6. Senāsanakkhandhakaṃ
Vihārānujānanakathā
294. Senāsanakkhandhake
M0.58V0.58 – apaññattaṃ hotīti ananuññātaṃ hoti .Vihāro nāma aḍḍhayogādimuttako avasesāvāso .
Aḍḍhayogoti supaṇṇavaṅkagehaṃ .
Pāsādoti dīghapāsādo .
Hammiyan ti upariākāsatale patiṭṭhitakūṭāgāro pāsādoyeva .
Guhāti iṭṭhakāguhā silāguhā dāruguhā paṃsuguhā .
Āgatānāgatassa cātuddisassa saṅghassāti āgatassa ca anāgatassa ca catūsu disāsu appaṭihatacārassa cātuddisassa saṅghassa .
295. Anumodanagāthāsu – sītaṃ uṇhan ti utuvisabhāgavasena vuttaṃ .
Sisire cāpi vuṭṭhiyoti ettha sisiroti samphusitakavāto vuccati .
Vuṭṭhiyoti ujukameghavuṭṭhiyo eva .
Etāni sabbāni paṭihantīti imināva padena yojetabbāni .
Paṭihaññatīti vihārena paṭihaññati .
Leṇatthan ti nilīyanatthaṃ .
Sukhatthan ti sītādiparissayābhāvena sukhavihāratthaṃ .
Jhāyituñca vipassitun ti idampi padadvayaṃ ‘‘ sukhatthañcā ’’ ti imināva padena yojetabbaṃ .
Idañhi vuttaṃ hoti – sukhatthañca vihāradānaṃ , katamaṃ sukhatthaṃ ?
Jhāyituṃ vipassituñca yaṃ sukhaṃ , tadatthaṃ .
Atha vā parapadenapi yojetabbaṃ – jhāyituñca vipassituñca vihāradānaṃ ;
idha jhāyissanti vipassissantīti dadato vihāradānaṃ saṅghassa aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ so ca sabbadado hoti , yo dadāti upassayan ’’ ti ( saṃ . ni .1.42).
Yasmā
V0.59 ca aggaṃ vaṇṇitaṃP6.1216 ,‘‘ tasmā hi paṇḍito poso ’’ ti gāthā .Vāsayettha bahussuteti ettha vihāre pariyattibahussute ca paṭivedhabahussute ca vāseyya .
Tesaṃ annañcāti yaṃ tesaṃ anucchavikaṃ annañca pānañca vatthāni ca mañcapīṭhādisenāsanāni ca , taṃ sabbaṃ tesu ujubhūtesu akuṭilacittesu .
Dadeyyāti nidaheyya .
Tañca kho vippasannena cetasā na
M0.59 cittappasādaṃ virādhetvā , evaṃ vippasannacittassa hi te tassa dhammaṃ desenti … pe … parinibbāti anāsavoti . 296. Āviñchanacchiddaṃ āviñchanarajjun ti ettha rajju nāma sacepi dīpinaṅguṭṭhena katā hoti , vaṭṭatiyeva ;
na kāci na vaṭṭati .
Tīṇi tāḷānīti tisso kuñcikāyo .
Yantakaṃ sūcikan ti ettha yaṃ yaṃ jānāti taṃ taṃ yantakaṃ , tassa vivaraṇasūcikañca kātuṃ vaṭṭati .
Vedikāvātapānaṃ nāma cetiye vedikāsadisaṃ .
Jālavātapānaṃ nāma jālakabaddhaṃ .
Salākavātapānaṃ nāma thambhakavātapānaṃ .
Cakkalikan ti ettha coḷakapādapuñchanaṃ bandhituṃ anujānāmīti attho .
Vātapānabhisīti vātapānappamāṇena bhisiṃ katvā bandhituṃ anujānāmīti attho .
Miḍḍhin ti miḍḍhakaṃ .
Bidalamañcakan ti vettamañcaṃ ;
veḷuvilīvehi vā vītaṃ .
297. Āsandikoti caturassapīṭhaṃ vuccati .
Uccakampi āsandikanti vacanato ekatobhāgena dīghapīṭhameva hi aṭṭhaṅgulapādakaṃ vaṭṭati , caturassaāsandiko pana pamāṇātikkantopi vaṭṭatīti veditabbo .
Sattaṅgo nāma tīsu disāsu apassayaṃ katvā katamañco , ayampi pamāṇātikkanto vaṭṭati .
Bhaddapīṭhan ti vettamayaṃ pīṭhaṃ vuccati .
Pīṭhikāti pilotikābaddhapīṭhameva .
Eḷakapādapīṭhaṃ nāma dārupaṭṭikāya upari pāde ṭhapetvā bhojanaphalakaṃ
P6.1217 viya katapīṭhaṃ vuccati .Āmalakavaṭṭikapīṭhaṃ nāma āmalakākārena yojitaṃ bahupādakapīṭhaṃ .
Imāni tāva pāḷiyaṃ āgatapīṭhāni .
Dārumayaṃ pana sabbaṃ pīṭhaṃ vaṭṭatīti ayamettha vinicchayo .
Kocchan ti usiramayaṃ vā muñjapabbajamayaṃ vā .
Aṭṭhaṅgulaparamaṃ mañcapaṭipādakan ti ettha manussānaṃ pamāṇaṅgulameva aṭṭhaṅgulaṃ .
Cimilikā nāma parikammakatāya bhūmiyā chavisaṃrakkhaṇatthāya attharaṇaṃ vuccati .
Rukkhatūlan ti simbalirukkhādīnaṃ yesaṃ kesañci rukkhānaṃ tūlaṃ .
Latātūlan ti khīravalliādīnaṃ yāsaṃ kāsañci vallīnaṃ tūlaṃ .
Poṭakitūlan ti poṭakitiṇādīnaṃ yesaṃ kesañci tiṇajātikānaṃ antamaso
V0.60 ucchunaḷādīnampi tūlaṃ .Etehi tīhi sabbabhūtagāmā saṅgahitā honti .
Rukkhavallitiṇajātiyo hi muñcitvā añño bhūtagāmo nāma natthi , tasmā yassa kassaci bhūtagāmassa tūlaṃ bimbohane
M0.60 vaṭṭati , bhisiṃ pana pāpuṇitvā sabbampetaṃ akappiyatūlanti vuccati .Na kevalañca bimbohane etaṃ tūlameva , haṃsamorādīnaṃ sabbasakuṇānaṃ sīhādīnaṃ sabbacatuppadānañca lomampi vaṭṭati .
Piyaṅgupupphabakuḷapupphādi pana yaṃkiñci pupphaṃ na vaṭṭati .
Tamālapattaṃ suddhameva na vaṭṭati , missakaṃ pana vaṭṭati .
Bhisīnaṃ anuññātaṃ pañcavidhaṃ uṇṇāditūlampi vaṭṭati .
Addhakāyikānīti upaḍḍhakāyappamāṇāni , yesu kaṭito paṭṭhāya yāva sīsaṃ upadahanti .
Sīsappamāṇaṃ nāma yassa vitthārato tīsu kaṇṇesu dvinnaṃ kaṇṇānaṃ antaraṃ minīyamānaṃ vidatthi ceva caturaṅgulañca hoti , majjhaṭṭhānaṃ muṭṭhiratanaṃ hoti .
Dīghato pana diyaḍḍharatanaṃ vā dviratanaṃ vāti kurundiyaṃ vuttaṃ .
Ayaṃ sīsappamāṇassa ukkaṭṭhaparicchedo .
Ito uddhaṃ na vaṭṭati , heṭṭhā pana vaṭṭati .
Agilānassa sīsupadhānañca pādupadhānañcāti dvayameva vaṭṭati
P6.1218 .Gilānassa bimbohanāni santharitvā upari paccattharaṇaṃ katvā nipajjitumpi vaṭṭati .
‘‘ Yāni pana bhisīnaṃ anuññātāni pañca kappiyatūlāni , tehi bimbohanaṃ mahantampi vaṭṭatī ’’ ti phussadevatthero āha .
Vinayadharaupatissatthero pana ‘‘ bimbohanaṃ karissāmī ’ ti kappiyatūlaṃ vā akappiyatūlaṃ vā pakkhipitvā karontassa pamāṇameva vaṭṭatī ’’ ti āha .
Pañca bhisiyoti pañcahi uṇṇādīhi pūritabhisiyo .
Tūlagaṇanāya hi etāsaṃ gaṇanā vuttā .
Tattha uṇṇaggahaṇena na kevalaṃ eḷakalomameva gahitaṃ , ṭhapetvā manussalomaṃ yaṃkiñci kappiyākappiyamaṃsajātīnaṃ pakkhicatuppadānaṃ lomaṃ , sabbaṃ idha uṇṇaggahaṇeneva gahitaṃ .
Tasmā channaṃ cīvarānaṃ channaṃ anulomacīvarānañca aññatarena bhisicchaviṃ katvā taṃ sabbaṃ pakkhipitvā bhisiṃ kātuṃ vaṭṭati .
Eḷakalomāni pana apakkhipitvā kambalameva catugguṇaṃ vā pañcaguṇaṃ vā pakkhipitvā katāpi uṇṇabhisisaṅkhyameva gacchati .
Coḷabhisiādīsu yaṃkiñci navacoḷaṃ vā purāṇacoḷaṃ vā saṃharitvā vā anto pakkhipitvā vā katā coḷabhisi , yaṃkiñci vākaṃ pakkhipitvā katā vākabhisi , yaṃkiñci tiṇaṃ pakkhipitvā katā tiṇabhisi , aññatra suddhatamālapattaṃ yaṃkiñci paṇṇaṃ pakkhipitvā katā
V0.61 paṇṇabhisīti veditabbā .Tamālapattaṃ pana aññena missameva vaṭṭati , suddhaṃ na vaṭṭati .
Bhisiyā pamāṇaniyamo
M0.61 natthi , mañcabhisi pīṭhabhisi bhūmattharaṇabhisi caṅkamanabhisi pādapuñchanabhisīti etāsaṃ anurūpato sallakkhetvā attano rucivasena pamāṇaṃ kātabbaṃ .Yaṃ panetaṃ uṇṇādipañcavidhatūlampi bhisiyaṃ vaṭṭati , taṃ ‘‘ masūrakepi vaṭṭatī ’’ ti kurundiyaṃ vuttaṃ .
Etena masūrakaṃ paribhuñjituṃ vaṭṭatīti siddhaṃ hoti .
Mañcabhisiṃ pīṭhe santharantīti mañcabhisiṃ pīṭhe attharanti ;
attharaṇatthāya harantīti yujjati .
Ullokaṃ akaritvāti heṭṭhā cimilikaṃ adatvā .
Phositun ti rajanena vā
P6.1219 haliddiyā vā upari phusitāni dātuṃ .Bhattikamman ti bhisicchaviyā upari bhattikammaṃ .
Hatthabhattin ti pañcaṅgulibhattiṃ .
298. Ikkāsan ti rukkhaniyyāsaṃ vā silesaṃ vā .
Piṭṭhamaddan ti piṭṭhakhaliṃ .
Kuṇḍakamattikan ti kuṇḍakamissakamattikaṃ .
Sāsapakuṭṭan ti sāsapapiṭṭhaṃ .
Sitthatelakan ti vilīnamadhusitthakaṃ .
Accussannaṃ hotīti bindu bindu hutvā tiṭṭhati .
Paccuddharitun ti puñchituṃ .
Gaṇḍumattikan ti gaṇḍuppādagūthamattikaṃ .
Kasāvan ti āmalakaharītakānaṃ kasāvaṃ .
299. Na bhikkhave paṭibhānacittan ti ettha na kevalaṃ itthipurisarūpameva , tiracchānarūpampi antamaso gaṇḍuppādarūpampi bhikkhuno sayaṃ kātuṃ vā ‘‘ karohī ’’ ti vattuṃ vā na vaṭṭati ,‘‘ upāsaka dvārapālaṃ karohī ’’ ti vattumpi na labbhati .
Jātakapakaraṇaasadisadānādīni pana pasādanīyāni nibbidāpaṭisaṃyuttāni vā vatthūni parehi kārāpetuṃ labbhati .
Mālākammādīni sayampi kātuṃ labbhati .
300. Aḷakamandāti ekaṅgaṇā manussābhikiṇṇā .
Tayo gabbheti ettha sivikāgabbhoti caturassagabbho .
Nāḷikāgabbhoti vitthārato diguṇatiguṇāyāmo dīghagabbho .
Hammiyagabbhoti ākāsatale kūṭāgāragabbho vā muṇḍacchadanagabbho vā .
Kalaṅkapādakan ti rukkhaṃ vijjhitvā tattha khāṇuke ākoṭetvā kataṃ , taṃ āharimaṃ bhittipādaṃ jiṇṇakuṭṭapādassa upatthambhanatthaṃ bhūmiyaṃ patiṭṭhāpetuṃ anujānāmīti
M0.62 attho .Parittāṇakiṭikan ti
V0.62 vassaparittāṇatthaṃ kiṭikaṃ .Uddasudhan ti vacchakagomayena ceva chārikāya ca saddhiṃ madditamattikaṃ .
Āḷindo nāma pamukhaṃ vuccati .
Paghanaṃ nāma yaṃ nikkhamantā ca pavisantā ca pādehi hananti , tassa vihāradvāre
P6.1220 ubhato kuṭṭaṃ nīharitvā katapadesassetaṃ adhivacanaṃ ,‘‘ paghānan ’’ tipi vuccati .Pakuṭṭan ti majjhe gabbhassa samantā pariyāgāro vuccati .
‘‘ Pakuṭan ’’ tipi pāṭho .
Osārakan ti anāḷindake vihāre vaṃsaṃ datvā tato daṇḍake osāretvā katachadanapamukhaṃ .
Saṃsāraṇakiṭiko nāma cakkalayutto kiṭiko .
301. Pānīyabhājanan ti pivantānaṃ pānīyadānabhājanaṃ .
Uḷuṅko ca thālakañca pānīyasaṅkhassa anulomāni .
303. Apesīti dīghadārumhi khāṇuke pavesetvā kaṇṭakasākhāhi vinandhitvā kataṃ dvārathakanakaṃ .
Palighoti gāmadvāresu viya cakkayuttaṃ dvārathakanakaṃ .
305. Assatarīhi yuttā rathā assatarīrathā .
Āmuttamaṇikuṇḍalāti āmuttamaṇikuṇḍalāni .
Parinibbutoti kilesaparinibbānena parinibbuto .
Sītibhūtoti kilesātapābhāvena sītibhūto .
Nirūpadhīti kilesupadhiabhāvena nirūpadhīti vuccati .
Sabbā āsattiyo chetvāti rūpādīsu vā visayesu sabbabhavesu vā patthanāyo chinditvā .
Hadaye daran ti citte kilesadarathaṃ vinetvā .
Veyyāyikan ti vayakaraṇaṃ vuccati .
307. Ādeyyavācoti tassa vacanaṃ bahū janā ādiyitabbaṃ sotabbaṃ maññantīti attho .
Ārāme akaṃsūti ye sadhanā , te attano dhanena akaṃsu .
Ye mandadhanā ceva adhanā ca , tesaṃ dhanaṃ adāsi .
Iti so satasahassakahāpaṇe satasahassagghanakañca bhaṇḍaṃ datvā pañcacattālīsayojanike addhāne yojane yojane vihārapatiṭṭhānaṃ katvā sāvatthiṃ agamāsi .
Koṭisantharaṃ
M0.63V0.63 santharāpesīti kahāpaṇakoṭiyā kahāpaṇakoṭiṃ paṭipādetvā santhari .Ye tattha rukkhā vā pokkharaṇiyo vā tesaṃ parikkhepappamāṇaṃ gahetvā aññasmiṃ ṭhāne santharitvā adāsi .
Evamassa aṭṭhārasakoṭikaṃ nidhānaṃ parikkhayaṃ agamāsi .
Kumārassa
P6.1221 etadahosīti gahapatino evaṃ bahudhanaṃ cajantassāpi mukhassa vippasannākāraṃ disvā etaṃ ahosi .Koṭṭhakaṃ māpesīti sattabhūmikaṃ dvārakoṭṭhakapāsādaṃ māpesi .
Atha kho anāthapiṇḍiko gahapati jetavane vihāre kārāpesi … pe … maṇḍape kārāpesīti aparāhipi aṭṭhārasahi koṭīhi ete vihārādayo kārāpesi aṭṭhakarīsappamāṇāya bhūmiyā .
Vipassissa hi bhagavato punabbasumitto gahapati yojanappamāṇaṃ bhūmiṃ suvaṇṇiṭṭhakāsantharena kiṇitvā vihāraṃ kārāpesi .
Sikhissa pana sirivaḍḍho gahapati tigāvutappamāṇaṃ suvaṇṇayaṭṭhisantharena , vessabhussa sotthijo gahapati aḍḍhayojanappamāṇaṃ suvaṇṇaphālasantharena , kakusandhassa pana accuto gahapati gāvutappamāṇaṃ suvaṇṇahatthipadasantharena , koṇāgamanassa uggo gahapati aḍḍhagāvutappamāṇaṃ suvaṇṇiṭṭhakāsantharena , kassapassa sumaṅgalo gahapati vīsatiusabhappamāṇaṃ suvaṇṇakacchapasantharena , amhākaṃ bhagavato sudatto gahapati aṭṭhakarīsappamāṇaṃ bhūmiṃ kahāpaṇasantharena kiṇitvā vihāraṃ kārāpesīti ;
evaṃ anupubbena parihāyanti sampattiyoti alameva sabbasampattīsu virajjituṃ alaṃ vimuccitunti .
308. Khaṇḍan ti bhinnokāso .
Phullan ti phalitokāso .
Paṭisaṅkharissatīti pākatikaṃ karissati .
Laddhanavakammena pana bhikkhunā vāsipharasunikhādanādīni gahetvā sayaṃ na kātabbaṃ , katākataṃ jānitabbaṃ .
310. Piṭṭhito piṭṭhito gantvāti thero kira gilāne paṭijagganto jiṇṇe vuḍḍhe saṅgaṇhanto sabbapacchato āgacchati .
Idamassa cārittaṃ .
Tena vuttaṃ –
‘‘ piṭṭhito piṭṭhito gantvā ’’ ti .
Aggāsanan ti therāsanaṃ .
Aggodakan ti dakkhiṇodakaṃ .
Aggapiṇḍan ti saṅghattherapiṇḍaṃ .
Antarā satthīnaṃ karitvāti catunnaṃ pādānaṃ antare karitvā .
315. Patiṭṭhāpesīti
M0.64V0.64 aṭṭhārasakoṭipariccāgaṃ katvā patiṭṭhāpesi .Evaṃ sabbāpi catupaṇṇāsakoṭiyo pariccaji .
Vihārānujānanakathā niṭṭhitā .