Avissajjiyavatthukathā
321. Pañcimānīti rāsivasena pañca , sarūpavasena panetāni bahūni honti .
Tattha ārāmo nāma pupphārāmo vā phalārāmo vā .
Ārāmavatthu nāma tesaṃyeva ārāmānaṃ atthāya paricchinditvā ṭhapitokāso ;
tesu vā ārāmesu vinaṭṭhesu tesaṃ porāṇakabhūmibhāgo .
Vihāro nāma yaṃkiñci pāsādādisenāsanaṃ .
Vihāravatthu nāma tassa patiṭṭhānokāso .
Mañco nāma – masārako , bundikābaddho , kuḷīrapādako āhaccapādakoti imesaṃ pubbe vuttānaṃ catunnaṃ mañcānaṃ aññataro
M0.77 .Pīṭhaṃ nāma masārakādīnaṃyeva catunnaṃ pīṭhānaṃ aññataraṃ .
Bhisi nāma uṇṇabhisiādīnaṃ pañcannaṃ aññatarā .
Bimbohanaṃ nāma vuttappakārānaṃ bimbohanānaṃ aññataraṃ .
Lohakumbhī nāma kāḷalohena vā tambalohena vā yena kenaci lohena katā kumbhī .
Lohabhāṇakā dīsupi eseva nayo .
Ettha pana bhāṇakan ti arañjaro vuccati .
Vārakoti ghaṭo .
Kaṭāhaṃ kaṭāhameva .
Vāsi ādīsu valli ādīsu ca duviññeyyaṃ nāma natthi .
Evaṃ –
Dvisaṅgahāni dve honti , tatiyaṃ catusaṅgahaṃ ;
Catutthaṃ navakoṭṭhāsaṃ , pañcamaṃ aṭṭhabhedanaṃ .
Iti pañcahi rāsīhi , pañcanimmalalocano ;
Pañcavīsavidhaṃ nātho , garubhaṇḍaṃ pakāsayi .
Tatrāyaṃ
V0.77 vinicchayakathā – idañhi sabbampi garubhaṇḍaṃ idha avissajjiyaṃ , kīṭāgirivatthusmiṃ ‘‘ avebhaṅgiyan ’’ ti vuttaṃ .Parivāre pana –
‘‘ Avissajjiyaṃ avebhaṅgiyaṃ , pañca vuttā mahesinā ;
Vissajjentassa paribhuñjantassa anāpatti ,
Pañhā mesā kusalehi cintitā ’’ ti .( pari .479)–
Āgataṃ .
Tasmā mūlacchejjavasena avissajjiyaṃ avebhaṅgiyañca parivattanavasena pana vissajjentassa paribhuñjantassa ca anāpattīti evamettha adhippāyo veditabbo .
Tatrāyaṃ anupubbikathā
P6.1238 – idaṃ tāva pañcavidhampi cīvarapiṇḍapātabhesajjatthāya upanetuṃ na vaṭṭati .Thāvarena ca thāvaraṃ garubhaṇḍena ca garubhaṇḍaṃ parivattetuṃ vaṭṭati .
Thāvare pana khettaṃ vatthu taḷākaṃ mātikāti evarūpaṃ bhikkhusaṅghassa vicāretuṃ vā sampaṭicchituṃ vā adhivāsetuṃ vā na vaṭṭati , kappiyakārakeheva vicāritato kappiyabhaṇḍaṃ vaṭṭati .
Ārāmena pana ārāmaṃ ārāmavatthuṃ vihāraṃ vihāravatthunti imāni cattāri parivattetuṃ vaṭṭati .
Tatrāyaṃ parivattananayo – saṅghassa nāḷikerārāmo dūre hoti , kappiyakārakā vā bahutaraṃ khādanti .
Yampi na khādanti , tato sakaṭavetanaṃ datvā
M0.78 appameva haranti .Aññesaṃ pana tassa ārāmassa avidūragāmavāsīnaṃ manussānaṃ vihārassa samīpe ārāmo hoti , te saṅghaṃ upasaṅkamitvā sakena ārāmena taṃ ārāmaṃ yācanti , saṅghena ‘‘ ruccati saṅghassā ’’ ti apaloketvā sampaṭicchitabbo .
Sacepi bhikkhūnaṃ rukkhasahassaṃ hoti , manussānaṃ pañca satāni ,‘‘ tumhākaṃ ārāmo khuddako ’’ ti na vattabbaṃ .
Kiñcāpi hi ayaṃ khuddako , atha kho itarato bahutaraṃ āyaṃ deti .
Sacepi samakameva deti ;
evampi icchiticchitakkhaṇe paribhuñjituṃ sakkāti gahetabbameva .
Sace pana manussānaṃ bahutarā rukkhā honti ,‘‘ nanu tumhākaṃ bahutarā rukkhā ’’ ti vattabbaṃ .
Sace ‘‘ atirekaṃ amhākaṃ puññaṃ hotu , saṅghassa demā ’’ ti vadanti , jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Bhikkhūnaṃ rukkhā phaladhārino , manussānaṃ rukkhā na tāva phalaṃ gaṇhanti , kiñcāpi na gaṇhanti , na cirena gaṇhissantīti sampaṭicchitabbameva .
Manussānaṃ rukkhā phaladhārino , bhikkhūnaṃ na tāva phalaṃ gaṇhanti ,‘‘ nanu tumhākaṃ
V0.78 rukkhā phaladhārino ’’ ti vattabbaṃ .Sace ‘‘ gaṇhatha , bhante , amhākaṃ puññaṃ bhavissatī ’’ ti denti , jānāpetvā sampaṭicchituṃ vaṭṭati ;
evaṃ ārāmena ārāmo parivattetabbo .
Eteneva nayena ārāmavatthupi vihāropi vihāravatthupi ārāmena parivattetabbaṃ .
Ārāmavatthunā ca mahantena vā khuddakena vā ārāmaārāmavatthu vihāravihāravatthūni
P6.1239 .Kathaṃ vihārena vihāro parivattetabbo ?
Saṅghassa antogāme gehaṃ hoti , manussānaṃ vihāramajjhe pāsādo , ubhopi agghena samakā , sace manussā tena pāsādena taṃ gehaṃ yācanti , sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Bhikkhūnaṃ ce mahagghataraṃ gehaṃ hoti ,‘‘ mahagghataraṃ amhākaṃ gehan ’’ ti vutte ‘‘ kiñcāpi mahagghataraṃ , pabbajitānaṃ asāruppaṃ , na sakkā tattha pabbajitehi vasituṃ , idaṃ pana sāruppaṃ gaṇhathā ’’ ti vadanti ;
evampi sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Sace pana manussānaṃ mahagghaṃ hoti ,‘‘ nanu tumhākaṃ gehaṃ mahagghan ’’ ti vattabbaṃ .
‘‘ Hotu , bhante , amhākaṃ puññaṃ bhavissati , gaṇhathā ’’ ti vutte pana sampaṭicchituṃ vaṭṭati .
Evaṃ vihārena vihāro parivattetabbo .
Eteneva nayena vihāravatthupi ārāmopi ārāmavatthupi vihārena parivattetabbaṃ .
Vihāravatthunā ca mahagghena vā appagghena vā vihāravihāravatthuārāmaārāmavatthūni .
Evaṃ tāva thāvarena thāvaraparivattanaṃ veditabbaṃ .
Garubhaṇḍena
M0.79 garubhaṇḍaparivattane pana mañcapīṭhaṃ mahantaṃ vā hotu khuddakaṃ vā , antamaso caturaṅgulapādakaṃ vā gāmadārakehi paṃsvāgārakesu kīḷantehi katampi saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ hoti .Sacepi rājarājamahāmattādayo ekappahāreneva mañcasataṃ vā mañcasahassaṃ vā denti , sabbe kappiyamañcā sampaṭicchitabbā , sampaṭicchitvā vuḍḍhapaṭipāṭiyā ‘‘ saṅghikaparibhogena paribhuñjathā ’’ ti dātabbā , puggalikavasena na dātabbā .
Atirekamañce bhaṇḍāgārādīsu paññapetvā pattacīvaraṃ nikkhipitumpi vaṭṭati .
Bahisīmāya ‘‘ saṅghassa demā ’’ ti dinnamañco saṅghattherassa vasanaṭṭhāne dātabbo .
Tattha ce bahū mañcā honti , mañcena kammaṃ natthi ;
yassa vasanaṭṭhāne kammaṃ atthi , tattha ‘‘ saṅghikaparibhogena paribhuñjathā ’’ ti dātabbo .
Mahagghena satagghanakena vā sahassagghanakena vā satasahassagghanakena vā mañcena aññaṃ mañcasataṃ
P6.1240 labhati , parivattetvā gahetabbaṃ .Na kevalaṃ mañcena mañcoyeva , ārāmaārāmavatthuvihāravihāravatthupīṭhabhisibimbohanānipi parivattetuṃ vaṭṭanti .
Esa nayo pīṭhabhisibimbohanesupi .
Etesu hi kappiyākapyiyaṃ vuttanayameva .
Tattha akappiyaṃ na paribhuñjitabbaṃ , kappiyaṃ saṅghikaparibhogena
V0.79 paribhuñjitabbaṃ .Akappiyaṃ vā mahagghaṃ kappiyaṃ vā parivattetvā vuttavatthūni gahetabbāni .
Agarubhaṇḍupagaṃ pana bhisibimbohanaṃ nāma natthi .
Lohakumbhī lohabhāṇakaṃ lohakaṭāhanti imāni tīṇi mahantāni vā hontu khuddakāni vā antamaso pasatamattaudakagaṇhanakānipi garubhaṇḍāniyeva .
Lohavārako pana kāḷalohatambalohavaṭṭalohakaṃsalohānaṃ yena kenaci kato sīhaḷadīpe pādagaṇhanako bhājetabbo .
Pādo ca nāma magadhanāḷiyā pañcanāḷimattaṃ gaṇhāti , tato adhikagaṇhanako garubhaṇḍaṃ .
Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatāni lohabhājanāni .
Pāḷiyaṃ pana anāgatānipi bhiṅgārapaṭiggahauḷuṅkadabbikaṭacchupātitaṭṭakasarakasamuggaaṅgārakapalladhūmakaṭacchuādīni khuddakāni vā mahantāni vā sabbāni garubhaṇḍāni .
Patto , ayathālakaṃ , tambalohathālakanti imāni pana bhājanīyāni .
Kaṃsalohavaṭṭalohabhājanavikati saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭā vā vaṭṭati , puggalikaparibhogena na vaṭṭati .
Kaṃsalohādibhājanaṃ
M0.80 saṅghassa dinnampi hi pārihāriyaṃ na vaṭṭati .‘‘ Gihivikaṭanihāreneva paribhuñjitabban ’’ ti mahāpaccariyaṃ vuttaṃ .
Ṭhapetvā pana bhājanavikatiṃ aññasmimpi kappiyalohabhaṇḍe – añjanī , añjanisalākā , kaṇṇamalaharaṇī , sūci , paṇṇasūci , khuddako , pipphalako , khuddakaṃ , ārakaṇṭakaṃ , kuñcikā , tāḷaṃ , kattarayaṭṭhi vedhako , natthudānaṃ , bhindivālo , lohakūṭo , lohakuṭṭi , lohaguḷo , lohapiṇḍi , lohacakkalikaṃ , aññampi vippakatalohabhaṇḍaṃ bhājanīyaṃ .
Dhūmanettaphāladīparukkhadīpakapallakaolambakadīpaitthipurisatiracchānagatarūpakāni
P6.1241 pana aññāni vā bhitticchadanakavāṭādīsu upanetabbāni , antamaso lohakhilakaṃ upādāya sabbāni lohabhaṇḍāni garubhaṇḍāniyeva honti , attanā laddhānipi pariharitvā puggalikaparibhogena na paribhuñjitabbāni , saṅghikaparibhogena vā gihivikaṭāni vā vaṭṭanti .Tipubhaṇḍepi eseva nayo .
Khīrapāsāṇamayāni taṭṭakasarakādīni garubhaṇḍāniyeva .
Ghaṭako pana telabhājanaṃ vā pādagaṇhanakato atirekameva garubhaṇḍaṃ .
Suvaṇṇarajatahārakūṭajātiphalikabhājanāni
V0.80 gihivikaṭānipi na vaṭṭanti , pageva saṅghikaparibhogena vā puggalikaparibhogena vā .Senāsanaparibhoge pana āmāsampi anāmāsampi sabbaṃ vaṭṭati .
Vāsiādīsu yāya vāsiyā ṭhapetvā daṇḍakaṭṭhacchedanaṃ vā ucchutacchanaṃ vā aññaṃ mahākammaṃ kātuṃ na sakkā , ayaṃ bhājanīyā .
Tato mahattarī yena kenaci ākārena katā vāsi garubhaṇḍameva .
Pharasu pana antamaso vejjānaṃ sirāvedhanapharasupi garubhaṇḍameva .
Kuṭhāriyaṃ pharasusadiso eva vinicchayo .
Yā pana āvudhasaṅkhepena katā , ayaṃ anāmāsā .
Kudālo antamaso caturaṅgulamattopi garubhaṇḍameva .
Nikhādanaṃ caturassamukhaṃ vā hotu doṇimukhaṃ vā vaṅkaṃ vā ujukaṃ vā , antamaso sammuñjanidaṇḍakavedhanampi daṇḍabaddhaṃ ce , garubhaṇḍameva .
Sammuñjanidaṇḍakhaṇanakaṃ pana adaṇḍakaṃ phalamattameva , yaṃ sakkā sipāṭikāya pakkhipitvā pariharituṃ , taṃ bhājanīyaṃ .
Sikharampi nikhādaneneva saṅgahitaṃ .
Yehi manussehi vihāre vāsiādīni dinnāni honti , te ca ghare daḍḍhe vā
M0.81 corehi vā vilutte ‘‘ detha no , bhante , upakaraṇe , puna pākatike karissāmā ’’ ti vadanti , dātabbā .Sace āharanti
P6.1242 , na vāretabbā ;anāharantāpi na codetabbā .
Kammārataṭṭakāracundakāranaḷakāramaṇikārapattabandhakānaṃ adhikaraṇimuṭṭhikasaṇḍāsatulādīni sabbāni lohamayaupakaraṇāni saṅghe dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍāni .
Tipukoṭṭakasuvaṇṇakāracammakāraupakaraṇesupi eseva nayo .
Ayaṃ pana viseso – tipukoṭṭakaupakaraṇesupi tipucchedanasatthakaṃ , suvaṇṇakāraupakaraṇesu suvaṇṇacchedanasatthakaṃ , cammakāraupakaraṇesu kataparikammacammachiddanakaṃ khuddakasatthakanti imāni bhājanīyabhaṇḍāni .
Nahāpitatunnakāraupakaraṇesupi ṭhapetvā mahākattariṃ mahāsaṇḍāsaṃ mahāpipphalakañca sabbaṃ bhājanīyaṃ .
Mahākattariādīni garubhaṇḍāni .
Valliādīsu vettavalliādikā yā kāci aḍḍhabāhuppamāṇā valli saṅghassa dinnā vā tatthajātakā vā rakkhitagopitā garubhaṇḍaṃ hoti , sā saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate sace atirekā hoti , puggalikakammepi upanetuṃ vaṭṭati ;
arakkhitā pana garubhaṇḍameva na hoti .
Suttamakacivākanāḷikerahīracammamayā rajjukā vā yottāni vā vāke ca nāḷikerahīre ca vaṭṭetvā katā ekavaṭṭā vā dvivaṭṭā vā saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ .
Suttaṃ pana avaṭṭetvā
V0.81 dinnaṃ makacivākanāḷikerahīrā ca bhājanīyā .Yehi panetāni rajjukayottādīni dinnāni honti , te attano karaṇīyena harantā na vāretabbā .
Yo koci antamaso aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopi veḷu saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito garubhaṇḍaṃ , sopi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atireko puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati .
Pādagaṇhanakatelanāḷi pana kattarayaṭṭhi , upāhanadaṇḍako , chattadaṇḍo , chattasalākāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ .
Daḍḍhagehamanussā gaṇhitvā gacchantā na vāretabbā .
Rakkhitagopitaṃ veḷuṃ gaṇhantena samakaṃ vā atirekaṃ vā thāvaraṃ antamaso taṃagghanakampi phātikammaṃ katvā gahetabbo
M0.82 .Phātikammaṃ akatvā gaṇhantena tattheva vaḷañjetabbo
P6.1243 , gamanakāle saṅghikāvāse ṭhapetvā gantabbaṃ .Asatiyā gahetvā gatena pahiṇitvā dātabbo .
Desantaraṃ gatena sampattavihāre saṅghikāvāse ṭhapetabbo .
Tiṇan ti muñjaṃ pabbajañca ṭhapetvā avasesaṃ yaṃkiñci tiṇaṃ .
Yattha pana tiṇaṃ natthi , tattha paṇṇehi chādenti ;
tasmā paṇṇampi tiṇeneva saṅgahitaṃ .
Iti muñjādīsu yaṃkiñci muṭṭhippamāṇampi tiṇaṃ tālapaṇṇādīsu ca ekaṃ paṇṇampi saṅghassa dinnaṃ vā tatthajātakaṃ vā bahārāme saṅghassa tiṇavatthuto jātatiṇaṃ vā rakkhitagopitaṃ garubhaṇḍaṃ hoti , tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca kate atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati .
Daḍḍhagehamanussā gahetvā gacchantā na vāretabbā .
Aṭṭhaṅgulappamāṇopi rittapotthako garubhaṇḍameva .
Mattikā pakatimattikā vā hotu pañcavaṇṇā vā sudhā vā sajjurasakaṅguṭṭhasilesādīsu vā yaṃkiñci , dullabhaṭṭhāne ānetvā vā dinnaṃ tatthajātakaṃ vā rakkhitagopitaṃ tālaphalapakkamattaṃ garubhaṇḍaṃ hoti .
Tampi saṅghakamme ca cetiyakamme ca niṭṭhite atirekaṃ puggalikakamme dātuṃ vaṭṭati .
Hiṅguhiṅgulakaharitālamanosilañjanāni pana bhājanīyabhaṇḍāni .
Dārubhaṇḍe yo koci aṭṭhaṅgulasūcidaṇḍamattopi dārubhaṇḍako dārudullabhaṭṭhāne saṅghassa dinno vā tatthajātako vā rakkhitagopito , ayaṃ garubhaṇḍaṃ hotīti kurundiyaṃ vuttaṃ .
Mahāaṭṭhakathāyaṃ pana sabbampi dāruveḷucammapāsāṇādivikatiṃ dārubhaṇḍena saṅgaṇhitvā ‘‘ tena kho
V0.82 pana samayena saṅghassa āsandiko uppanno hotī ’’ ti ito paṭṭhāya dārubhaṇḍavinicchayo vutto .Tatrāyaṃ atthuddhāro , āsandiko , sattaṅgo , bhaddapīṭhaṃ , pīṭhikā , eḷakapādakapīṭhaṃ , āmalakavaṭṭakapīṭhaṃ , phalakaṃ , kocchaṃ , palālapīṭhakanti imesu
M0.83 tāva yaṃkiñci khuddakaṃ vā hotu mahantaṃ vā , saṅghassa dinnaṃ garubhaṇḍaṃP6.1244 hoti .Palālapīṭhena cettha kadalipattādipīṭhānipi saṅgahitāni .
Byagghacammaonaddhampi vāḷarūpaparikkhittaṃ , ratanaparisibbitaṃ , kocchakaṃ garubhaṇḍameva .
Vaṅkaphalakaṃ , dīghaphalakaṃ , cīvaradhovanaphalakaṃ , ghaṭṭanaphalakaṃ , ghaṭṭanamuggaro , dantakaṭṭhacchedanagaṇṭhikā , daṇḍamuggaro , ambaṇaṃ , rajanadoṇi , udakapaṭicchako , dārumayo vā dantamayo vā veḷumayo vā sapādakopi apādakopi samuggo , mañjūsā , pādagaṇhanakato atirekappamāṇo karaṇḍo , udakadoṇi , udakakaṭāhaṃ , uḷuṅko , kaṭacchu , pānīyasarāvaṃ , pānīyasaṅkhoti etesupi yaṃkiñci saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ .
Saṅkhathālakaṃ pana bhājanīyaṃ , tathā dārumayo udakatumbo .
Pādakathalikamaṇḍalaṃ dārumayaṃ vā hotu coḷapaṇṇādimayaṃ vā sabbaṃ garubhaṇḍaṃ .
Ādhārako pattapidhānaṃ , tālavaṇṭaṃ , bījanī , caṅkoṭakaṃ , pacchi , yaṭṭhisammuñjanī muṭṭhisammuñjanīti etesupi yaṃkiñci khuddakaṃ vā mahantaṃ vā dāruveḷupaṇṇacammādīsu yena kenaci kataṃ garubhaṇḍameva .
Thambhatulāsopānaphalakādīsu dārumayaṃ vā pāsāṇamayaṃ vā yaṃkiñci gehasambhārarūpaṃ , yo koci kaṭasārako , yaṃkiñci bhūmattharaṇaṃ , yaṃkiñci akappiyacammaṃ , sabbaṃ saṅghe dinnaṃ garubhaṇḍaṃ , bhūmattharaṇaṃ kātuṃ vaṭṭati .
Eḷakacammaṃ pana paccattharaṇagatikaṃ hoti , tampi garubhaṇḍameva .
Kappiyacammāni bhājanīyāni .
Kurundiyaṃ pana ‘‘ sabbaṃ mañcappamāṇaṃ cammaṃ garubhaṇḍan ’’ ti vuttaṃ .
Udukkhalaṃ , musalaṃ , suppaṃ , nisadaṃ , nisadapoto , pāsāṇadoṇi , pāsāṇakaṭāhaṃ , turivemabhastādi
V0.83 sabbaṃ pesakārādibhaṇḍaṃ , sabbaṃ kasibhaṇḍaṃ , sabbaṃ cakkayuttakayānaṃ garubhaṇḍameva .Mañcapādo
P6.1245 , mañcaaṭanī , pīṭhapādo , pīṭhaaṭanī , vāsipharasuādīnaṃ daṇḍāti etesu yaṃkiñci vippakatatacchanakammaṃ aniṭṭhitameva bhājanīyaṃ , tacchitamaṭṭhaṃ pana garubhaṇḍaṃ hoti .Anuññātavāsiyā pana daṇḍo chattamuṭṭhipaṇṇaṃ kattarayaṭṭhi upāhanā araṇisahitaṃ dhammakaraṇo pādagaṇhanakato anatirittaṃ āmalakatumbaṃ āmalakaghaṭo lābukatumbaṃ lābughaṭo visāṇakatumbanti sabbametaṃ bhājanīyaṃ , tato mahantataraṃ garubhaṇḍaṃ .
Hatthidanto
M0.84 vā yaṃkiñci visāṇaṃ vā atacchitaṃ yathājātameva bhājanīyaṃ , tehi katamañcapādādīsu purimasadisoyeva vinicchayo .Tacchitaniṭṭhitopi hiṅgukaraṇḍako añjanakaraṇḍako gaṇṭhikā vidho añjanī añjanisalākā udakapuñchanīti idaṃ sabbaṃ bhājanīyameva .
Mattikābhaṇḍe sabbaṃ manussānaṃ upabhogaparibhogaṃ ghaṭapiṭharādikulālabhājanaṃ pattakaṭāhaṃ aṅgārakaṭāhaṃ dhūmadānakaṃ dīparukkhako dīpakapallikā cayaniṭṭhakā chadaniṭṭhakā thūpikāti saṅghassa dinnakālato paṭṭhāya garubhaṇḍaṃ , pādagaṇhanakato anatirittappamāṇo pana ghaṭako pattaṃ thālakaṃ kañcanako kuṇḍikāti idamettha bhājanīyabhaṇḍaṃ .
Yathā ca mattikābhaṇḍe ;
evaṃ lohabhaṇḍepi kuṇḍikā bhājanīyakoṭṭhāsameva bhajatīti ayamettha anupubbikathā .
Avissajjiyavatthukathā niṭṭhitā .