12. Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā
12. Otaraṇahāravibhaṅgavibhāvanā
42. Indriyehīti
V0.75 karaṇe karaṇavacanaṃ ‘‘ maggena gacchatī ’’ tiādīsu viya ,‘‘ pharasunā chindatī ’’ ti evamādīsu viya ca .
Otaraṇāti anuppavesanā .
42. YenaV0.323 yena saṃvaṇṇanāvisesabhūtena paññattihāravibhaṅgena paññattiyo vibhattā , so saṃvaṇṇanāvisesabhūto vibhaṅgo paripuṇṇo ,‘‘ katamo otaraṇo hāravibhaṅgo ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ tattha katamo otaraṇo hāro ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tatthāti tesu niddiṭṭhesu soḷasasu desanāhārādīsuM0.197 katamo saṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro otaraṇahāravibhaṅgo nāmāti pucchati .
‘‘ Yo ca paṭiccuppādo ’’ tiādiniddesassa idāni mayā vuccamāno ‘‘ uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto ’’ tiādiko vitthārasaṃvaṇṇanāviseso otaraṇo hāro otaraṇahāravibhaṅgo nāmāti gahetabbo .
Tattha pāṭhe ‘‘ katame paṭiccasamuppādādayo niddhāretvā katamehi niddhāritehi dhammehi otaratī ’’ ti pucchitabbattā imasmiṃ pāṭhe ime paṭiccasamuppādādayo niddhāretvā imehi niddhāritehi dhammehi otaratīti dassetuṃ ‘‘ uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto ’’ tiādi vuttaṃ .Paññākkhandhe saṅgaṇhanavasena sammāsaṅkappo viyāti yojanā .
Tattha uddhan ti kāmadhātuto uddhaṃ uparibhāge pavattāya rūpadhātuarūpadhātuyā .
Adhoti rūpadhātuto heṭṭhābhāge pavattāya kāmadhātuyā .
Sabbadhīti sabbasmiṃ kāmarūpaarūpadhātumhi .
Vippamuttoti paṭisandhivasena appavattanato vippamutto asekkho .
Ayaṃ sekkho dassanamaggena sakkāyadiṭṭhiyā samugghātattā ‘‘ ahaṃ asmī ’’ ti anānupassī viharati .
Evaṃ sekkhāya vimuttiyā ceva asekkhāya vimuttiyā ca sekkho ceva asekkho ca atiṇṇapubbaṃ oghaṃ apunabbhavāya vimutto udatārīti gāthāttho gahetabbo .
Tasmiṃ gāthāpāṭhe ‘‘ katame niddhāretvā katamehi otaratī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ uddhanti rūpadhātū ’’ tiādi vuttaṃ .
Uddhan ti manussalokato uddhaṃ cātumahārājikādayopi gahitāti atthasambhavato taṃ nivattetuṃ ‘‘ rūpadhātu arūpadhātū ’’ ti vuttaṃ .
Adhoti manussabhavato adho cattāro apāyabhūmiyo ca gahitāti atthasambhavato taṃ nivattetuṃ ‘‘ kāmadhātū ’’ ti vuttaṃ .
Sabbadhīti catubhūmiketi atthasambhavato ‘‘ tedhātuke ’’ ti vuttaṃ .
Ayaṃ asekkhā vimuttīti vimuttassa asekkhassa yā virāgatā atthi , ayampi virāgatā asekkhaphalavimutti .
‘‘ Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto ’’ ti pāṭhe vuttappakārā ayaṃ asekkhā vimutti niddhāritāti attho .
Adhicittaanuyuttānaṃ saddahanussahanupaṭṭhānasamādahanehi saddhādīsu upakarontesu eva paññā dassanakiccaṃ sādhetīti dassento ‘‘ saddhā .
.
pe … vuttānī ’’ ti āha .
Niddhāritāya asekkhāya vimuttiyā yāni saddhādipañcindriyāni niddhāritāni , tāniyeva asekkhāni
V0.324 pañcindriyāni bhavanti .Ayaṃ vuttappakārā otaraṇā indriyehi vimuttiyā otaraṇā nāma pavesanā nāma .
Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni vijjāya upakārakattā , paññāpadaṭṭhānattā vā vijjā bhavanti .
Vijjuppādā tādisāya vijjāya uppādā uppādahetuto
M0.198 avijjānirodho avijjāya nirodho hoti … pe … dukkhakkhandhassa nirodho hoti , ayaṃ vuttappakārā otaraṇā paṭiccasamuppādehi otaraṇā nāma .Tāniyeva asekkhāni pañcindriyāni tīhi khandhehi saṅgahitāni saddhāvīriyehi sīlasambhavato , satiyā ca paññānuvattakattā .
Sesā vuttanayānusārena veditabbā .
No ca bhavaṅgāti tesaṃ saṅkhārānaṃ pavattikāraṇatābhāvaṃ dasseti .
‘‘ Uddhaṃ adho sabbadhi vippamutto ’’ ti pāṭhe niddhāretvā otaraṇā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ ayaṃ ahasmīti anānupassī ’’ ti pāṭhe ‘‘ katame niddhāretvā katamehi otaraṇehi otaratī ’’ ti vattabbattā ‘‘ ayaṃ ahasmīti anānupassīti ayaṃ sakkāyadiṭṭhiyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yo ayaṃ sekkho ‘‘ ahamasmī ’’ ti nānupassī , tassa sekkhassa sakkāyadiṭṭhiyā yo samugghāto atthi , yā samugghātasaṅkhātā samugghātavimutti sekkhā vimutti hoti , tassā sekkhāya vimuttiyā yāni saddhādipañcindriyāni niddhāritāni , tāniyeva sekkhāni pañcindriyāni bhavanti .
Ayaṃ vuttappakārā otaraṇā indriyehi otaraṇā nāma .
Sesā vuttanayānusārena veditabbā .
43. Tathā vuttoti ‘‘ nissayo ’’ ti vutto .
43.‘‘ Uddhaṃ adho ’’ tiādigāthāyaṃ otaraṇā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā ,‘‘ nissitassa calitan ’’ tiādipāṭhe ‘‘ katame niddhāretvā katamehi otaratī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ nissitassa calitaṃ , anissitassa calitaṃ natthī ’’ tiādi vuttaṃ .
Nissitassa puggalassa calitaṃ calanaṃ atthi , anissitassa puggalassa calitaṃ calanaṃ natthi .
Calite calane asati passaddhi bhavati , passaddhiyā sati vijjamānāya nati na hoti , natiyā asati avijjamānāya āgatigati na hoti , āgatigatiyā asati avijjamānāya cutūpapāto na hoti , cutūpapāte asati avijjamāne idha chasu ajjhattikāyatanesu attānaṃ neva passati , huraṃ vā chasu bāhirāyatanesu attānaṃ na passati , ubhayaṃ antarena vajjetvā phassādisamudāyesu dhammesu attānaṃ na passati , esova paṭiccasamuppādo ‘‘ avijjānirodhā ’’ tiādiko dukkhassa anto avasānaṃ karotīti attho .
Nissitassa
V0.325 calitan ti ettha ‘‘ nissayo katividho ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ nissitassa calitanti nissayo nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .Cetanāsīsena taṇhaṃ eva vadati cetanāsahacaraṇato .
Rattassāti
M0.80 maggena asamucchinnarāgassa .
Yena puggalo ‘‘ ratto ’’ ti vuccati , tassa rāgassa sambandhinī sukhā vedanā vuttā tattha tassa anusayanato .
Tenāha ‘‘ sukhāya … pe … vuttan ’’ ti .
Esa nayo sesesupi .
Tenāha ‘‘ tathā ’’ tiādi .
Tāni eva indriyānīti sukhasomanassupekkhindriyāni .
‘‘ Saṅkhārapariyāpannānī ’’ ti vacanaṃ sandhāyāha ‘‘ idha vedanāsīsena cetanā vuttā ’’ ti .
Na hi vedanā saṅkhārakkhandhapariyāpannā hoti .
Tatthāti tesu duvidhesu taṇhānissayadiṭṭhinissayesuM0.199 yā cetanā rattassa puggalassa niddhāritā , ayaṃ cetanādhammo taṇhānissayo nāma .
Yā cetanā mūḷhassa puggalassa niddhāritā .
Ayaṃ cetanādhammo diṭṭhinissayo nāma .
Sā duvidhā cetanā pana saṅkhārā nāma .
Saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ … pe … sabbo paṭiccasamuppādo niddhārito .
Ayaṃ vuttappakārā otaraṇā paṭiccasamuppādehi otaraṇā nāma .Taṇhāya , diṭṭhiyāti ca upayoge karaṇavacananti dassento ‘‘ taṇhāyā ’’ tiādimāha .
Idāni upayogavaseneva ‘‘ taṇhāyā ’’ tiādīnaṃ atthaṃ dassetuṃ ‘‘ yathā vā ’’ tiādimāha .
Tattha sesadhammānan ti taṇhāvajjitaavisiṭṭhadhammānaṃ .
Taṇhāya nissayabhāveti yadā taṇhā tesaṃ nissayo hoti .
Taṇhāya sesadhammānaṃ paccayabhāveti yadā sesadhammā taṇhāpaccayā honti .
Tatthāti tasmiṃ taṇhānissayadiṭṭhinissaye yā vedanā rattassa puggalassa niddhāritā , ayaṃ sukhā vedanā .
Yā cetanā sammūḷhassa puggalassa niddhāritā , ayaṃ adukkhamasukhā vedanā .
Yebhuyyena sesā vuttanayānusārena veditabbā .
‘‘ Karajakāyasannissitā ’’ ti iminā vedanādikkhandhattayanissitāpi gahitā kāyappassaddhibhāvato .
Kāraṇabhāvan ti paramparahetubhāvaṃ .
Taṇhādiṭṭhiupayenāti diṭṭhiupayena ca diṭṭhisahagatataṇhāupayena ca .
‘‘ Āgatīti
V0.76 idhāgati , gatīti peccabhavo ’’ ti padadvayena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ āgatigatīpi na bhavantī ’’ ti vuttaṃ .Idha huranti dvārārammaṇadhammā dassitā āsannadūrabhāvehi dvārārammaṇehi vinivattetvā gahitattā .
Idha dvārappavattadhammā ‘‘ ubhayamantarenā ’’ ti padassa atthabhāvena vuttā .
Catubyūhahāre pana anindriyabaddharūpadhammā tathā vuttā .
Kāraṇabhūtena anantarapaccayabhūtena , upanissayapaccayabhūtena ca .
Ye dhammā upādāya ‘‘ attā ’’ ti samaññā , tesaṃ viññāṇādi dhammānaṃ abhāvena anuppādadhammataṃ āpāditattāti attho .
‘‘ Anissitassa calitaṃ natthī ’’ tiādinā paṭilomato paccayabhāvo dassitoti dassento pāḷiyaṃ ‘‘ esevanto dukkhassāti paṭiccasamuppādo ’’ ti vatvā nanu ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ tiādiko paṭiccasamuppādoti codanaṃ sandhāya yathāvuttassa paṭiccasamuppādabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ so duvidho ’’ tiādinā lokiyalokuttaravasena paṭiccasamuppādo vibhatto .
Tadatthatāyāti vītarāgavimuttiatthatāya .
Tabbhāvan ti lokuttarapaṭiccasamuppādabhāvaṃ .
Otaraṇahāravibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .
13. Sodhanahāravibhaṅgavaṇṇanā
44.‘‘ Nissitassa calitan ’’ tiādipāṭhe otaraṇā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā .
‘‘ Ye keci sokā paridevitā vā … pe …
Piyaṃ na kayirātha kuhiñci loke ’’ ti .
–
Gāthāpāṭhe ‘‘ katame niddhāretvā katamehi otaratī ’’ ti pucchitabbattā ‘‘ ye keci sokā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ye keci sokā vā yā kāci paridevitā vā anekarūpā yā kāci dukkhā vā lokasmiṃ sambhavanti .
Ete sokādayo piyaṃ paṭicca pabhavanti , piye asante ete sokādayo na bhavanti .
Tasmā piye asante sokādīnaṃ abhāvato yesaṃ vītasokānaṃ kuhiñci lokepi natthi , te vītasokā sukhino bhavanti .
Tasmā vītasokānaṃ sukhasampannattā asokaṃ virajaṃ patthayāno sappuriso kuhiñci loke piyaṃ na kayirāthāti gāthāttho .
‘‘ Ye keci sokā paridevitā vā , dukkhā ca lokasmimanekarūpā piyaṃ paṭicca pabhavanti ete ’’ ti ettha pāṭhe yā vedanā niddhāritā , ayaṃ dukkhā vedanā .
Sesā vuttanayānusārena veditabbā .
‘‘ Ye keci sokā ’’ tiādigāthāpāṭhe otaraṇā ācariyena vibhattā , amhehi ca ñātā
V0.326 ,‘‘ kāmaṃ kāmayamānassā ’’ tiādigāthāpāṭhe ‘‘ katameM0.200 niddhāretvā katamehi otaratī ’’ ti vattabbattā ‘‘ kāmaṃ kāmayamānassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassaṃ gāthāyaṃ attho heṭṭhā vuttova .
Tatthāti tasmiṃ ‘‘ pītimano hotī ’’ ti pāṭhe yā pītimanatā vuttā niddhāritā , ayaṃ pītimanatā anunayo hoti .
‘‘ Sallaviddhova ruppatī ’’ ti pāṭhe yaṃ ruppanaṃ āha , idaṃ ruppanaṃ paṭighaṃ hoti , anunayo ca paṭighañca niddhāritāti attho .
‘‘ Anunaye ca paṭighe ca niddhārite katamo dhammo niddhārito ’’ ti vattabbattā ‘‘ anunayo paṭighañca pana taṇhāpakkho ’’ ti vuttaṃ .
Taṇhāpakkhoti taṇhāpakkhattā taṇhā niddhāritā .
‘‘ Anunayo taṇhāpakkho hotu , paṭighaṃ pana taṇhāpakkhaṃ na siyā ’’ ti ce vadeyya ?
Paṭighassa attasinehavasena pavattanato paṭighampi taṇhāpakkhaṃ hoti .
‘‘ Taṇhāya niddhāritāya katamo niddhārito ’’ ti vattabbattā ‘‘ taṇhāya ca panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dasannaṃ rūpāyatanānaṃ taṇhāya padaṭṭhānattā dasa rūpāni āyatanāni niddhāritāni .
Ayaṃ vuttappakārā otaraṇā āyatanehi otaraṇā nāma .
Sutte āgatā paṭiccasamuppādādayo tena saṃvaṇṇanāvisesena nayena niddhāritā , suttatthamukhena vā niddhāritā , tena … pe … nayena niddhāritesu paṭiccasamuppādādīsu yo saṃvaṇṇanānayaviseso tadatthavācakavasena vā tadatthañāpakavasena vā otarati pavisati samosarati , so saṃvaṇṇanānayaviseso otaraṇo hāro nāmāti adhippāyo daṭṭhabbo .
Sesesupi vuttanayānusārena otaraṇā gahetabbā .
‘‘ Tenāha āyasmā ’’ tiādyānusandhyādiattho ceva ‘‘ niyutto otaraṇo hāro ’’ ti anusandhyādiattho ca vuttanayānusārena veditabbo .
Iti otaraṇahāravibhaṅge sattibalānurūpā racitā
Vibhāvanā niṭṭhitā .
Paṇḍitehi pana aṭṭhakathāṭīkānusārena gambhīrattho vitthārato vibhajitvā gahetabboti .