14. Mahārathavimānavaṇṇanā
Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhan ti mahārathavimānaṃ .
Tassa kā uppatti ?
Bhagavā sāvatthiyaṃ viharati jetavane .
Tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno heṭṭhā vuttanayena devacārikaṃ caranto tāvatiṃsabhavane gopālassa nāma devaputtassa attano vimānato nikkhamitvā sahassayuttaṃ mahantaṃ dibbarathaṃ abhiruyha mahantena parivārena mahatiyā deviddhiyā uyyānakīḷanatthaṃ gacchantassa avidūre pāturahosi .
Taṃ disvā devaputto sañjātagāravabahumāno sahasā
V0.228 rathato oruyha upasaṅkamitvā pañcapatiṭṭhitena vanditvā añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsi .Tassidaṃ pubbakammaṃ – so kira vipassiṃ bhagavantaṃ suvaṇṇamālāya pūjetvā ‘‘ imassa puññassa ānubhāvena mayhaṃ bhave bhave sovaṇṇamayā uracchadamālā nibbattatū ’’ ti katapaṇidhānāya anekakappesu sugatīsuyeva saṃsarantiyā kassapassa bhagavato kāle kikissa kāsirañño aggamahesiyā kucchimhi nibbattāya yathāpaṇidhānaṃ suvaṇṇamālālābhena ‘‘ uracchadamālā ’’ ti laddhanāmāya devakaññāsadisāya rājadhītāya ācariyo gopālo nāma brāhmaṇo hutvā sasāvakasaṅghassa kassapassa bhagavato asadisadānādīni mahādānāni pavattetvā indriyānaṃ aparipakkabhāvena attānaṃ rājadhītarañca uddissa satthārā desitaṃ
M0.252 dhammaṃP0.271 sutvāpi visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto puthujjanakālakiriyameva katvā yathūpacitapuññānubhāvena tāvatiṃsesu yojanasatike kanakavimāne nibbatti , anekakoṭiaccharāparivāro ahosi , sattaratanamayo cassa sahassayutto suvibhattabhittivicitto siniddhamadhuranigghoso attano pabhāsamudayena avahasanto viya divaṅkaramaṇḍalaṃ dibbo ājaññaratho nibbatti .So tattha yāvatāyukaṃ dibbasampattiṃ anubhavitvā aparāparaṃ devesuyeva saṃsaranto imasmiṃ buddhuppāde tasseva kammassa vipākāvasesena yathāvuttasampattivibhavo gopālo eva nāma devaputto hutvā tāvatiṃsesuyeva nibbatti .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ tena ca samayena āyasmā mahāmoggallāno … pe … añjaliṃ sirasi paggayha aṭṭhāsī ’’ ti .
Evaṃ pana upasaṅkamitvā ṭhitaṃ taṃ devaputtaṃ āyasmā mahāmoggallāno imāhi gāthāhi pucchi –
1015.
‘‘ Sahassayuttaṃ hayavāhanaṃ subhaṃ , āruyhimaṃ sandanaṃ nekacittaṃ ;
Uyyānabhūmiṃ abhito anukkamaṃ , purindado bhūtapatīva vāsavo .
1016.
‘‘ Sovaṇṇamayā te rathakubbarā ubho , phalehi aṃsehi atīva saṅgatā ;
Sujātagumbā naravīraniṭṭhitā , virocati pannaraseva cando .
1017.
‘‘ Suvaṇṇajālāvatato
V0.229 ratho ayaṃ , bahūhi nānāratanehi cittito ;Sunandighoso ca subhassaro ca , virocatī cāmarahatthabāhubhi .
1018.
‘‘ Imā
M0.253 ca nābhyo manasābhinimmitā , rathassa pādantaramajjhabhūsitā ;Imā ca nābhyo satarājicittitā , sateratā vijjurivappabhāsare .
1019.
‘‘ Anekacittāvatato
P0.272 ratho ayaṃ , puthū ca nemī ca sahassaraṃsiko ;Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo , pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ .
1020.
‘‘ Sirasmiṃ cittaṃ maṇicandakappitaṃ , sadā visuddhaṃ ruciraṃ pabhassaraṃ ;
Suvaṇṇarājīhi atīva saṅgataṃ , veḷuriyarājīva atīva sobhati .
1021.
‘‘ Ime ca vāḷī maṇicandakappitā , ārohakambū sujavā brahūpamā ;
Brahā mahantā balino mahājavā , mano tavaññāya tatheva siṃsare .
1022.
‘‘ Ime ca sabbe sahitā catukkamā , mano tavaññāya tatheva siṃsare ;
Samaṃ vahantī mudukā anuddhatā , āmodamānā turagānamuttamā .
1023.
‘‘ Dhunanti vagganti patanti cambare , abbhuddhunantā sukate piḷandhane ;
Tesaṃ saro suyyati vaggurūpo , pañcaṅgikaṃ tūriyamivappavāditaṃ .
1024.
‘‘ Rathassa ghoso apiḷandhanāna ca , khurassa nādo abhihiṃsanāya ca ;
Ghoso suvaggū samitassa suyyati , gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane .
1025.
‘‘ Rathe
M0.254 ṭhitātā migamandalocanā , āḷārapamhā hasitā piyaṃvadā ;Veḷuriyajālāvatatā tanucchavā , sadeva gandhabbasūraggapūjitā .
1026.
‘‘ Tā
P0.273 rattarattambarapītavāsasā , visālanettā abhirattalocanā ;Kule sujātā sutanū sucimhitā , rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā .
1027.
‘‘ Tā
V0.230 kambukeyūradharā suvāsasā , sumajjhimā ūruthanūpapannā ;Vaṭṭaṅguliyo sumukhā sudassanā , rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā .
1028.
‘‘ Aññā suveṇī susu missakesiyo , samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi ca ;
Anubbatā tā tava mānase ratā , rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā .
1029.
‘‘ Āveḷiniyo padumuppalacchadā , alaṅkatā candanasāravāsitā ;
Anubbatā tā tava mānase ratā , rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā .
1030.
‘‘ Tā māliniyo padumuppalacchadā , alaṅkatā candanasāravāsitā ;
Anubbatā tā tava mānase ratā , rathe ṭhitā pañjalikā upaṭṭhitā .
1031.
‘‘ Kaṇṭhesu te yāni piḷandhanāni , hatthesu pādesu tatheva sīse ;
Obhāsayantī dasa sabbaso disā , abbhuddayaṃ sāradikova bhāṇumā .
1032.
‘‘ Vātassa
M0.255 vegena ca sampakampitā , bhujesu mālā apiḷandhanāni ca ;Muñcanti ghosaṃ ruciraṃ suciṃ subhaṃ , sabbehi viññūhi sutabbarūpaṃ .
1033.
‘‘ Uyyānabhūmyā
P0.274 ca duvaddhato ṭhitā , rathā ca nāgā tūriyāni ca saro ;Tameva devinda pamodayanti , vīṇā yathā pokkharapattabāhubhi .
1034.
‘‘ Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu , manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ ;
Pavajjamānāsu atīva accharā , bhamanti kaññā padumesu sikkhitā .
1035.
‘‘ Yadā ca gītāni ca vāditāni ca , naccāni cimāni samenti ekato ;
Athettha naccanti athettha accharā , obhāsayantī ubhato varitthiyo .
1036.
‘‘ So modasi tūriyagaṇappabodhano , mahīyamāno vajirāvudhoriva ;
Imāsu vīṇāsu bahūsu vaggūsu , manuññarūpāsu hadayeritaṃ pītiṃ .
1037.
‘‘ Kiṃ
V0.231 tvaṃ pure kammamakāsi attanā , manussabhūto purimāya jātiyā ;Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasi , kaṃ dhammacariyaṃ vatamābhirocayi .
1038.
‘‘ Nayīdamappassa katassa kammuno , pubbe suciṇṇassa uposathassa vā ;
Iddhānubhāvo vipulo ayaṃ tava , yaṃ devasaṅghaṃ abhirocase bhusaṃ .
1039.
‘‘ Dānassa
M0.256 te idaṃ phalaṃ , atho sīlassa vā pana ;Atho añjalikammassa , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .
1015. Tattha sahassayuttan ti sahassena yuttaṃ , sahassaṃ vā yuttaṃ yojitaṃ etasminti sahassayuttaṃ .
Kassa panetaṃ
P0.275 sahassanti ?‘‘ Hayavāhanan ’’ ti anantaraṃ vuccamānattā hayānanti ayamattho viññāyateva .
Hayā vāhanaṃ etassāti hayavāhanaṃ .
Keci pana ‘‘ sahassayuttahayavāhanan ’’ ti anunāsikalopaṃ ekameva samāsapadaṃ katvā vaṇṇenti , etasmiṃ pakkhe hayavāhanaṃ viya vāhananti attho yujjati .
Hayavāhanasahassayuttaṃ yuttahayavāhanasahassanti hi attho .
Apare pana ‘‘ sahassayuttanti sahassadibbājaññayuttan ’’ ti vadanti .
Sandanan ti rathaṃ .
Nekacittan ti anekacittaṃ nānāvidhavicittavantaṃ .
Uyyānabhūmiṃ abhitoti uyyānabhūmiyā samīpe .
‘‘ Abhito ’’ ti hi padaṃ apekkhitvā sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ .
Keci pana ‘‘ uyyānabhūmyā ’’ tipi paṭhanti , te saddanayampi anupadhārentā paṭhanti .
Anukkaman ti gacchanto purindado bhūtapatīva vāsavo virocasīti sambandho .
1016. Sovaṇṇamayāti suvaṇṇamayā .
Teti tava .
Rathakubbarā ubhoti rathassa ubhosu passesu vedikā .
Yo hi rathassa sobhanatthañceva upari ṭhitānaṃ guttatthañca ubhosu passesu vedikākārena parikkhepo karīyati , tassa purimabhāge ubhosu passesu yāva rathīsā , tāva hatthehi gahaṇayoggo rathassa avayavaviseso , idha so eva kubbaroti adhippeto .
Tenevāha ‘‘ ubho ’’ ti .
Aññattha pana rathīsā kubbaroti vuccati .
Phalehīti rathūpatthambhassa dakkhiṇavāmabhedehi dvīhi phalehi , pariyantāvettha phalāti vuttā .
Aṃsehīti kubbaraphale patiṭṭhitehi heṭṭhimaaṃsehi .
Atīva saṅgatāti ativiya suṭṭhu saṅgatā suphassitā nibbivarā .
Idañca sippiviracite kittimarathe labbhamānavisesaṃ tattha āropetvā vuttaṃ .
So pana aporisatāya akittimo sayaṃjāto
P0.276 kenaci aghaṭitoyeva .Sujātagumbāti susaṇṭhitathambhakasamudāyā .
Ye hi vedikāya nirantaraṃ ṭhitā susaṇṭhitaghaṭakādiavayavavisesavanto
V0.232 thambhakasamudāyā , tesaṃM0.257 vasenevaṃ vuttaṃ ‘‘ sujātagumbā ’’ ti .Naravīraniṭṭhitāti sippācariyehi niṭṭhāpitasadisā .
Sippācariyā hi attano sarīrakhedaṃ acintetvā vīriyabalena sippassa suṭṭhu vicāraṇato naresu vīriyavantoti idha ‘‘ naravīrā ’’ ti vuttā .
Naravīrāti vā devaputtassa ālapanaṃ .
Niṭṭhitāti pariyositā paripuṇṇasobhātisayā .
‘‘ Naravīranimmitā ’’ ti vā pāṭho , naresu dhitisampannehi nimmitasadisāti attho .
Evaṃvidhakubbaratāya ayaṃ tava ratho virocati .
Kiṃ viya ?
Pannaraseva cando , sukkapakkhe pannarasiyaṃ paripuṇṇakāle candimā viya .
1017. Suvaṇṇajālāvatatoti suvaṇṇajālakehi avatato chādito .
‘‘ Suvaṇṇajālāvitato ’’ tipi pāṭho , gavacchitoti attho .
Bahūhīti anekehi .
Nānāratanehīti padumarāgaphussarāgādinānāvidharatanehi .
Sunandighosoti suṭṭhu nanditabbaghoso , savanīyamadhuraninnādoti attho .
Sunandighosoti vā suṭṭhu katanandighoso , naccanādīnaṃ dassanādīsu pavattitasādhukārasaddādivasena katapamodaninnādoti attho ,‘‘ kālena kālaṃ āsīvādanavasena suṭṭhu payuttanandighoso ’’ ti ca vadanti .
Subhassaroti suṭṭhu ativiya obhāsanasabhāvo , tattha vā pavattamānānaṃ devatānaṃ sobhanena gītavāditassarena subhassaro .
Cāmarahatthabāhubhīti cāmarahatthayuttabāhūhi ito cito ca bījayamāna cāmarakalāpehi devatānaṃ bhujehi , tathābhūtāhi devatāhi vā virocati .
1018. Nābhyoti rathacakkānaṃ nābhiyo .
Manasābhinimmitāti ‘‘ ime īdisā hontū ’’ ti cittena nimmitasadisā .
Rathassa
P0.277 pādantaramajjhabhūsitāti rathassa pādānaṃ rathacakkānaṃ antena neminā nānāratanasamujjalena arānaṃ vemajjhena ca maṇḍitā .Satarājicittitāti anekavaṇṇāhi anekasatāhi rājīhi lekhāhi cittitā vicittabhāvaṃ gatā .
Sateratā vijjurivāti sateratasaṅkhātavijjulatā viya pabhāsare vijjotanti .
1019. Anekacittāvatatoti
M0.258 anekehi mālākammādicittehi avatato samokiṇṇo .‘‘ Anekacittāvitato ’’ tipi paṭhanti , soyeva attho , gāthāsukhatthaṃ pana dīghakaraṇaṃ .
Puthū ca nemī cāti puthulanemi ca , eko ca-kāro nipātamattaṃ .
Sahassaraṃsikoti anekasahassaraṃsiko .
‘‘ Sahassaraṃsiyo ’’ tipi pāḷi .
Apare pana ‘‘ natā raṃsiyo ’’ ti ca paṭhanti , tattha natāti ajiyadhanudaṇḍako viya oṇatā nemippadesā .
Sahassaraṃsiyoti sūriyamaṇḍalaṃ viya vipphurantakiraṇajālā .
Tesan ti olambamānakiṅkiṇikajālānaṃ nemippadesānaṃ .
1020. Sirasmin ti
V0.233 sīse , rathassa sīseti attho .Siro vā asmiṃ rathe .
Cittan ti vicittaṃ .
Maṇicandakappitan ti maṇimayamaṇḍalānuviddhaṃ candamaṇḍalasadisena maṇinā anuviddhaṃ .
Ruciraṃ pabhassaran ti iminā tassa candamaṇḍalasadisataṃyeva vibhāveti , sadā visuddhan ti iminā panassa candamaṇḍalatopi visesaṃ dasseti .
Suvaṇṇarājīhīti antarantarā vaṭṭākārena saṇṭhitāhi suvaṇṇalekhāhi .
Saṅgatan ti sahitaṃ .
Veḷuriyarājīvāti antarantarā suvaṇṇarājīhi khacitamaṇimaṇḍalattā veḷuriyarājīhi viya sobhati .
‘‘ Veḷuriyarājīhī ’’ ti ca paṭhanti .
1021. Vāḷīti vāḷavanto sampannavāḷadhino , asse sandhāya vadati
P0.278 .‘‘ Vājī ’’ ti vā pāṭho .
Maṇicandakappitāti cāmarolambanaṭṭhānesu maṇimayacandakānuviddhā .
Ārohakambūti uccā ceva tadanurūpapariṇāhā ca , ārohapariṇāhasampannāti attho .
Sujavāti sundarajavā javavanto mahājavā , sobhanagatikāti attho .
Brahūpamāti brahā viya paminitabbā , attano pamāṇato adhikā viya paññāyantāti attho .
Brahāti vuḍḍhā pavaḍḍhasabbaṅgapaccaṅgā .
Mahantāti mahānubhāvā mahiddhikā .
Balinoti sarīrabalena ca ussāhabalena ca balavanto .
Mahājavāti sīghavegā .
Mano tavaññāyāti tava cittaṃ ñatvā .
Tathevāti cittānurūpameva .
Siṃsareti saṃsappare , pavattareti attho .
1022. Imeti yathāvuttaasse sandhāyāha .
Sabbeti sahassamattāpi .
Sahitāti samānajavatāya samānagamanatāya ca gatiyaṃ sahitā , aññamaññaṃ anūnādhikagamanāti attho .
Catūhi pādehi kamanti
M0.259 gacchantīti catukkamā .Samaṃ vahantīti ‘‘ sahitā ’’ ti padena vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Mudukāti mudusabhāvā , bhadrā ājānīyāti attho .
Tenāha ‘‘ anuddhatā ’’ ti , uddhatarahitā khobhaṃ akarontāti attho .
Āmodamānāti pamodamānā , akhaḷuṅkatāya aññamaññaṃ rathikādīnañca tuṭṭhiṃ pavedayantāti attho .
1023. Dhunantīti cāmarabhāraṃ kesarabhāraṃ vāladhiñca vidhunanti .
Vaggantīti kadāci pade padaṃ nikkhipantā vagganena gamanena gacchanti .
Patantīti kadāci pavattanti , laṅghantīti attho .
‘‘ Plavantī ’’ ti ca keci paṭhanti , soyevattho .
Abbhuddhunantāti kammasippinā sukate suṭṭhu
P0.279 nimmite khuddakaghaṇṭādiassālaṅkāre abhiuddhunantā adhikaṃ uddhunantā .Tesan ti tesaṃ piḷandhanānaṃ .
1024. Rathassa ghosoti yathāvutto rathanigghoso .
Apiḷandhanāna cāti a-kāro nipātamattaṃ
V0.234 .Piḷandhanānaṃ ābharaṇānaṃ .
Apiḷandhananti ca ābharaṇapariyāyoti vā vadanti , rathassānaṃ ābharaṇānañcaghosoti attho .
Khurassanādoti turaṅgānaṃ khuranipātasaddo .
Kiñcāpi assā ākāsena gacchanti , madhurassa pana khuranipātasaddassa upaladdhihetubhūtena kammunā tesaṃ khuranikkhepe khuranikkhepe paṭighāto labbhatīti vadanti .
Abhihiṃsanāya cāti assānaṃ adhikahiṃsanena ca , antarantarā assehi pavattitahesanena cāti attho .
‘‘ Abhihesanāya cā ’’ ti keci paṭhanti .
Samitassāti samuditassa dibbajanassa ghoso ca suvaggu sumadhuraṃ suyyati .
Kiṃ viyāti āha ‘‘ gandhabbatūriyāni vicitrasaṃvane ’’ ti , citralatāvane gandhabbadevaputtānaṃ pañcaṅgikatūriyāni viya .
Tūriyasannissito hi saddo ‘‘ tūriyānī ’’ ti vutto nissayavohārena .
‘‘ Gandhabbatūriyāna ca vicitrasaṃvane ’’ ti ca pāṭho ,‘‘ tūriyānañca ’’ iti anunāsikaṃ ānetvā yojetabbaṃ .
Apare ‘‘ gandhabbatūriyāni vicitrapavane ’’ ti paṭhanti .
1025. Rathe ṭhitātāti rathe ṭhitā etā .
Migamandalocanāti migacchāpikānaṃ viya mudusiniddhadiṭṭhinipātā .
Āḷārapamhāti bahalasaṅgatapakhumā , gopakhumāti attho .
Hasitāti pahasitā , pahaṃsitamukhāti attho
M0.260 .Piyaṃvadāti piyavādiniyo .
Veḷuriyajālāvatatāti
P0.280 veḷuriyamaṇimayena jālena chāditasarīrā .Tanucchavāti sukhumacchaviyo .
Sadevāti sadā eva sabbakālameva .
Gandhabbasūraggapūjitāti gandhabbadevatāhi ceva aparāhi ca aggadevatāhi laddhapūjā .
1026. Tā rattarattambarapītavāsasāti rajanīyarūpā ca rattapītavatthā ca .
Abhirattalocanāti visesato rattarājīhi upasobhitanayanā .
Kule sujātāti sindhavakule sujātā visiṭṭhadevanikāye sambhavā .
Sutanūti sundarasarīrā .
Sucimhitāti suddhasitakaraṇā .
1027. Tā kambukeyūradharāti suvaṇṇamayakeyūradharā .
Sumajjhimāti vilaggamajjhā .
Ūruthanūpapannāti sampannaūruthanā , kadalikkhandhasadisaūru ceva samuggasadisathanā ca .
Vaṭṭaṅguliyoti anupubbato vaṭṭaṅguliyo .
Sumukhāti sundaramukhā , pamuditamukhā vā .
Sudassanāti dassanīyā .
1028. Aññāti ekaccā .
Suveṇīti sundarakesaveṇiyo .
Susūti daharā .
Missakesiyoti rattamālādīhi missitakesavaṭṭiyo .
Kathaṃ ?
Samaṃ vibhattāhi pabhassarāhi cāti , samaṃ aññamaññasadisaṃ nānāvibhattivasena vibhattāhi suvaṇṇacīrādikhacitāhi indanīlamaṇiādayo
V0.235 viya pabhassarāhi kesavaṭṭīhi missitakesiyoti yojanā .Anubbatāti anukūlakiriyā .
Tāti accharāyo .
1029. Candanasāravositāti sārabhūtena dibbacandanena ullittā vicchuritā .
1031. Kaṇṭhesūtiādinā gīvūpagahatthūpagapādūpagasīsūpagādiābharaṇāni dasseti .
Obhāsayantīti kaṇṭhesu yāni piḷandhanāni , tehi obhāsayantīti yojanā .
Evaṃ sesesupi .
Abbhuddayan ti abhiuggacchanto ,‘‘ abbhuddasan ’’ tipi pāṭho , soyevattho .
Sāradikoti saradakāliko .
Bhāṇumāti
P0.281 sūriyo .So hi abbhādidosavirahena dasapi disā suṭṭhu obhāseti .
1032. Vātassa vegena cāti manuññagandhūpahāraṃ saddūpahārañca karontena upaharantena viya vāyantena vātassa vegena rathaturaṅgavegena ca .
Muñcantīti
M0.261 vissajjenti .Ruciran ti pañcaṅgikatūriyāni viya uparūpari rucidāyakaṃ .
Sucin ti suddhaṃ asaṃsaṭṭhaṃ .
Subhan ti manuññaṃ .
Sabbehi viññūhi sutabbarūpan ti sabbehipi viññujātikehi gandhabbasamayaññūhi sotabbaṃ savanīyaṃ uttamasabhāvaṃ ghosaṃ muñcantīti yojanā .
1033. Uyyānabhūmyāti uyyānabhūmiyaṃ .
Duvaddhatoti dvīhi addhapassehi .
‘‘ Dubhato ca ṭhitā ’’ tipi paṭhanti , soyevattho .
Rathāti rathe .
Nāgāti nāge .
Upayogatthe hi etaṃ paccattavacanaṃ .
Saroti rathanāgatūriyāni paṭicca nibbatto saro .
Devindāti devaputtaṃ ālapati .
Vīṇā yathā pokkharapattabāhubhīti yathā vīṇā sammadeva yojitehi doṇipattabāhudaṇḍehi taṃtaṃmucchanānurūpaṃ avaṭṭhitehi vādiyamānā suṇantaṃ janaṃ pamodeti , evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayanti .
Susikkhitabhāvena pokkharabhāvaṃ sundarabhāvaṃ pattehi vīṇāvādakassa hatthehi pavāditā vīṇā yathā mahājanaṃ pamodeti , evaṃ taṃ rathādayo attano sarena pamodayantīti .
1034. Imāsu vīṇāsūti gāthāya ayaṃ saṅkhepattho – imāsu ujukoṭivaṅkabrahatīnandinītisaraādibhedāsu bahūsu vīṇāsu siniddhamadhurassaratāya vaggūsu tato eva manuññarūpāsu hadayeritaṃ hadayaṅgamaṃ hadayahāriniṃ pītiṃ pītinimittaṃ pavajjamānāsu pavādiyamānāsu
V0.236 accharā deva kaññā pītivegukkhittatāya attanoP0.282 susikkhitatāya ca dibba padumesu bhamanti naccaṃ dassentiyo sañcaranti . 1035. Imānīti idaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ ‘‘ imāni gītāni , imāni vāditāni , imāni naccāni cā ’’ ti .
Samenti ekatoti ekajjhaṃ samarasāni honti .
Atha vā samenti ekatoti ekato ekajjhaṃ samāni samarasāni karonti , tantissaraṃ gītassarena , gītassarañca tantissarena saṃsandantiyo naccanena yathādhigate hassādirase aparihāpentiyo samenti samānentīti attho .
Atthettha naccanti athettha accharā obhāsayantīti evaṃ gītādīni samarase karontiyo atha aññā ekaccā accharā ettha etasmiṃ tava rathe naccanti , atha aññā varitthiyo uttamitthiyo naccaṃ passantiyo attano sarīrobhāsena ceva vatthābharaṇaobhāsena ca ettha
M0.262 etasmiṃ padese ubhato dvīsu passesu dasapi disā kevalaṃ obhāsayanti vijjotayantīti attho . 1036. Soti so tvaṃ evaṃbhūto .
Tūriyagaṇappabodhanoti dibbatūriyasamūhena katapītipabodhano .
Mahīyamānoti pūjīyamāno .
Vajirāvudhorivāti indo viya .
1037. Uposathaṃ kaṃ vā tuvaṃ upāvasīti aññehipi uposatho upavasīyati , tvaṃ kaṃ vā kīdisaṃ nāma uposathaṃ upavasīti pucchati .
Dhammacariyan ti dānādipuññapaṭipattiṃ .
Vatan ti vatasamādānaṃ .
Abhirocayīti abhirocesi , ruccitvā pūresīti attho .
‘‘ Abhirādhayī ’’ tipi pāṭho , sādhesi nipphādesīti attho .
1038. Idan ti nipātamattaṃ , idaṃ vā phalanti adhippāyo .
Abhirocaseti abhibhavitvā vijjotasi .
Evaṃ mahātherena puṭṭho devaputto tamatthaṃ ācikkhi .
Tena vuttaṃ –
1040.
‘‘ So
P0.283 devaputto attamano , moggallānena pucchito ;Pañhaṃ puṭṭho viyākāsi , yassa kammassidaṃ phalan ’’ ti .
1041.
‘‘ Jitindriyaṃ
V0.237 buddhamanomanikkamaṃ , naruttamaṃ kassapamaggapuggalaṃ ;Avāpurantaṃ amatassa dvāraṃ , devātidevaṃ satapuññalakkhaṇaṃ .
1042.
‘‘ Tamaddasaṃ kuñjaramoghatiṇṇaṃ , suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisaṃ ;
Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmano , tameva disvāna subhāsitaddhajaṃ .
1043.
‘‘ Tamannapānaṃ athavāpi cīvaraṃ , suciṃ paṇītaṃ rasasā upetaṃ ;
Pupphābhikiṇṇamhi sake nivesane , patiṭṭhapesiṃ sa asaṅgamānaso .
1044.
‘‘ Tamannapānena
M0.263 ca cīvarena ca , khajjena bhojjena ca sāyanena ca ;Santappayitvā dvipadānamuttamaṃ , so saggaso devapure ramāmahaṃ .
1045.
‘‘ Etenupāyena imaṃ niraggaḷaṃ , yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhaṃ ;
Pahāyahaṃ mānusakaṃ samussayaṃ , indūpamo devapure ramāmahaṃ .
1046.
‘‘ Āyuñca vaṇṇañca sukhaṃ balañca , paṇītarūpaṃ atikaṅkhatā muni ;
Annañca pānañca bahuṃ susaṅkhataṃ , patiṭṭhapetabbamasaṅgamānase .
1047.
‘‘ Nayimasmiṃ loke parasmiṃ vā pana , buddhena seṭṭho va samo va vijjati ;
Āhuneyyānaṃ
P0.284 paramāhutiṃ gato , puññatthikānaṃ vipulapphalesinan ’’ ti . 1041. Tattha jitindriyan ti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ bodhimūleyeva aggamaggena jitattā nibbisevanabhāvassa katattā jitindriyaṃ .
Abhiññeyyādīnaṃ abhiññeyyādibhāvato anavasesato abhisambuddhattā buddhaṃ .
Puripuṇṇavīriyatāya anomanikkamaṃ caturaṅgasamannāgatassa vīriyassa catubbidhasammappadhānassa ca pāripūriyāti attho .
Naruttaman ti narānaṃ uttamaṃ dvipaduttamaṃ .
Kassapan ti bhagavantaṃ gottena vadati .
Avāpurantaṃ amatassa dvāran ti koṇāgamanassa bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti pihitaṃ nibbānamahānagarassa dvāraṃ ariyamaggaṃ vivarantaṃ .
Devātidevan ti sabbesampi devānaṃ atidevaṃ .
Satapuññalakkhaṇan ti anekasatapuññavasena nibbattamahāpurisalakkhaṇaṃ .
1042. Kuñjaran ti
V0.238 kilesapaṭisattunimmaddanena kuñjarasadisaṃ , mahānāganti attho .Catunnaṃ oghānaṃ saṃsāramahoghassa taritattā oghatiṇṇaṃ .
Suvaṇṇasiṅgīnadabimbasādisan ti
M0.264 siṅgīsuvaṇṇajambunadasuvaṇṇarūpasadisaṃ , kañcanasannibhattacanti attho .Disvāna taṃ khippamahuṃ sucīmanoti taṃ kassapasammāsambuddhaṃ disvā khippaṃ tāvadeva ‘‘ sammāsambuddho bhagavā ’’ ti pasādavasena kilesamalāpagamanena sucimano visuddhamano ahosiṃ , tañca kho tameva disvāna taṃ disvā eva .
Subhāsitaddhajan ti dhammaddhajaṃ .
1043. Tamannapānan ti tamhi bhagavati annañca pānañca .
Athavāpi cīvaran ti atha cīvarampi .
Rasasā upetan ti rasena upetaṃ sādurasaṃ , uḷāranti attho
P0.285 .Pupphābhikiṇṇamhīti ganthitehi ca aganthikehi ca pupphehi olambanavasena santharaṇavasena ca abhikiṇṇe .
Patiṭṭhapesin ti paṭipādesiṃ adāsiṃ .
Asaṅgamānasoti katthaci alaggacitto so ahanti yojanā .
1044. Saggasoti aparāparūpapattivasena sagge sagge , tatthāpi ca devapure sudassanamahānagare .
Ramāmīti kīḷāmi modāmi .
1045. Etenupāyenāti gopālabrāhmaṇakāle sasāvakasaṅghassa kassapabhagavato yathā asadisadānaṃ adāsiṃ , etena upāyena .
Imaṃ niraggaḷaṃ yaññaṃ yajitvā tividhaṃ visuddhan ti anāvaṭadvāratāya muttacāgatāya ca niraggaḷaṃ , tīsupi kālesu tīhi dvārehi karaṇakārāpanānussaraṇavidhīhi sampannatāya tividhaṃ , tattha saṃkilesābhāvena visuddhaṃ aparimitadhanapariccāgabhāvena mahācāgatāya yaññaṃ yajitvā , mahādānaṃ datvāti attho .
Taṃ pana dānaṃ cirakatampi khettavatthucittānaṃ uḷāratāya antarantarā anussaraṇena attano pākaṭaṃ āsannaṃ paccakkhaṃ viya upaṭṭhitaṃ gahetvā āha ‘‘ iman ’’ ti .
1046. Evaṃ devaputto attanā katakammaṃ therassa kathetvā idāni tādisāya sampattiyā parepi patiṭṭhāpetukāmataṃ tathāgate ca uttamaṃ attano pasādabahumānaṃ pavedento ‘‘ āyuñca vaṇṇañcā ’’ tiādinā gāthādvayamāha .
Tattha abhikaṅkhatāti icchantena .
Munīti theraṃ ālapati .
1047. Nayimasmiṃ loketi devaputto attano paccakkhabhūtaṃ lokaṃ vadati .
Parasmin ti tato aññasmiṃ .
Etena sabbepi sadevake loke
M0.265 dasseti .Samo ca vijjatīti seṭṭho tāva tiṭṭhatu
V0.239 , samo eva na vijjatīti attho .Āhuneyyānaṃ paramāhutiṃ gatoti imasmiṃ loke yattakā āhuneyyā nāma , tesu sabbesu paramāhutiṃ paramaṃ āhuneyyabhāvaṃ
P0.286 gato .‘‘ Dakkhiṇeyyānaṃ paramaggataṃ gato ’’ ti vā pāṭho , tattha paramaggatan ti paramaṃ aggabhāvaṃ , aggadakkhiṇeyyabhāvanti attho .
Kesanti āha ‘‘ puññatthikānaṃ vipulapphalesinan ’’ ti , puññena atthikānaṃ vipulaṃ mahantaṃ puññaphalaṃ icchantānaṃ , tathāgato eva lokassa puññakkhettanti dasseti .
Keci pana ‘‘ āhuneyyānaṃ paramaggataṃ gato ’’ ti paṭhanti , soyevattho .
Evaṃ kathentameva taṃ thero kallacittaṃ muducittaṃ vinīvaraṇacittaṃ udaggacittaṃ pasannacittañca ñatvā saccāni pakāsesi .
So saccapariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahi .
Atha thero manussalokaṃ āgantvā bhagavato tamatthaṃ attanā ca devaputtena ca kathitaniyāmeneva ārocesi .
Satthā tamatthaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā sampattapariyāya dhammaṃ desesi .
Sā desanā mahājanassa sātthikā ahosīti .
Mahārathavimānavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti paramatthadīpaniyā khuddakaṭṭhakathāya vimānavatthusmiṃ
Cuddasavatthupaṭimaṇḍitassa pañcamassa mahārathavaggassa
Atthavaṇṇanā niṭṭhitā .