14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā
14. Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavibhāvanā
46. Dhārayitabbāti
V0.77 upadhāretabbā , upalakkhitabbāti attho .
46. Yena yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena vibhaṅgena pañhādayo sodhitā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto paripuṇṇo ,‘‘ katamo adhiṭṭhānahāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo adhiṭṭhāno hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsu katamo saṃvaṇṇanāviseso paṭiniddesato adhiṭṭhāno hāro adhiṭṭhānahāravibhaṅgo nāmāti pucchati .Vuttameva ‘‘ sāmaññavisesakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato ’’ tiādinā ( netti . aṭṭha .14).
‘‘ Ekattatāya dhammā , yepi ca vemattatāya niddiṭṭhā ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ ye tattha niddiṭṭhā , tathā te dhārayitabbā ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso adhiṭṭhānahāravibhaṅgo nāmāti gahetabbo .
‘‘ Ye
M0.203 dhammā suttesu ekattatāya ca vemattatāya ca niddiṭṭhā , te dhammā kiṃ pana tatheva dhārayitabbāV0.329 , udāhu aññathāpi vikappayitabbā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ ye tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tesu suttantesu ye dukkhasaccādayo dhammā ekattatāya ca vemattatāya ca niddiṭṭhā , te dukkhasaccādayo dhammā tathā ekattatāya ca vemattatāya ca dhārayitabbā upalakkhitabbā , na aññathā vikappayitabbā .‘‘ Sāmaññakappanāya vohārabhāvena anavaṭṭhānato katamā ekattatā , katamā vemattatā ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ dukkhanti ekattatā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dukkhan ti jātiādivisesamanapekkhitvā yā dukkhasāmaññatā vuttā , sā ayaṃ dukkhasāmaññatā dukkhassa ekattatā nāma .
Taṃ taṃ phalan ti nirayādiṃ taṃ taṃ phalaṃ .
‘‘ Tattha katamaṃ dukkhan ’’ ti pucchitā ‘‘ jāti dukkhā , jarā dukkhā … pe .
.
.
viññāṇaṃ dukkhan ’’ ti jātiādivisesamapekkhitvā yā dukkhavisesatā vuttā , sā ayaṃ dukkhavisesatā dukkhassa vemattatā nāma .
Tatthāti ye dukkhādayo dhammā sutte vuttā , tattha tesu dukkhādīsu atthesu .
Dukkhasamudayoti ‘‘ taṇhā ponobhavikā ’’ ti visesamanapekkhitvā yā samudayasāmaññatā vuttā , sā ayaṃ samudayasāmaññatā samudayassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamo samudayo ’’ ti pucchitvā ‘‘ yāyaṃ taṇhā … pe … vibhavataṇhā ’’ ti visesaṃ apekkhitvā yā samudayavisesatā vuttā , sā ayaṃ samudayavisesatā samudayassa vemattatā nāma .
Dukkhanirodhoti ‘‘ tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho ’’ ti visesamanapekkhitvā yā nirodhasāmaññatā vuttā , sā ayaṃ nirodhasāmaññatā nirodhassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamo dukkhanirodho ’’ ti pucchitvā ‘‘ yo tassāyeva taṇhāya asesavirāganirodho cāgo paṭinissaggo mutti anālayo ’’ ti visesamapekkhitvā yā nirodhavisesatā vuttā , sā ayaṃ nirodhavisesatā nirodhassa vemattatā nāma .
Dukkhanirodhagāminī paṭipadāti ?
Paṭipadāti sammādiṭṭhiādivisesamanapekkhitvā yā nirodhagāminipaṭipadāsāmaññatā vuttā , sā ayaṃ nirodhagāminipaṭipadāsāmaññatā maggassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamā dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti
M0.204 pucchitvā ‘‘ ayameva ariyo … pe … sammāsamādhī ’’ ti sammādiṭṭhiādivisesamapekkhitvā yā visesadukkhanirodhagāminipaṭipadatā vuttā , sā ayaṃ visesadukkhanirodhagāminipaṭipadatā maggassa vemattatā nāma .
Maggoti nirayagāmimaggādivisesamanapekkhitvā yā sāmaññamaggatā vuttā , sā ayaṃ sāmaññamaggatāV0.330 maggassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamo maggo ’’ ti pucchitvā ‘‘ nirayagāmī maggo … pe … nibbānagāmī maggo ’’ ti nirayagāmimaggādivisesaṃ apekkhitvā yā visesamaggatā vuttā , sā ayaṃ visesamaggatā maggassa vemattatā nāma .Nirodhoti paṭisaṅkhānirodhādivisesaṃ anapekkhitvā yā sāmaññanirodhatā vuttā , sā ayaṃ sāmaññanirodhatā nirodhassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamo nirodho ’’ ti pucchitvā ‘‘ paṭisaṅkhānirodho … pe … sabbakilesanirodho ’’ ti paṭisaṅkhānirodhādivisesaṃ apekkhitvā yā visesanirodhatā vuttā , sā ayaṃ visesanirodhatā nirodhassa vemattatā nāma .
Añcitāti gatā .
Rūpan ti cātumahābhūtikādivisesamanapekkhitvā yā sāmaññarūpatā vuttā , sā ayaṃ sāmaññarūpatā rūpassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamaṃ rūpan ’’ ti pucchitvā ‘‘ cātumahābhūtikaṃ … pe … vāyodhātuyā cittaṃ virājetī ’’ ti cātumahābhūtikādivisesamapekkhitvā yā visesarūpatā vuttā , sā ayaṃ visesarūpatā rūpassa vemattatā nāma .
Yonīti ekajāti .
Samānavasena missībhavati etāyāti hi yoni , upapatti .
Peccāti maritvā .
Ussannatāyāti vitakkabahulatāya .
‘‘ Ussannattā ’’ tipi vadanti .
Sassatādīhi vā ussannattā .
Asurajātiyā nibbattāpanako asurajātinibbattanako .
Saṅkhāti paññā .
Paññāpadhānā ca bhāvanāti āha ‘‘ paṭisaṅkhāya paṭipakkhabhāvanāyā ’’ ti .
47. Patthaṭabhāvena pathavī .
Sabhāvadhāraṇaṭṭhena , nissattanijjīvaṭṭhena ca dhātu .
Āpīyati , appāyatīti vā āpo .
Tejanavasena tikkhatāvasena , dahanavasena vā tejo .
Vāyanavasena vegagamanavasena , samudīraṇavasena
M0.82 vā vāyo .Vīsati ākārāti kesādayo vīsati koṭṭhāsā , pakārā vā .
Kakkhaḷalakkhaṇādhikatāya kesādī kakkhaḷalakkhaṇā vuttā .
Pāṭiyekko pathavīdhātukoṭṭhāsoti pathavīkoṭṭhāsamatto , attasuññadhammamattoti attho .
Santappatīti ettha sarīrapakatimatikkamitvā uṇhabhāvo santāpo , sarīradahanavasena pavatto mahādāho , ayametesaṃ viseso .
Yena ca jīrīyatīti ekāhikādijarārogena jarīyatīti ca attho yujjati .
‘‘ Satavāraṃ tāpetvā tāpetvā udake pakkhipitvā uddhaṭasappi satadhotasappī ’’ ti vadanti .
Rasarudhiramaṃsamedanhāruaṭṭhiaṭṭhimiñjā rasādayo .
Keci nhāruṃ apanetvā sukkaṃ sattamaṃ dhātuṃ vadanti .
Vivekan ti visuṃbhāvaṃ , visadisabhāvanti attho .
Vatthusaṅkhāto hi āhāro pariṇāmaṃ gacchanto pāṇabhakkhagahaṇipadaniya muttakarīsabhāvehi viya attanāpi visadisarasasaṅkhātaṃ visuṃbhāvaṃ nibbattento tabbhāvaṃ gacchatīti vuccati , tathā rasādayopi rudhirādikoṭṭhāsaṃ .
Tenāha ‘‘ rasādibhāvena vivekaṃ gacchatī ’’ ti .
Sabhāvalakkhaṇatoti asucibhāvena lakkhitabbato .
48. Yāthāvasarasalakkhaṇan ti
V0.78 rasitabboti raso , paṭivijjhitabbo sabhāvo , attano raso saraso , yāthāvo saraso , yāthāvasaraso yāthāvasaraso eva lakkhitabbattā lakkhaṇanti yāthāvasarasalakkhaṇa ṃ .
Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇan ti aviparītaṃ attano pavattisaṅkhātaṃ kiccañceva pīḷanasaṅkhātaṃ lakkhaṇañca .
‘‘ Idaṃ kiccaṃ , idaṃ lakkhaṇan ’’ ti avijjāhetu ñātuṃ na sakkoti , tabbisayañāṇuppattiṃ nivārentī chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhatīti vuttā .
Tena vuttaṃ ‘‘ jānituṃ paṭivijjhituṃ na detī ’’ ti .
Tayidamassā kiccanti kiccato kathitā .
Kathitāti ca vuttā , yato ca avijjā asampaṭivedharasāti vuccati .
48. Avijjāti dukkheaññāṇādivisesamanapekkhitvā yā avijjāsāmaññatā vuttā , sā ayaṃ avijjāsāmaññatā avijjāya ekattatā nāma .Jāyati etthāti jāti , uppattiṭṭhānaṃ .
Yadipi nirodhamagge avijjā ārammaṇaṃ na karoti , te pana jānitukāmassa tappaṭicchādanavasena anirodhamaggesu nirodhamaggaggahaṇassa kāraṇabhāvena pavattamānā tattha uppajjatīti vuccati , tesampi avijjāya uppattiṭṭhānatā hoti , itaresaṃ ārammaṇabhāvena cāti .
‘‘ Tattha katamā avijjā ’’ ti pucchitvā ‘‘ dukkhe aññāṇaṃ , dukkhasamudaye aññāṇaṃ … pe … avijjālaṅghī moho akusalamūlan ’’ ti dukkheaññāṇādivisesamapekkhitvā yā avijjāvisesatā vuttā , sā ayaṃ avijjāvisesatā avijjāya vemattatā nāma .
Atthānatthan ti
M0.83 hitāhitaṃ .
Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘ atthatthan ’’ ti ( vibha . aṭṭha .226) vuttaṃ , tattha attho eva atthatthoti atthassa aviparītatādassanatthaṃ dutiyena atthasaddena visesanaṃ .
Na hi ñāṇaṃ anatthe ‘‘ attho ’’ ti gaṇhātīti .
Kāraṇākāraṇan ti etthāpi evaṃ daṭṭhabbaṃ .
Atthatthan ti vā āmeḍitavacanaṃ sabbesaṃ atthānaṃ pākaṭakaraṇabhāvappakāsanatthaṃ , phalaṃ phalanti attho , hitapariyāyepi eseva nayo .
Nti atthānatthādikaṃ .
Ākāran ti atthādikāraṇameva .
Vijjāti dukkheñāṇādivisesamanapekkhitvā yā vijjāsāmaññatā vuttā , sā ayaṃ vijjāsāmaññatā vijjāya ekattatā nāma .‘‘ Tattha katamā vijjā ’’ ti pucchitvā ‘‘ dukkhe ñāṇaṃ , dukkhasamudaye ñāṇaṃ … pe … dhammavicayasambojjhaṅgo maggaṅgaṃ maggapariyāpannan ’’ ti dukkheñāṇādivisesamapekkhitvā yā
M0.205 vijjāvisesatā vuttā , sā ayaṃ vijjāvisesatā vijjāya vemattatā nāma .Samāpattīti saññāsamāpatyādivisesaṃ anapekkhitvā yā sāmaññasamāpattitā vuttā , sā sāmaññasamāpattitā samāpattiyā ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamā samāpattī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saññāsamāpatti asaññāsamāpatti … pe … nirodhasamāpattī ’’ ti saññāsamāpatyādivisesaṃ apekkhitvā yā visesasamāpattitā vuttā , sā ayaṃ visesasamāpattitā samāpattiyā vemattatā nāma .
Jhāyīti
V0.331 sekkhajhāyīādivisesaṃ anapekkhitvā yā jhāyīsāmaññatā vuttā , sā jhāyīsāmaññatā jhāyino ekattatā nāma .‘‘ Tattha katamo jhāyī ’’ ti pucchitvā ‘‘ atthi sekkho jhāyī , atthi asekkho jhāyī … pe … paññuttaro jhāyī ’’ ti sekkhajhāyīasekkhajhāyīādivisesamapekkhitvā yā jhāyīvisesatā vuttā , sā ayaṃ jhāyīvisesatā jhāyino vemattatā nāma .
Paṭividdhassa puna avekkhanā paccavekkhaṇā .
Samādhīti saraṇasamādhyādivisesamanapekkhitvā yā samādhisāmaññatā vuttā , sā ayaṃ samādhisāmaññatā samādhino ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamo samādhī ’’ ti pucchitvā ‘‘ saraṇo samādhi , araṇo samādhi … pe … micchāsamādhi , sammāsamādhī ’’ ti saraṇasamādhyādivisesamapekkhitvā yā samādhivisesatā vuttā , sā ayaṃ samādhivisesatā samādhino vemattatā nāma .
Paṭipadāti āgāḷhapaṭipadādivisesamanapekkhitvā yā paṭipadāsāmaññatā vuttā , ayaṃ paṭipadāsāmaññatā paṭipadāya ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamā paṭipadā ’’ ti pucchitvā ‘‘ āgāḷhapaṭipadā , nijjhāmapaṭipadā … pe … sukhā paṭipadā khippābhiññā ’’ ti āgāḷhapaṭipadādivisesamapekkhitvā yā paṭipadāvisesatā vuttā , sā ayaṃ paṭipadāvisesatā paṭipadāya vemattatā nāma .
Kāyoti nāmakāyādivisesamanapekkhitvā yā kāyasāmaññatā vuttā , sā ayaṃ kāyasāmaññatā kāyassa ekattatā nāma .
‘‘ Tattha katamo kāyo ’’ ti pucchitvā ‘‘ nāmakāyo rūpakāyo … pe … ayaṃ nāmakāyo ’’ ti nāmakāyādivisesamapekkhitvā yā kāyavisesatā
M0.206 vuttā , sā ayaṃ kāyavisesatā kāyassa vemattatā nāmāti yojanā kātabbā .Padatthādiko viseso aṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .47) vitthārato vutto .
Vuttappakārassa dukkhasamudayādikassa dhammassa ekattatādilakkhaṇaṃ nigamanavasena dassetuṃ ‘‘ evaṃ yo dhammo ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha evan ti iminā mayā vuttena ‘‘ dukkhanti ekattatā .
Tattha katamaṃ dukkhaṃ ?
Jāti dukkhā , jarā dukkhā ’’ tiādivacanena .
Yo dhammoti yo koci jātijarābyādhyādivisesadhammo .
Yassa dhammassāti tato jātiādivisesadhammato aññassa jarādivisesadhammassa .
Samānabhāvoti jātiādivisesadhammena jarādivisesadhammassa dukkhabhāvena samānabhāvo .
Tassa dhammassāti jarādivisesadhammassa .
Ekattatāyāti dukkhasamudayatādisamānatāya
V0.332 dukkhasamudayādibhāvānaṃ ekībhāvena .
Ekībhavatīti jātiādivisesabhedena anekopi ‘‘ dukkhasamudayo ’’ tiādinā ekasaddābhidheyyatāya ekībhavati .Yena yena vā pana vilakkhaṇo , tena tena vemattaṃ gacchati .
Yassa jātiādidhammassa yena yena abhinibbattanaparipācanādisabhāvena yo jātiādidhammo jarādidhammena vilakkhaṇo visadiso hoti , tassa jātiādidhammassa tena tena abhinibbattanaparipācanādisabhāvena so jātiādidhammo jarādidhammena vemattataṃ visadisattaṃ gacchati , dukkhasamudayādibhāvena samānopi jātiādidhammo jarādidhammassa visiṭṭhataṃ gacchatīti attho daṭṭhabbo .
Dukkhasamudayādidhammassa ekattavemattatā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ tāya ekattavemattatāya kattha pucchite sati adhiṭṭhānaṃ vīmaṃsitabban ’’ ti pucchitabbattā suttādike pucchite sati vīmaṃsitabbanti dassetuṃ ‘‘ evaṃ sutte vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha evaṃ iminā vuttappakārena sutte vā pucchite , veyyākaraṇe vā pucchite , gāthāyaṃ vā pucchitāyaṃ sati adhiṭṭhānaṃ vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Kiṃ vīmaṃsitabban ’’ ti puccheyya ‘‘ ekattatāya pucchati kiṃ , udāhu vemattatāya pucchati kin ’’ ti vīmaṃsitabbanti yojanā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana –
‘‘ idāni tāva ekattavemattatāvisaye niyojetvā dassetuṃ ‘ sutte vā veyyākaraṇe vā ’ tiādi vuttan ’’ ti ( netti . aṭṭha .48) vuttaṃ .
‘‘ Kathaṃ pucchitaṃ , kathaṃ vissajjitabban ’’ ti vattabbattā ‘‘ yadi ekattatāyā ’’ tiādi
M0.207 vuttaṃ .
‘‘ Tenāhā ’’ tiādyānusandhyādiko ca ‘‘ niyutto adhiṭṭhāno hāro ’’ ti imassa anusandhyādiko ca vuttanayānusārena veditabbo .Ducintitacintitādilakkhaṇassa bālassa bhāvo bālyaṃ .
Sampajānātīti samaṃ pakārehi jānāti .
Balavamoho pamoho .
Samantato mohanaṃ sammoho .
Duggatigāmikammassa visesapaccayattā avindiyaṃ .
Vindatīti labhati .
Anavajjadhammānaṃ vijjā viya visesapaccayo na hotīti vindiyaṃ na vindati .
Ayaṃ avijjāya vemattatāti ayaṃ ‘‘ dukkhe aññāṇan ’’ tiādinā kiccajātilakkhaṇehi vutto avijjāya aviseso .
Vijjātiādīnaṃ vuttanayānasārena attho veditabbo .
Pāsāṇasakkharavālikāvirahitā bhūmi saṇhāti ‘‘ saṇhaṭṭhenā ’’ ti vuttaṃ .
Tattakameva
V0.79 kālan ti pañcakappasatāni .Vibhūtaṃ samattikkantaṃ rūpasaññāsaṅkhātaṃ rūpaṃ etāyāti vibhūtarūpaṃ , samāpattinti padattho .
Na hi kāci arūpasamāpatti rūpasaññāsahagatā pavattīti .
Nirodhasamāpattiyaṃ vattabbameva natthi , tattha nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā visuṃ gahitattā vuttaṃ ‘‘ sesāruppasamāpattiyo ’’ ti .
Damathaṃ anupagacchanto duṭṭhasso khaluṅkasso .
Uttaridamathāyāti ariyamaggadamathāya .
Itaroti dukkhāpaṭipado khippābhiñño , sukhāpaṭipado ca khippābhiñño .
Ubhayatobhāgehīti rūpakāyanāmakāyabhāgehi .
Ubhayatoti vikkhambhanasamucchedavimuttivasena .
Anekopīti
M0.84 sabhāvena anekopi .
Ekasaddābhidheyyatāyāti sāmaññasaddābhidheyyatāya .Adhiṭṭhānahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .