanti , tasmā taṇhāya jarāmaraṇehi nānābhāvo sampaṭicchitabbo .

‘‘ Taṇhāya jīraṇabhijjanalakkhaṇaṃ atthīti tehi taṇhāya anaññatte ko nāma doso siyā ’’ ti vattabbato dosaṃ dassetuṃ ‘‘ yadi cā ’’ tiādi vuttaṃ . Jarāmaraṇaṃ yathā yena jīraṇabhijjanalakkhaṇena pākaṭaṃ , evaṃ jīraṇabhijjanalakkhaṇena taṇhāpi pākaṭā . Yadi ca siyā ; evaṃ sante yobbanaṭṭhāpi sabbe māṇavā vigatataṇhā siyuṃ , na ca vigatataṇhā , tasmā nānābhāvo sampaṭicchitabbo .

‘‘ Imāya yuttiyā aññamaññehi kāraṇehi gavesitabban ’’ ti ca keci paṭhanti , byañjanatopi gavesitabbaṃ , aññattha atthato aññatthampīti adhippāyo . ‘‘ YadiV0.257 cātiādinā vuttāya yuttiyā upapattiyā eva jarāmaraṇehi taṇhāya aññattaṃ gavesitabban ’’ ti vattabbattā aññehipi kāraṇehi gavesitabbanti dassetuṃ ‘‘ imāya yuttiyā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha imāya yuttiyāti yā yutti ‘‘ yadi cā ’’ tiādinā vuttāya imāya yuttiyā upapattiyā . Aññamaññehi kāraṇehi aññehi aññehi kāraṇabhūtehi upapattīhi jarāmaraṇehi taṇhāya aññattaṃ gavesitabbanti attho .

‘‘ Aññamaññehi kāraṇehi gavesitabban ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu yuttiyā , atthato ca aññattaṃ sandissatīti codanaṃ manasi katvā ‘‘ yadi ca sandissatī ’’ tiādimāha . Tattha yuttisamāruḷhaṃ atthato ca maraṇehiM0.123 taṇhāya ca aññattaṃ yadi ca sandissati , byañjanatopi aññattaṃ gavesitabbamevāti attho .

‘‘ Kathaṃ byañjanato aññattaṃ gavesitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ salloti vā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha ‘‘ sallo ’’ ti vā ‘‘ dhūpāyanan ’’ ti vā dvīhi byañjanehi vuccamānānaṃ imesaṃ icchātaṇhāsaṅkhātānaṃ dhammānaṃ atthato ekattaṃ samānattaṃ yujjati , na aññattaṃ . ‘‘ Sallo ’’ ti vā ‘‘ dhūpāyanan ’’ ti vā dvīhi byañjanehi avuccamānānaṃ jarāmaraṇānaṃ taṇhāya ekattaṃ na yujjati . Tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘ na hī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha icchāya ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ na yujjati , ekattameva yujjatīti yojanā .

Tameva byañjanato aññatthaṃ dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ salloti vā ’’ tiādi vuttaṃ . Imesan ti salladhūpāyanānaṃ . IcchāvipariyāyetiV0.55 icchitālābhe , appaccayasamavāye vā . Idampi samatthanaṃ hoti yathādhippetassa aññatthassa byatirekadassanabhāvato . Jarāmaraṇavipariyāyeti jarāmaraṇe asati . Na hi yathādhippetajarāmaraṇābhāve taṇhā na hotīti . Icchāya ca taṇhāya ca jīraṇabhijjanasambhavato jarāmaraṇehi taṇhāya ekattaṃ siyā ,‘‘ kasmā aññattaṃ yuttan ’’ ti vattabbato ‘‘ taṇhāya adhippāye ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha taṇhāya adhippāye aparipūramāne navasu āghātavatthūsu kodho ca uppajjati , upanāho ca uppajjati . Jarāmaraṇesu aparipūramānesu navasu āghātavatthūsu kodho ca na uppajjati , upanāho ca na uppajjati . Iti imāya yuttiyā jarāya ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattaṃ yujjatiyevāti daṭṭhabbaṃ .

Dvidhā vuttāti dvippakārena vuttā , dvikkhattuṃ vā vuttā .

Yadi icchā taṇhāya atthato ekattaṃ yuttaṃ , evaṃ sati kasmā bhagavatā ‘‘ maccunābbhāhato loko ’’ tiādigāthāyaṃ ‘‘ taṇhāsallena otiṇṇo , icchādhūpāyito sadā ’’ ti dvidhā vuttāti codanaṃ pariharanto ‘‘ yaṃ panidaṃ bhagavatā ’’ tiādimāha . Tattha ‘‘ icchā ’’ tipi ‘‘ taṇhā ’’ tipi dvīhi nāmehi yaṃ panidaṃ abhilapitaṃ yaṃ panidaṃ abhilapanaṃ kataṃ , idaṃ abhilapanaṃ bhagavatā bāhirānaṃ icchitabbatasitabbānaṃ vatthūnaṃ rūpādiārammaṇānaṃ bhedānaṃ vasena ‘‘ icchā ’’ tipi ‘‘ taṇhā ’’ tipi dvīhi nāmehi abhilapitaṃ abhilapanavasena katanti ekattaṃ yuttameva , na nānattanti attho daṭṭhabbo .

Yaṃ idaṃ … pe … ārammaṇakaraṇavasena vā abhilapanan ti evaṃ kiriyāparāmasanaṃ yojetabbanti veditabbaṃ .

Visesoti ayaṃ etāsaṃ icchātaṇhānaṃ pakatisaṅkhāto viseso . ‘‘ Dvīhi nāmehī ’’ tipi pāḷi . Yadipi evan ti kāmaṃ visayavisesesu evaṃ yathāvuttaavatthāvisesena icchātaṇhānaṃ atthi kāci bhedamattāti attho . Sabhāvato pana bhedo natthīti dassento ‘‘ tathāpī ’’ ti āha .

‘‘ NāmavasenaV0.258 dvidhā vuttānaṃ icchātaṇhādīnaṃ kena ekattaṃ yuttanti saddahitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ sabbāhī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha nānānāmavasena pabhedā sabbā icchādikā taṇhā ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇā hi yasmā yuttā , tasmā nāmavasena bhinnānampi ekalakkhaṇena ekattaṃ yuttanti saddahitabbanti daṭṭhabbaṃ .

‘‘ Kimiva yuttan ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā sabbo ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha kaṭṭhaggiādivasena aneko sabbo aggiM0.124 uṇhattalakkhaṇena ekalakkhaṇo yathā , evaṃ ajjhosānalakkhaṇena ekalakkhaṇāti yojanā .

Sabbassa aggino upādānavasena anekāni nāmāni sarūpato dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ . Tassattho pākaṭo . Ārammaṇavasena taṇhā aññehi aññehi nāmehi bhagavatā abhilapitā , upādānavasena aggi aññehi aññehi nāmehi abhilapitoti yojanā kātabbā . ‘‘ Vissajjanagāthāyaṃ āgatanāmehi eva taṇhā abhilapitā ’’ ti pucchitabbattā anekehi nāmehi abhilapitāti dassetuṃ ‘‘ icchāitipī ’’ tiādi vuttaṃ .

Icchantīti kāmenti . Tattha icchitabbāni atthāni rūpādīni ārammaṇāni sattā icchanti etāyāti icchā .

Taṇhāyanā pātukāmatā . Tasanti etāyāti taṇhā .

Sallati pavisati visappītaṃ sallaṃ viyāti sallā , santāpaṃ lāti ādadātīti vā sallā , santāpaṃ lāti pavattetīti vā sallā .

Santāpanaṭṭhenāti paridahanabhāvena . Dhūpāyati santāpeti paridahatīti dhūpāyanā .

Ākaḍḍhanaṭṭhenāti avaharaṇaṭṭhena . Saritānīti rāgavasena allāni . Taṃsampayuttapītivasena siniddhāni sinehitāni . Sarati ākaḍḍhati avaharati sīghasotā saritā viyāti saritā , sarati sallatīti vā saritā .

Visattikāti vitthatā rūpādīsu tebhūmakadhammesu byāpanavasena . Visaṭāti purimavevacanameva ta-kārassa ṭa-kāraṃ katvā vuttaṃ . Visālāti vipulā . Visakkatīti parisakkati sahati . Ratto hi rāgavatthunā pādena tāḷiyamānopi sahati . ‘‘ Osakkanaṃ , vipphandanaṃ vā visakkanan ’’ ti vadanti . Aniccādikaṃ niccāditoM0.59 gaṇhantī visaṃvādikā hoti . Visaṃharatīti tathā tathā kāmesu ānisaṃsaṃ dassentī vividhehi ākārehi nekkhammābhimukhappavattito cittaṃ saṃharati saṃkhipati . Visaṃ vā dukkhaṃ , taṃ harati , vahatīti attho . Dukkhanibbattakassa kammassa hetubhāvato visamūlā , visaṃ vā dukkhādibhedā vedanā mūlaṃ etāyāti visamūlā , dukkhasamudayattā visaṃ phalaṃ etissāti visaphalā . Rūpādidukkhasseva paribhogo etāya , na amatassāti visaparibhogā . Sabbattha niruttivasena padasiddhi veditabbā . Yo panettha padhāno attho , taṃ dassetuṃ puna ‘‘ visatā vā panā ’’ tiādi vuttaṃ . Visaratīti visattikā .

Sinehanaṃ pemakaraṇaṃ . Pītivasena sinehatīti sineho .

Tāsu tāsu gatīsu kilamathaṃ uppādetīti kilamatho .

Sattā rūpādiārammaṇāni maññanti etāyāti maññanā .

Bandhanaṭṭhenāti saṃyojanaṭṭhena . Bhavaṃ bandhatīti bandho .

Āsīsanaṭṭhenāti icchanaṭṭhena . Āsīyate patthīyateti āsā . Āsiyati patthetīti vā āsā .

Pipāsīyateti pipāsā , ārammaṇarasaṃ pipāsatīti vā pipāsā .

Abhinandanaṭṭhenāti assādanaṭṭhena , sampaṭicchanaṭṭhena vā . Abhinandīyateti abhinandanā , abhinandatīti vā abhinandanā .

‘‘ Taṇhāya icchādippakāravasena ālapitabhāvo kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathā ca vevacane ’’ tiādi vuttaṃ . Vevacanahāravibhaṅge ‘‘ āsā ca pīhā … pe … vevacanan ’’ ti ( netti .37) yā taṇhā yathā yena pakārena vuttā , tathā tena pakārena vuttāya taṇhāya icchādippakāravasena ālapitabhāvo saddahitabbo .

‘‘ Vevacanavibhaṅge ācariyena vuttopi bhagavatā avutte kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . Yathā yena pakārena bhagavā ‘‘ rūpe tissā ’’ tiādikaṃ yaṃ vacanamāha , tathā tena pakārena vuttena tena vacanena saddahitabbo vāti .

Evaṃ yujjatīti evaṃ vuttanayena icchātaṇhānaṃ atthato ekattāM0.125 , jarāyaV0.259 ca maraṇassa ca taṇhāya ca atthato aññattā ca ‘‘ tayo pañhā ’’ ti yaṃ vacanaṃ vuttaṃ , taṃ vacanaṃ yujjatīti attho gahetabbo .

21. Anabhiratīti ukkaṇṭhā . Ñāṇanibbidāti nibbidānupassanā . Yathā ca dukkhū … pe … cāresu yutti vuttāti yojanā . 21.‘‘ Kenassubbhāhato lokotiādigāthāya tayo pañhā vuttā ’’ ti pañhattayabhāve yutti ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā . ‘‘ Tato aññehi pakārehi yutti kathaṃ ñātabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehi pakārehipi yuttigavesanaṃ dassento ‘‘ sabbo dukkhūpacāro ’’ tiādimāha .

Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati , sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati . Vacanatthato pana dukkhassa upacāro pavattīti dukkhūpacāro .

Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati , sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati . Kāmataṇhāpaccayā pavatto saṅkhāro mūlaṃ etassāti kāmataṇhāsaṅkhāramūlako .

Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati , sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati . Nibbidāya upacāro pavattīti nibbidūpacāro .

Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati , sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati . Kāmataṇhāya parikkhārabhūto vatthukāmo mūlaṃ etassāti kāmataṇhāparikkhāramūlakoti .

Tattha sabbo dukkhūpacāro kāmataṇhāsaṅkhāramūlakoti yujjati , sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na yujjati . Tattha anabhiratisaṅkhātā ukkaṇṭhā nibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā yujjati , ñāṇanibbidā kāmataṇhāparikkhāramūlikā na yujjati , tasmā sabbo nibbidūpacāro kāmataṇhāparikkhāramūlakoti na pana yujjatīti vuttaṃ .

‘‘ Pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti ācariyena vibhattā , sāva yutti sallakkhetabbā kiṃ , udāhu imāya yuttiyā aññāpi yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbato nayaṃ dassetuṃ ‘‘ imāyā ’’ tiādimāha . Idaṃ vuttaṃ hoti – pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti mayā vibhattā , imāya yuttiyā anusārena aññamaññehi kāraṇehi tesu tesu pāḷippadesesu yuttipi gavesitabbāti .

‘‘ Pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti ācariyena vibhattā , sāva yutti sallakkhetabbā kiṃ , udāhu imāya yuttiyā aññāpi yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbato nayaṃ dassetuṃ ‘‘ imāyā ’’ tiādimāha . Idaṃ vuttaṃ hoti – pañhattayabhāve ceva dukkhūpacāranibbidūpacāre ca yā yutti mayā vibhattā , imāya yuttiyā anusārena aññamaññehi kāraṇehi tesu tesu pāḷippadesesu yuttipi gavesitabbāti .

SukhāpaṭipadādandhābhiññāV0.56 sukhāpaṭipadākhippābhiññā sukhāpaṭipadādayo . ‘‘ Idaṃ nayadassanaṃ saṃkhittaṃ , na sakkā vitthārato gavesitun ’’ ti vattabbato taṃ nayadassanaṃ vitthārato vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ yathā hi bhagavā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Yo dukkhāya paṭipadāya visesaṃ adhigantuṃ bhabbo , tassa sukhāpaṭipadāyogyassa viya kariyamānā dhammadesanā visesāvahā na hoti , tasmā sā na yuttāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ rāgacarito ’’ tiādinā . Asubhassa jigucchanīyabhāvato rāguppādo na yutto , tasmā rāgacaritassa puggalassa asubhadesanā rāgavinayāya yuttā . Mettāya dosapaṭipakkhattā dosacaritassa puggalassa mettādesanā dosavinayāya yuttā . Paṭiccasamuppādassa paññāvisayattā mohacaritassa puggalassa paṭiccasamuppādadesanā mohavinayāya yuttā .

‘‘ Rāgacaritassāpi mettādidesanā yujjeyya sabbasattasādhāraṇattā ’’ ti vattabbattā ‘‘ yadiM0.126 hi bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ . Tibbakilesassa rāgacaritassa adhippetattā tādisassa puggalassa mettaṃ cetovimuttiṃ yadi deseyya , evaṃ sati mettāvasenapi rāguppajjanato desanā na yujjati .

Sukhaṃ paṭipadaṃ vā yadi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassaV0.260 dukkhāpaṭipadāyujjanato desanā na yujjati .

Vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ vā yadipi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassa asubhānupassanaṃ vajjetvā vipassanāpubbaṅgamassa pahānassa dukkarato desanā na yujjatīti yojanā .

Tibbakilesassa rāgacaritassa adhippetattā tādisassa puggalassa mettaṃ cetovimuttiṃ yadi deseyya , evaṃ sati mettāvasenapi rāguppajjanato desanā na yujjati .

Sukhaṃ paṭipadaṃ vā yadi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassaV0.260 dukkhāpaṭipadāyujjanato desanā na yujjati .

Rāgacaritassa tathā tathā kāmānaṃ ādīnavaṃ , okāraṃ , saṃkilesaṃ , nekkhamme ānisaṃsañca avibhāvetvā ādito vipassanākathāva kariyamānā na visesāvahā hoti āsayassa asodhitattāti etamatthaṃ dassento pāḷiyaṃ ‘‘ vipassanā … pe … desanā ’’ ti āhāti veditabbaṃ . Vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ vā yadipi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassa asubhānupassanaṃ vajjetvā vipassanāpubbaṅgamassa pahānassa dukkarato desanā na yujjatīti yojanā .

Sukhaṃ paṭipadaṃ vā yadi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassaV0.260 dukkhāpaṭipadāyujjanato desanā na yujjati . Vipassanāpubbaṅgamaṃ pahānaṃ vā yadipi deseyya , evaṃ sati rāgacaritassa asubhānupassanaṃ vajjetvā vipassanāpubbaṅgamassa pahānassa dukkarato desanā na yujjatīti yojanā .

Sesapadesupīti yathā ‘‘ rāgacaritassā ’’ tiādinā rāgacaritakoṭṭhāsavasena pāḷiyaṃ desanāya ayutti vuttā , iminā nayena sesapadesupi dosacaritakoṭṭhāsādīsupi ‘‘ dosacaritassa puggalassa asubhaṃ deseyyā ’’ tiādinā pāḷiyaṃ avuttopi yathāsambhavamattho niddhāretvā vattabbo . ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .

Kasmā pana yuttihāre ayuttiniddhāraṇā katāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ ettha cā ’’ tiādi . ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .

Sesesupi eseva nayoti sesesupi dosacaritādivasena niddhāritesu ayuttigavesanesu ayameva upāyo . ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

Anulomappahānan ’’ tipi pāḷi , so evattho . ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

‘‘ YāvatikāM0.60 ñāṇassa bhūmī ’’ ti etena yuttihārassa mahāvisayataṃ dasseti . ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ . Rāgassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , dosassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ , mohassa yaṃ kiñci anulomappahānaṃ desitaṃ , taṃ sabbaṃ anulomappahānaṃ yattakā pāḷippadesā ñāṇassa bhūmi , tattakesu vicayena hārena vicinitvā yuttihārena yojetabbanti yojanā .

Kasmā panāyaṃ mahāvisayoti ? ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .

Yuttivicārabhāvato , saṃvaṇṇetabbassa ca dhammassa nānānayanipuṇādiguṇavisesayogatoti dassento ‘‘ taṃ kissa hetū ’’ ti āha . ‘‘ Bhagavā rāgacaritassā ’’ tiādinā niravasesavasena yutti na vibhattā , nayadassanamevāti yo nayo dassito , tena nayena aññāpi gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ evaṃ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

Aparabhāgeti pacchābhāge . ‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

Mettāvihāribhāgassa aparihīnatāvacanato ayogo vutto . Tenāha ‘‘ sato ’’ ti . Yathāvuttakāraṇato evāti paṭipakkhattā eva . ‘‘ Rāgādippahānavasena yutti gavesitabbā ’’ ti vattabbabhāvato aññehipi mettādibrahmavihāraphalasamāpattinavānupubbasamāpattivasībhāvehi vibhajitvā yuttigavesanaṃ dassetuṃ ‘‘ mettāvihārissā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha mettāvihārissa mettāvihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa mettāya byāpādapaṭipakkhattā byāpādo cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjatīti ca , mettāvihārissa sato byāpādo pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

AnimittavihārissaM0.127 aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa nimittānusāri tena teneva saṅkhāranimittānusāreneva niccādīsu pahīnena nimittena viññāṇaṃ pavattatīti desanā na yujjati , animittānupassanāya niccādivipallāsapaṭipakkhattā animittavihārissa sato nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanāV0.261 yujjati .

AnimittavihārissaM0.127 aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa nimittānusāri tena teneva saṅkhāranimittānusāreneva niccādīsu pahīnena nimittena viññāṇaṃ pavattatīti desanā na yujjati , animittānupassanāya niccādivipallāsapaṭipakkhattā animittavihārissa sato nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanāV0.261 yujjati .

AnimittavihārissaM0.127 aniccānupassanāmukhena paṭiladdhaphalasamāpattivihāralābhino sato saṃvijjamānassa puggalassa nimittānusāri tena teneva saṅkhāranimittānusāreneva niccādīsu pahīnena nimittena viññāṇaṃ pavattatīti desanā na yujjati , animittānupassanāya niccādivipallāsapaṭipakkhattā animittavihārissa sato nimittaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanāV0.261 yujjati .

‘‘ Asmī ’’ ti maññitaṃ khandhapañcakaṃ attavigataṃ ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti na samanupassāmi , atha ca pana asamanupassane satipi ‘‘ me kiṃ asmī ’’ ti ‘‘ kathaṃ asmī ’’ ti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti asamanupassantassa vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Asmī ’’ ti maññitaṃ khandhapañcakaṃ attavigataṃ ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti na samanupassāmi , atha ca pana asamanupassane satipi ‘‘ me kiṃ asmī ’’ ti ‘‘ kathaṃ asmī ’’ ti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti asamanupassantassa vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

Pahānekaṭṭhabhāvato diṭṭhimaññitassa . ‘‘ Asmī ’’ ti maññitaṃ khandhapañcakaṃ attavigataṃ ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti na samanupassāmi , atha ca pana asamanupassane satipi ‘‘ me kiṃ asmī ’’ ti ‘‘ kathaṃ asmī ’’ ti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti asamanupassantassa vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Asmī ’’ ti maññitaṃ khandhapañcakaṃ attavigataṃ ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti na samanupassāmi , atha ca pana asamanupassane satipi ‘‘ me kiṃ asmī ’’ ti ‘‘ kathaṃ asmī ’’ ti vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ cittaṃ pariyādāya ṭhassatīti desanā na yujjati , vicikicchāya pahānekaṭṭhabhāvato ‘‘ ayaṃ khandhapañcako ahaṃ asmī ’’ ti asamanupassantassa vicikicchā kathaṃkathāsallaṃ pahānaṃ abbhatthaṃ gacchatīti desanā yujjati .

‘‘ Phalasamāpattivaseneva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Atha vā ‘‘ phalasamāpattivihārisseva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha yathā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa phalasamāpattivihārissa yutti gavesitabbā , evaṃ jhānasamāpattivihārissapi yutti gavesitabbā . Kathaṃ ? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa paṭhamajjhānasamaṅgino sato saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .

‘‘ Phalasamāpattivaseneva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Atha vā ‘‘ phalasamāpattivihārisseva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha yathā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa phalasamāpattivihārissa yutti gavesitabbā , evaṃ jhānasamāpattivihārissapi yutti gavesitabbā . Kathaṃ ? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa paṭhamajjhānasamaṅgino sato saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .

‘‘ Phalasamāpattivaseneva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Atha vā ‘‘ phalasamāpattivihārisseva yutti gavesitabbā kin ’’ ti vattabbattā jhānasamāpattivasenapi yutti gavesitabbāti dassetuṃ ‘‘ yathā vā pana paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha yathā paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa phalasamāpattivihārissa yutti gavesitabbā , evaṃ jhānasamāpattivihārissapi yutti gavesitabbā . Kathaṃ ? Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa paṭhamajjhānasamaṅgino sato saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Ādīnavadassanena vitakkaṃ jigucchantā dutiyajjhānassa āsannaupacārajjhānadhammāpi vitakkārammaṇā na honti , pageva dutiyajjhānadhammāti adhippāyenāha ‘‘ ārammaṇakaraṇattho hettha sahagatasaddo ’’ ti . Vitakkasahagatā saññāmanasikārā upacāradhammena saha dutiyajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , vitakkasahagatā saññāmanasikārā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa paṭhamajjhānasamaṅgino sato saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannassa paṭhamajjhānasamaṅgino sato saṃvijjamānassa puggalassa nīvaraṇavikkhambhanato kāmarāgabyāpādā visesāya dutiyajjhānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , kāmarāgabyāpādā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Dutiyaṃ jhānaṃ samāpannassa sato saṃvijjamānassa puggalassa vitakkavicārasahagatā vā saññāmanasikārā upacāradhammena saha paṭhamajjhānadhammā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā na yujjati , vitakkavicārasahagatā saññāmanasikārā avitakkajhānassa hānāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Upekkhāsahagatā vā saññāmanasikārā upacāradhammena saha catutthajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , upekkhāsahagatāM0.128 saññāmanasikārā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Upekkhāsahagatā vā saññāmanasikārā upacāradhammena saha catutthajjhānadhammā jhānassa hānāya saṃvattantīti desanā na yujjati , upekkhāsahagatāM0.128 saññāmanasikārā visesāya uparijhānatthāya saṃvattantīti desanā yujjati .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Sesesupi atthānurūpaṃ yojanā kātabbā .

Yathāvuttasamāpattīsu vasībhāvena paricitaṃ kallatāparicitaṃ cittaṃ nāma .

Yathāvuttasamāpattīsu vasībhāvena paricitaṃ kallatāparicitaṃ cittaṃ nāma .

Yathāvuttasamāpattīsu vasībhāvena paricitaṃ kallatāparicitaṃ cittaṃ nāma .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Evaṃ yuttihāralakkhaṇaṃ āgamato yuttāyuttavicāraṃ dassetvā idāni āgamānugatāya yuttiyāpi taṃ dassetuṃ guṇamukhena dosavibhajanaṃ vibhajanto ‘‘ apicetthā ’’ tiādimāha . Taṃ uttānatthameva . Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ .

Ettakameva yuttigavesanaṃ na kātabbaṃ , navavidhasuttantesu yathāladdhayuttigavesanampi kātabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sabbe ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Sabbesaṃ hārānaṃ yathāvuttabhūmigocarānaṃ vicayahārena vicinitvā yuttihārena yojetabbabhāvo kena saddahitabbo ’’ ti vattabbattā ‘‘ tenāhā ’’ tiādiV0.262 vuttaṃ . Tattha tena yojetabbabhāvena āyasmā mahākaccāno ‘‘ sabbesan ’’ tiādikaṃ yaṃ vacanaṃ āha , tena vacanena saddahitabboti vuttaṃ hoti .

Yuttihāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā . Iti yuttihāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā Vibhāvanā niṭṭhitā . Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .