15. Bhūtagāmavinicchayakathā
75. Bhūtagāmoti
M0.78V0.78 pañcahi bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnametaṃ adhivacanaṃ .Tatrimāni pañca bījāni – mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti .
Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi siṅgiveraṃ vacā vacattaṃ ativisaṃ kaṭukarohiṇī usīraṃ bhaddamuttakaṃ , yāni vā panaññānipi atthi mūle jāyanti mūle sañjāyanti , etaṃ mūlabījaṃ nāma .
Khandhabījaṃ nāma assattho nigrodho pilakkho udumbaro kacchako kapitthano , yāni vā panaññānipi atthi khandhe jāyanti khandhe sañjāyanti , etaṃ khandhabījaṃ nāma .
Phaḷubījaṃ nāma ucchu veḷu naḷo , yāni vā panaññānipi atthi pabbe jāyanti pabbe sañjāyanti , etaṃ phaḷubījaṃ nāma .
Aggabījaṃ nāma ajjukaṃ phaṇijjakaṃ hiriveraṃ , yāni vā panaññānipi atthi agge jāyanti agge sañjāyanti , etaṃ aggabījaṃ nāma .
Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇaṃ , yāni vā panaññānipi atthi bīje jāyanti bīje sañjāyanti , etaṃ bījabījaṃ nāma ( pāci .91).
Tattha bhūtagāme bhūtagāmasaññī chindati vā chindāpeti vā bhindati vā bhindāpeti vā pacati vā pacāpeti vā , pācittiyaṃ .
Bhūtagāmañhi vikopentassa pācittiyaṃ , bhūtagāmaparimocitaṃ pañcavidhampi bījagāmaṃ vikopentassa dukkaṭaṃ .
76. Bījagāmabhūtagāmo ( pāci . aṭṭha .922) nāmesa atthi udakaṭṭho , atthi thalaṭṭho .
Tattha udakaṭṭho sāsapamattikatilabījakādibhedā sapaṇṇikā ca apaṇṇikā ca sabbā sevālajāti , antamaso udakapappaṭakaṃ upādāya ‘‘ bhūtagāmo ’’ ti veditabbo .
Udakapappaṭako nāma upari thaddho pharusavaṇṇo heṭṭhā mudu nīlavaṇṇo hoti .
Tattha yassa sevālassa mūlaṃ oruhitvā pathaviyaṃ patiṭṭhitaṃ , tassa pathavī ṭhānaṃ .
Yo udake sañcarati , tassa udakaṃ .
Pathaviyaṃ patiṭṭhitaṃ yattha katthaci vikopentassa , uddharitvā vā ṭhānantaraṃ saṅkāmentassa pācittiyaṃ , udake sañcarantaṃ vikopentasseva pācittiyaṃ .
Hatthehi pana ito cito ca viyūhitvā nahāyituṃ vaṭṭati .
Sakalañhi udakaṃ tassa ṭhānaṃ , tasmā na so ettāvatā ṭhānantaraṃ saṅkāmito hoti .
Udakato pana udakena vinā sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭati , udakena saddhiṃ ukkhipitvā puna udake pakkhipituṃ vaṭṭati .
Uppalinipaduminiādīni jalajavallitiṇāni udakato uddharantassa vā tattheva vikopentassa vā pācittiyaṃ , parehi uppāṭitāni vikopentassa dukkaṭaṃ .
Tāni hi bījagāme saṅgahaṃ
M0.79 gacchanti , tilabījakasāsapamattikasevālopiV0.79 udakato uddhaṭo amilāto aggabījasaṅgahaṃ gacchati .Mahāpaccariyā dīsu ‘‘ anantakatilabījakaudakapappaṭakādīni dukkaṭavatthūnī ’’ ti vuttaṃ , tattha kāraṇaṃ na dissati .
Andhakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sampuṇṇabhūtagāmaṃ na hoti , tasmā dukkaṭan ’’ ti vuttaṃ , tampi na sameti .
Bhūtagāme hi pācittiyaṃ bījagāme dukkaṭaṃ vuttaṃ .
Asampuṇṇabhūtagāmo nāma tatiyo koṭṭhāso neva pāḷiyaṃ , na aṭṭhakathāsu āgato , athetaṃ bījagāmasaṅgahaṃ gamissatīti , tampi na yuttaṃ abhūtagāmamūlattā tādisassa bījagāmassāti .
Apica ‘‘ garukalahukesu garuke ṭhātabban ’’ ti etaṃ vinayalakkhaṇaṃ .
Thalaṭṭhe chinnarukkhānaṃ avasiṭṭho haritakhāṇu nāma hoti , tattha kakudhakarañjapiyaṅgupanasādīnaṃ khāṇu uddhaṃ vaḍḍhati , so bhūtagāmena saṅgahito .
Tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ na vaḍḍhati , so bījagāmena saṅgahito .
Kadaliyā pana aphalitāya khāṇu bhūtagāmena saṅgahito , phalitāya bījagāmena .
Kadalī pana phalitā yāva nīlapaṇṇā , tāva bhūtagāmeneva saṅgahitā , tathā phalito veḷu .
Yadā pana aggato paṭṭhāya sussati , tadā bījagāmena saṅgahaṃ gacchati .
Katarabījagāmena ?
Phaḷubījagāmena .
Kiṃ tato nibbattati ?
Na kiñci .
Yadi hi nibbatteyya , bhūtagāmena saṅgahaṃ gaccheyya .
Indasālādirukkhe chinditvā rāsiṃ karonti , kiñcāpi rāsikatadaṇḍakehi ratanappamāṇāpi sākhā nikkhamanti , bījagāmeneva pana saṅgahaṃ gacchanti .
Maṇḍapatthāya vā vatiatthāya vā valliāropanatthāya vā bhūmiyaṃ nikhaṇanti , mūlesu ceva paṇṇesu ca niggatesu puna bhūtagāmasaṅkhyaṃ gacchanti , mūlamattesu pana paṇṇamattesu vā niggatesupi bījagāmena saṅgahitā eva .
Yāni kānici bījāni pathaviyaṃ vā udakena siñcitvā ṭhapitāni , kapālādīsu vā allapaṃsuṃ pakkhipitvā nikkhittāni honti , sabbāni mūlamatte vā paṇṇamatte vā niggatepi bījāniyeva .
Sacepi mūlāni ca upari aṅkuro ca niggacchati , yāva aṅkuro harito na hoti , tāva bījāniyeva .
Muggādīnaṃ pana paṇṇesu uṭṭhitesu , vīhiādīnaṃ vā aṅkure harite nīlavaṇṇe jāte bhūtagāmasaṅgahaṃ gacchanti .
Tālaṭṭhīnaṃ paṭhamaṃ sūkaradāṭhā viya mūlaṃ niggacchati , niggatepi yāva upari pattavaṭṭi na niggacchati , tāva bījagāmo nāmayeva .
Nāḷikerassa tacaṃ bhinditvā dantasūci viya aṅkuro niggacchati , yāva migasiṅgasadisā
M0.80 nīlapattavaṭṭi na hoti , tāva bījagāmoyeva .Mūle aniggatepi tādisāya pattavaṭṭiyā jātāya amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchati .
Ambaṭṭhiādīni
V0.80 vīhiādīhi vinicchinitabbāni .Vandākā vā aññā vā yā kāci rukkhe jāyitvā rukkhaṃ ottharati , rukkhova tassā ṭhānaṃ , taṃ vikopentassa vā tato uddharantassa vā pācittiyaṃ .
Ekā amūlikā latā hoti , aṅguliveṭhako viya vanappagumbadaṇḍake veṭheti , tassāpi ayameva vinicchayo .
Gehapamukhapākāravedikā cetiyādīsu nīlavaṇṇo sevālo hoti , yāva dve tīṇi pattāni na sañjāyanti , tāva aggabījasaṅgahaṃ gacchati .
Pattesu jātesu pācittiyavatthu , tasmā tādisesu ṭhānesu sudhālepampi dātuṃ na vaṭṭati , anupasampannena littassa upari sinehalepo dātuṃ vaṭṭati .
Sace nidāghasamaye sukkhasevālo tiṭṭhati , taṃ sammuñjanīādīhi ghaṃsitvā apanetuṃ vaṭṭati .
Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo dukkaṭavatthu , anto abbohāriko , dantakaṭṭhapūvādīsu kaṇṇakampi abbohārikameva .
Vuttañhetaṃ ‘‘ sace gerukaparikammakatā bhitti kaṇṇakitā hoti , coḷakaṃ temetvā pīḷetvā pamajjitabbā ’’ ti ( mahāva .66).
77. Pāsāṇajāti pāsāṇadaddusevālaseleyyakādīni aharitavaṇṇāni apattakāni ca dukkaṭavatthukāni .
Ahicchattakaṃ yāva makuṭaṃ hoti , tāva dukkaṭavatthu , pupphitakālato paṭṭhāya abbohārikaṃ , allarukkhato pana ahicchattakaṃ gaṇhanto rukkhatacaṃ vikopeti , tasmā tattha pācittiyaṃ .
Rukkhapapaṭikāyapi eseva nayo .
Yā pana indasālakakudhādīnaṃ papaṭikā rukkhato muccitvā tiṭṭhati , taṃ gaṇhantassa anāpatti .
Niyyāsampi rukkhato muccitvā ṭhitaṃ sukkharukkhe vā laggaṃ gaṇhituṃ vaṭṭati , allarukkhato na vaṭṭati .
Lākhāyapi eseva nayo .
Rukkhaṃ cāletvā paṇḍupalāsaṃ vā pariṇatakaṇikārādipupphaṃ vā pātentassa pācittiyameva .
Hatthakukkuccena mudukesu indasālanuhīkhandhādīsu vā tatthajātakatālapaṇṇādīsu vā akkharaṃ chindantassapi eseva nayo .
Sāmaṇerānaṃ pupphaṃ ocinantānaṃ sākhaṃ onāmetvā dātuṃ vaṭṭati .
Tehi pana pupphehi pānīyaṃ na vāsetabbaṃ , pānīyavāsatthikena sāmaṇeraṃ ukkhipitvā ocināpetabbāni .
Phalasākhāpi attanā
M0.81 khāditukāmena na onāmetabbā , sāmaṇeraṃ ukkhipitvā phalaṃ gāhāpetabbaṃ .Kiñci gacchaṃ vālataṃ vā uppāṭentehi sāmaṇerehi saddhiṃ gahetvā ākaḍḍhituṃ na vaṭṭati , tesaṃ pana ussāhajananatthaṃ anākaḍḍhantena kaḍḍhanākāraṃ dassentena viya agge gahetuṃ vaṭṭati .
Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhati , tesaṃ sākhaṃ makkhikabījanādīnaṃ atthāya kappiyaṃ akārāpetvā gahitaṃ , tace vā patte vā antamaso nakhenapi vilekhantassa dukkaṭaṃ .
Allasiṅgiverādīsupi eseva nayo .
Sace pana kappiyaṃ kārāpetvā sītale padese ṭhapitassa mūlaṃ sañjāyati , uparibhāge chindituṃ vaṭṭati .
Sace aṅkuro jāyati , heṭṭhābhāge chindituṃ vaṭṭati , mūle ca aṅkure ca jāte na vaṭṭati .
‘‘ Sammuñjanīsalākāyapi
V0.81 tiṇāni chindissāmī ’’ ti bhūmiyaṃ sammajjanto sayaṃ vā chindati , aññena vā chedāpeti , na vaṭṭati .Caṅkamantopi ‘‘ chijjanakaṃ chijjatu , bhijjanakaṃ bhijjatu , caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī ’’ ti sañcicca pādehi akkamanto tiṇavalliādīni sayaṃ vā chindati , aññena vā chedāpeti , na vaṭṭati .
Sacepi hi tiṇaṃ vā lataṃ vā ganthiṃ karontassa bhijjati , ganthimpi kātuṃ na vaṭṭati .
Tālarukkhādīsu pana corānaṃ anāruhaṇatthāya dārumakkaṭakaṃ ākoṭenti , kaṇṭake bandhanti , bhikkhussa evaṃ kātuṃ na vaṭṭati .
Sace dārumakkaṭako rukkhe allīnamattova hoti , rukkhaṃ na pīḷeti , vaṭṭati .
‘‘ Rukkhaṃ chinda , lataṃ chinda , kandaṃ vā mūlaṃ vā uppāṭehī ’’ ti vattuṃ vaṭṭati aniyamitattā .
Niyametvā pana ‘‘ imaṃ rukkhaṃ chindā ’’ tiādi vattuṃ na vaṭṭati .
Nāmaṃ gahetvāpi ‘‘ ambarukkhaṃ caturaṃsavalliṃ āluvakandaṃ muñjatiṇaṃ asukarukkhacchalliṃ chinda bhinda uppāṭehī ’’ tiādivacanampi aniyamitameva hoti .
‘‘ Imaṃ ambarukkhan ’’ tiādivacanameva hi niyamitaṃ nāma , taṃ na vaṭṭati .
Pattampi pacitukāmo tiṇādīnaṃ upari sañcicca aggiṃ karonto sayaṃ vā pacati , aññena vā pacāpeti , na vaṭṭati .
Aniyametvā pana ‘‘ mugge paca , māse pacā ’’ tiādi vattuṃ vaṭṭati ,‘‘ ime mugge pacā ’’ ti evaṃ vattuṃ na vaṭṭati .
‘‘ Imaṃ mūlabhesajjaṃ jāna , imaṃ mūlaṃ vā paṇṇaṃ vā dehi , imaṃ rukkhaṃ vā lataṃ vā āhara , iminā pupphena phalena vā attho , imaṃ rukkhaṃ vā lataṃ vā phalaṃ vā kappiyaṃ karohī ’’ ti evaṃ pana vattuṃ vaṭṭati .
Ettāvatā bhūtagāmaparimocitaṃ kataṃ hoti .
78. Paribhuñjantena
M0.82 pana bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kārāpetabbaṃ .Kappiyakaraṇañcettha iminā suttānusārena veditabbaṃ –
‘‘ Anujānāmi , bhikkhave , pañcahi samaṇakappehi phalaṃ paribhuñjituṃ aggiparijitaṃ satthaparijitaṃ nakhaparijitaṃ abījaṃ nibbaṭṭabījaññeva pañcaman ’’ ti ( cūḷava .250).
Tattha aggiparijitan ti agginā parijitaṃ adhibhūtaṃ daḍḍhaṃ phuṭṭhanti attho .
Satthaparijitan ti satthena parijitaṃ adhibhūtaṃ chinnaṃ viddhaṃ vāti attho .
Esa nayo nakhaparijite .
Abījanibbaṭṭabījāni sayameva kappiyāni .
Agginā kappiyaṃ karontena kaṭṭhaggigomayaggiādīsu yena kenaci antamaso lohakhaṇḍenapi ādittena kappiyaṃ kātabbaṃ , tañca kho ekadese phusantena ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvāva kātabbaṃ .
Satthena karontena yassa kassaci lohamayasatthassa antamaso sūcinakhacchedanānampi tuṇḍena vā dhārāya vā chedaṃ vā vedhaṃ
V0.82 vā dassentena ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvāva kātabbaṃ .Nakhena kappiyaṃ karontena pūtinakhena na kātabbaṃ , manussānaṃ pana sīhabyagghadīpimakkaṭānaṃ sakuntānañca nakhā tikhiṇā honti , tehi kātabbaṃ .
Assamahiṃsasūkaramigagorūpādīnaṃ khurā atikhiṇā , tehi na kātabbaṃ , katampi akataṃ hoti .
Hatthinakhā pana khurā na honti , tehi ca vaṭṭati .
Yehi pana kātuṃ vaṭṭati , tehi tatthajātakehipi uddharitvā gahitakepi chedaṃ vā vedhaṃ vā dassentena ‘‘ kappiyan ’’ ti vatvāva kātabbaṃ .
Tattha sacepi bījānaṃ pabbatamatto rāsi , rukkhasahassaṃ vā chinditvā ekābaddhaṃ katvā ucchūnaṃ vā mahābhāro bandhitvā ṭhapito hoti , ekasmiṃ bīje vā rukkhasākhāya vā ucchumhi vā kappiye kate sabbaṃ kataṃ hoti .
Ucchū ca dārūni ca ekato baddhāni honti ,‘‘ ucchuṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti dāruṃ vijjhati , vaṭṭatiyeva .
Sace pana yāya rajjuyā vā valliyā vā baddhāni , taṃ vijjhati , na vaṭṭati .
Ucchukhaṇḍānaṃ pacchiṃ pūretvā āharanti , ekasmiṃ khaṇḍe kappiye kate sabbaṃ katameva .
Marīcapakkādīhi ca missetvā bhattaṃ āharanti ,‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti vutte sacepi bhattasitthe vijjhati , vaṭṭatiyeva .
Tilataṇḍulādīsupi eseva nayo .
Yāguyā pakkhittāni pana ekābaddhāni
M0.83 hutvā na santiṭṭhanti , tattha ekamekaṃ vijjhitvā kappiyaṃ kātabbameva .Kapitthaphalādīnaṃ anto miñjaṃ kaṭāhaṃ muñcitvā sañcarati , bhindāpetvā kappiyaṃ kārāpetabbaṃ , ekābaddhaṃ hoti , kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭati .
Iti pāḷimuttakavinayavinicchayasaṅgahe
Bhūtagāmavinicchayakathā samattā .