10. Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā
10. Vevacanahāravibhaṅgavibhāvanā
37. Aññamaññehīti aññehi aññehi .
37. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena pavattanahāravibhaṅgena parivattetabbā suttatthā vibhattā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto parivattanahāravibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo vevacanahāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo vevacano hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu katamo saṃvaṇṇanāviseso vevacano hāro vevacanahāravibhaṅgo nāmāti pucchati .
Āyatin ti paccavekkhaṇakāle .
Kathañcīti yena kenaci pakārena , paṭhamaṃ vuttena pariyāyena appaṭivijjhanto aparena pariyāyena paṭivijjheyyāti adhippāyo .
Pariyāyavacanaṃ niddisatīti sambandho .
Evaṃ sabbattha .
‘‘ Vevacanāni bahūnī ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ ekaṃ bhagavā dhamman ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso vevacano hāro vevacanahāravibhaṅgo nāmāti attho gahetabbo .
‘‘ Yāni vevacanāni niddhāritāni , katamāni tāni vevacanānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā ekan ’’ tiādi vuttaṃ .
Ekaṃ viññātabbaṃ dhammaṃ sabhāvadhammaṃ paññāpetabbaṃ vā dhammaṃ aññamaññehi yathā yehi pakārehi ceva vevacanehi ca bhagavā niddisati , tathāpakārāni vevacanāni viññātabbānīti attho .
‘‘ Tāni vevacanāni kinti
M0.185 bhagavā āhā ’’ ti vattabbattā ‘‘ yathāha bhagavā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā yaṃyaṃpakārāni vevacanāni –
‘‘ ĀsāV0.312 ca pihā ca abhinandanā ca , anekadhātūsu sarā patiṭṭhitā ;
Aññāṇamūlappabhavā pajappitā , sabbā mayā byantikatā samūlikā ’’ ti .
–
Bhagavā āha , taṃtaṃpakārāni vevacanāni viññātabbānīti attho .
Ekasseva dhammassa anekehi pariyāyabhūtehi vevacanehi niddisane phalaṃ aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .37) bahudhā vuttaṃ , tasmā amhehi na dassitaṃ .Tasmiṃ khaṇeti pariyāyavacanassa vuttakkhaṇe .
Vikkhittacittānan ti ārammaṇantarehi vividhakhittacittānaṃ
M0.76 .
Aññavihitānan ti aññaṃ cintentānaṃ .
Kasmā pana aññena pariyāyena tadatthāvabodhanaṃ , nanu tena vutte daḷhīkaraṇaṃ hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tenevā ’’ tiādi .
Tattha tadaññesan ti tehi vikkhittacittādīhi aññesaṃ , yehi paṭhamaṃ vacanaṃ sammadeva gahitaṃ .
Tatthāti vuttavacaneneva punappunaṃ vacane .Adhigataanvatthatāya punarutti parivajjanatthaṃ visesanabhāvena tāhi tāhi saññāhi pi ayampi saddo imassatthassa vācako , ayampi saddo imassatthassa vācakoti paññāpanehi .
Desetabbassa tassa tassa atthassa attano citte upanibandhanaṃ ṭhapanaṃ .
Tatthāti dhammaniruttipaṭisambhidāyaṃ .
Bījāvāpanaṃ hetusampādanaṃ .
Evaṃ bhagavato pariyāyadesanāyaṃ anekāni payojanāni vatvā idāni attano sammāsambuddhatāya evaṃ tathāgatā buddhalīlāya anekehi pariyāyehi dhammaṃ desentīti dassento ‘‘ kiṃ bahunā ’’ tiādimāha .
‘‘ Katamā āsā , katamā pihādī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ āsā nāma vuccatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Yā bhavissassa atthassa āsīsanā avassaṃ āgamissatīti yā āsā assa āsīsantassa puggalassa uppajjati , tassa āsīsanā ‘‘ āsā nāmā ’’ ti vuccati .
Vattamānassa yā patthanā assa patthayantassa uppajjati , seyyataraṃ vā aññaṃ disvā ‘‘ ediso ahaṃ bhaveyyan ’’ ti yā pihā assa pihayantassa uppajjati , sā patthanā ‘‘ pihā nāmā ’’ ti vuccati .
Anāgatatthaṃ ārabbha pavattā taṇhā ‘‘ āsā ’’ ti vuccati , anāgatapaccuppannatthaṃ ārabbha pavattā taṇhā ‘‘ pihā ’’ ti vuccati , tathāpi taṇhābhāvena ekattā eko dhammova atthassa icchitassa nipphatti atthanipphatti , paṭipāleti etāya taṇhāyāti paṭipālanā , atthanipphattiyā paṭipālanāti atthanipphattipaṭipālanā .
Yā taṇhā assa pālayantassa puggalassa uppajjati , sā taṇhā ‘‘ abhinandanā ’’ ti vuccati .
‘‘ Yā atthanipphatti taṇhāya paṭipāletabbā , katamā sā atthanipphattī ’’ ti pucchitabbattā taṃ atthanipphattiṃ sattato vā saṅkhārato vā vibhajitvā dassento ‘‘ piyaṃ vā ñātiṃ , piyaṃ vā dhamman ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ ñātin ’’ ti iminā mittabandhavādayopi gahitā .
Dhammaṃ pana piyarūpārammaṇādikaṃ chabbidhampi yāya taṇhāya taṇhiko abhinandati , sā taṇhā ‘‘ abhinandanā nāmā ’’ ti vuccati .
Paṭikkūlaṃ ñātiṃ vā dhammaṃ vā vipallāsavasena appaṭikkūlaṃ ñātiṃ vā dhammaṃ vā sabhāvavasena appaṭikkūlato yāya taṇhāya taṇhiko abhinandati
M0.186 , sā taṇhā vā ‘‘ abhinandanā nāmā ’’ ti vuccatīti yojetvā attho gahetabbo .Pāḷiyaṃ ‘‘ pihā nāma yā vattamānassa atthassa patthanā ’’ ti paccuppannavisayataṃ dassetvā puna anāgatavisayataṃ dassetuṃ ‘‘ seyyataraṃ vā ’’ tiādi vuttanti ‘‘ anāgatapaccuppannatthavisayā taṇhā pihā ’’ ti āha .
Atthanipphattipaṭipālanāti
V0.72 imasmiṃ vā pade pihāya evatthavasena anāgatapaccuppannatthavisayabhāvadīpanato .‘‘ Yāsu anekāsu dhātūsu vuttappakārā taṇhā ‘ sarā ’ ti bhagavatā vuttā , katamā tā dhātuyo ’’ ti pucchitabbattā tā dhātuyo sarūpato dassetuṃ ‘‘ cakkhudhātū ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Tāsu dhātūsu katamāya dhātuyā katamā sarā patiṭṭhitā pavattā ’’ ti pucchitabbattā imāya dhātuyā ayaṃ sarā patiṭṭhitā pavattāti niyametvā dassetuṃ ‘‘ sarāti keci rūpādhimuttā ’’ tiādi
V0.313 vuttaṃ .
Tattha kecīti sarāsaṅkhātāya rūpataṇhāya taṇhikā puggalā .
Rūpādhimuttāti rūpadhātusaṅkhāte ārammaṇe adhimuttā ajjhositā .
Iminā padena rūpataṇhāsaṅkhātā sarā rūpadhātuyā patiṭṭhitā pavattāti gahitā ,‘‘ keci saddādhimuttā ’’ tiādīhipi saddataṇhāsaṅkhātādayo sarā saddadhātuyādīsu patiṭṭhitā pavattā sarāva gahitā .
Keci dhammādhimuttāti ettha dhammaggahaṇena cakkhudhātusotadhātughānadhātujivhādhātukāyadhātusattaviññāṇadhātudhammadhātuyo gahitā , tasmā aṭṭhārasa dhātuyo patiṭṭhānabhāvena gahitāpi chabbidhāva gahitāti daṭṭhabbā .Dhammārammaṇeneva saṅgahitā ‘‘ dhammārammaṇan ’’ tveva gahaṇaṃ gatā .
Catuvīsati padānīti ettha gehasitadomanassūpavicārādīnaṃ catunnaṃ chakkānaṃ vasena catuvīsa koṭṭhāsā .
‘‘ Rūpādhimuttādīsu kittakāni padāni taṇhāpakkhe taṇhāya vevacanā ’’ ti pucchitabbattā etādisāni ettakāni padāni taṇhāpakkhe taṇhāvevacanānīti niyametvā dassetuṃ ‘‘ tattha yāni cha gehasitānī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāti tesu chasu rūpādīsu .
Cha gehasitāni domanassānīti chasu rūpādīsu pavattaṃ taṇhāpemaṃ nissāya pavattāni cha domanassāni .
Esa nayo sesesupi .
‘‘ Cha upekkhā gehasitāpi bhagavatā vuttā , kasmā na gahitā ’’ ti vattabbattā ‘‘ yā cha upekkhā gehasitā , ayaṃ diṭṭhipakkho ’’ ti vuttaṃ , diṭṭhipakkhattā na gahitāti attho .
38. Sāyeva patthanākārena dhammanandītiādimāhāti ettha ayamattho – sā eva patthanākārena pavattiyā āsādipariyāyena vuttā taṇhā rūpādidhammesu nandanaṭṭhena dhammanandī .
Tesaṃ eva piyāyanaṭṭhena dhammapemaṃ .
Gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhānato dhammajjhosānan ti .
38.‘‘ Kathaṃ vuttappakārā taṇhā eva gahitā ’’ ti vattabbattā ‘‘ sāyeva patthanākārenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sā vuttappakārā eva taṇhā patthanākārena pavattanato āsādipariyāyena vuttā , rūpādiārammaṇadhammesu nandanato ‘‘ dhammanandī ’’ ti pariyāyena vuttā , rūpādiārammaṇadhammesu gilitvā pariniṭṭhapeti viya ajjhosāya tiṭṭhanato ‘‘ dhammajjhosānan ’’ ti pariyāyena vuttā , tasmā taṇhāya vevacanāni honti .
Imināpīti na kevalaṃ ‘‘ paññā pajānanā ’’ tiādiāveṇikapariyāyeneva vevacanaṃ vattabbaṃ , atha kho iminā ādhipateyyādisādhāraṇapariyāyenapi vevacanaṃ vattabbanti attho .
Imināva nayenāti etena pariyāyavacanena
M0.77 .
Na hi desanatthasādhanaṃ ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādipāḷinayadassananti dasseti .
Balanipphattigatotiādīsu dasasu tathāgatabalesu nipphattiṃ pāripūriṃ gato .
Sambodhipahānantarāyadesanā visesacodanāsu visāradabhāvasaṅkhātāni cattāri ñāṇāni patto adhigatoti vesārajjappatto .
Lobhajjhāsayādiajjhāsayaṃ visesena ativattoti ajjhāsayavītivatto .
Atītahetusaṅkhepādisaṅkhepavirahitatāya asaṅkhepa saṅkhātaṃ nibbānaṃ , akuppadhammatāya guṇehi vā asaṅkhepaṃ asaṅkhyeyyaṃ gato upagatoti asaṅkhepagato .
Sesaṃ suviññeyyameva .
TaṇhāyaM0.187 vevacanāni ācariyena niddiṭṭhāni , amhehi ca ñātāni ,‘‘ katamāni cittassa vevacanānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ cittaṃ mano ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Ārammaṇaṃ cintetīti cittaṃ .
Manati jānātīti mano .
Vijānātīti viññāṇan ’’ tiādinā attho pakaraṇesu ( dha . sa . aṭṭha .5) vuttova , tasmā amhehi na vitthārito .
Vevacanāniyeva imāni imassa vevacanānīti ettakāniyeva kathayissāma .‘‘ Paññindriyaṃ paññābalan ’’ tiādīni paññāvevacanāni .
‘‘ Arahaṃ sammāsambuddho ’’ tiādīni buddhassa vevacanāni .
‘‘ Tāni kattha desitānī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ yathā ca buddhānussatiyaṃ vuttan ’’ tiādi vuttaṃ .
Buddhānussatidesanāyaṃ yathā ca yaṃyaṃpakāraṃ
V0.314 vevacanaṃ bhagavatā ‘‘ itipi so bhagavā arahaṃ … pe … bhagavato ’’ ti vuttaṃ , etaṃpakāraṃ vevacanaṃ buddhānussatiyā vevacanaṃ buddhassa vevacananti daṭṭhabbaṃ .‘‘ Yathā ca dhammānussatiyaṃ vuttan ’’ tiādīsupi evameva yojanā kātabbā .
Uddheyyan ti uddharitabbaṃ .
Dhammānussatiyaṃ evaṃ attho daṭṭhabboti sambandho .
Saṃsāradukkhato pāti , santena sukhena rameti cāti vā pāraṃ .
Abhūtapubbattāti anuppannapubbattā , tenassa niccataṃva vibhāveti kenaci devatopasaggādinā anupasajjanīyattā anupasaṭṭhattā .
‘‘ Duppassan ’’ tipi pāḷi , duradhigamanti attho .
Guṇasobhāsurabhibhāvenāti guṇehi sobhāya , sugandhibhāvena ca .
Yathā
V0.73 akkhaṇavedhī puggalo sippanipphattiyā rattandhakāratimisāya acirakkhaṇālokena atisukhumampi dūragataṃ lakkhaṃ vijjhati , evaṃ ariyasāvako sīlasampattiyā atisukhumaṃ nibbānaṃ catusaccadhammaṃ ekapaṭivedheneva paṭivijjhatīti āha ‘‘ sippañca sīlaṃ akkhaṇavedhitāyā ’’ ti .Uddheyyan ti uddharitabbaṃ .
Lokikan ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ lokuttaradhammaolokanassāpi adhiṭṭhānabhāvato .
Vevacanahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .
‘‘ Tenāhā ’’ tiādyānusandhyādiattho ceva ‘‘ niyutto vevacano hāro ’’ tiānusandhyādiattho ca vuttanayānusārena veditabbo .
Iti vevacanahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .