1. Paṭhamasāraṇīyasuttavaṇṇanā
11. Dutiyassa
V3.92 paṭhame sāraṇīyāti saritabbayuttakā .Mettaṃ kāyakamman ti mettena cittena kātabbaṃ kāyakammaṃ .
Vacīkammamanokammesu pi eseva nayo .
Imāni ca pana bhikkhūnaṃ vasena āgatāni , gihīsupi labbhanti .
Bhikkhūnañhi mettena cittena ābhisamācārikadhammapūraṇaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma .
Gihīnaṃ cetiyavandanatthāya bodhivandanatthāya saṅghanimantanatthāya gamanaṃ , gāmaṃ piṇḍāya paviṭṭhe bhikkhū disvā paccuggamanaṃ , pattapaṭiggahaṇaṃ , āsanapaññāpanaṃ , anugamananti evamādikaṃ mettaṃ kāyakammaṃ nāma .
Bhikkhūnaṃ mettena cittena ācārapaṇṇattisikkhāpanaṃ , kammaṭṭhānakathanaṃ , dhammadesanā , tepiṭakampi buddhavacanaṃ mettaṃ vacīkammaṃ nāma .
Gihīnaṃ ‘‘ cetiyavandanāya gacchāma , bodhivandanāya gacchāma , dhammassavanaṃ karissāma , dīpamālāpupphapūjaṃ karissāma , tīṇi sucaritāni samādāya vattissāma , salākabhattādīni dassāma , vassāvāsikaṃ dassāma , ajja saṅghassa cattāro paccaye dassāma , saṅghaṃ nimantetvā khādanīyādīni saṃvidahatha , āsanāni paññāpetha , pānīyaṃ upaṭṭhāpetha , saṅghaṃ paccuggantvā
P3.339 ānetha , paññattāsane nisīdāpetvā ussāhajātā veyyāvaccaṃ karothā ’’ tiādivacanakāle mettaṃ vacīkammaṃ nāma .
Bhikkhūnaṃ pātova uṭṭhāya sarīrapaṭijagganaṃ cetiyaṅgaṇavattādīni ca katvā vivittāsane nisīditvā ‘‘ imasmiṃ vihāre bhikkhū sukhī hontu averā abyāpajjhā ’’ tiM3.90 cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .
Gihīnaṃ ‘‘ ayyā sukhī hontu averā abyāpajjhā ’’ ti cintanaṃ mettaṃ manokammaṃ nāma .
Āvi ceva raho cāti sammukhā ca parammukhā ca .
Tattha navakānaṃ cīvarakammādīsu sahāyabhāvagamanaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma , therānaṃ pana pādadhovanadānādibhedaṃ sabbampi sāmīcikammaṃ sammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .
Ubhayehipi dunnikkhittānaṃ dārubhaṇḍādīnaṃ tesu avaññaṃV3.93 akatvā attanā dunnikkhittānaṃ viya paṭisāmanaṃ parammukhā mettaṃ kāyakammaṃ nāma .
‘‘ Devatthero tissatthero ’’ ti evaṃ paggayha vacanaṃ sammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma .
Vihāre asantaṃ pana paṭipucchantassa ‘‘ kahaṃ amhākaṃ devatthero , kahaṃ amhākaṃ tissatthero , kadā nu kho āgamissatī ’’ ti evaṃ mamāyanavacanaṃ parammukhā mettaṃ vacīkammaṃ nāma .
Mettāsinehasiniddhāni pana nayanāni ummīletvā pasannena mukhena olokanaṃ sammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma .
‘‘ Devatthero tissatthero arogo hotu appābādho ’’ ti samannāharaṇaṃ parammukhā mettaṃ manokammaṃ nāma .Lābhāti cīvarādayo laddhapaccayā .
Dhammikāti
P3.340 kuhanādibhedaṃ micchājīvaṃ vajjetvā dhammena samena bhikkhācariyavattena uppannā .
Antamaso pattapariyāpannamattampīti pacchimakoṭiyā pattapariyāpannaṃ pattassa antogataṃ dvattikaṭacchubhikkhāmattampi .
Appaṭivibhattabhogīti ettha dve paṭivibhattāni nāma āmisapaṭivibhattaṃ pana puggalapaṭivibhattañca .
Tattha ‘‘ ettakaṃ dassāmi , ettakaṃ na dassāmī ’’ ti evaṃ cittena paṭivibhajanaṃ āmisapaṭivibhattaṃ nāma .
‘‘ Asukassa dassāmi , asukassa na dassāmī ’’ ti evaṃ cittena vibhajanaṃ pana puggalapaṭivibhattaṃ nāma .
Tadubhayampi akatvā yo appaṭivibhattaṃ bhuñjati , ayaṃ appaṭivibhattabhogī nāma .
Sīlavantehi sabrahmacārīhi sādhāraṇabhogīti ettha sādhāraṇabhogino idaṃ lakkhaṇaṃ – yaṃ yaṃ paṇītaṃ labhati , taṃ taṃ neva lābhenalābhaṃ-nijigīsanatāmukhena gihīnaṃ deti , na attanā paribhuñjati , paṭiggaṇhanto ca ‘‘ saṅghena sādhāraṇaṃ hotū ’’ ti gahetvā ghaṇṭiṃ paharitvā paribhuñjitabbaṃ saṅghasantakaṃ viya passati .
Imaṃ pana sāraṇīyadhammaṃ ko pūreti , ko na pūreti ?
Dussīlo tāva na pūreti .
Na hi tassa santakaṃ sīlavantā gaṇhanti .
Parisuddhasīlo panaM3.91 vattaṃ akhaṇḍento pūreti .
Tatridaṃ vattaṃ – yo hi odissakaṃ katvā mātu vā pitu vā ācariyupajjhāyādīnaṃ vā deti , so dātabbaṃ deti .
Sāraṇīyadhammo panassa na hoti , palibodhajagganaṃ nāma hoti .
Sāraṇīyadhammo hi muttapalibodhassa vaṭṭati .
Tena pana odissakaṃP3.341 dentena gilānagilānupaṭṭhākaāgantukagamikānañceva navapabbajitassa ca saṅghāṭipattaggahaṇaṃ ajānantassa dātabbaṃ .
Etesaṃ datvā avasesaṃ therāsanato paṭṭhāya thokaṃ thokaṃ adatvā yo yattakaṃ gaṇhāti , tassa tattakaṃ dātabbaṃ .
AvasiṭṭheV3.94 asati puna piṇḍāya caritvā therāsanato paṭṭhāya yaṃ yaṃ paṇītaṃ , taṃ taṃ datvā sesaṃ bhuñjitabbaṃ .
‘‘ Sīlavantehī ’’ ti vacanato dussīlassa adātumpi vaṭṭati .
Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo susikkhitāya parisāya supūro hoti , susikkhitāya hi parisāya yo aññato labhati , so na gaṇhāti .
Aññato alabhantopi pamāṇayuttameva gaṇhati , na atirekaṃ .
Ayaṃ pana sāraṇīyadhammo evaṃ punappunaṃ piṇḍāya caritvā laddhaṃ laddhaṃ dentassāpi dvādasahi vassehi pūreti , na tato oraṃ .
Sace hi dvādasame vasse sāraṇīyadhammapūrako piṇḍapātapūraṃ pattaṃ āsanasālāyaṃ ṭhapetvā nhāyituṃ gacchati , saṅghatthero ca ‘‘ kasseso patto ’’ ti vatvā ‘‘ sāraṇīyadhammapūrakassā ’’ ti vutte ‘‘ āharatha nan ’’ ti sabbaṃ piṇḍapātaṃ vicāretvāva bhuñjitvā rittapattaṃ ṭhapeti .
Atha kho so bhikkhu rittapattaṃ disvā ‘‘ mayhaṃ asesetvāva paribhuñjiṃsū ’’ ti domanassaṃ uppādeti , sāraṇīyadhammo bhijjati , puna dvādasa vassāni pūretabbo hoti .
Titthiyaparivāsasadiso hesa , sakiṃ khaṇḍe jāte puna pūretabbova .
Yo pana ‘‘ lābhā vata me , suladdhaṃ vata me , yassa me pattagataṃ anāpucchāva sabrahmacārī paribhuñjantī ’’ ti somanassaṃ janeti , tassa puṇṇo nāma hoti .
Evaṃ pūritasāraṇīyadhammassa pana neva issā na macchariyaṃ hoti , manussānaṃ piyo hoti , amanussānaṃP3.342 piyo hoti , sulabhapaccayo .
Pattagatamassa diyyamānampi na khīyati , bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ labhati , bhaye vā chātake vā patte devatā ussukkaṃ āpajjanti .
TatrimāniM3.92 vatthūni – senagirivāsī tissatthero kira mahāgirigāmaṃ upanissāya vasati , paññāsa mahātherā nāgadīpaṃ cetiyavandanatthāya gacchantā girigāme piṇḍāya caritvā kiñci aladdhā nikkhamiṃsu .
Thero pavisanto te disvā pucchi –
‘‘ laddhaṃ , bhante ’’ ti ?
Vicarimhā , āvusoti .
So aladdhabhāvaṃ ñatvā āha –
‘‘ bhante , yāvāhaṃ āgacchāmi , tāva idheva hothā ’’ ti .
Mayaṃ , āvuso , paññāsa janā pattatemanamattampi na labhimhāti .
Bhante , nevāsikā nāma paṭibalā honti , alabhantāpi bhikkhācāramaggasabhāgaṃ jānantīti .
Therā āgamesuṃ .
Thero gāmaṃ pāvisi .
Dhurageheyeva mahāupāsikā khīrabhattaṃ sajjetvā theraṃ olokayamānā ṭhitā therassa dvāraṃ sampattasseva pattaṃ pūretvā adāsi .
So taṃ ādāya therānaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ gaṇhathaV3.95 , bhante ’’ ti saṅghattheraṃ āha .
Thero ‘‘ amhehi ettakehi kiñci na laddhaṃ , ayaṃ sīghameva gahetvā āgato , kiṃ nu kho ’’ ti sesānaṃ mukhaṃ olokesi .
Thero olokanākāreneva ñatvā ,‘‘ bhante , dhammena samena laddho , nikkukkuccā gaṇhathā ’’ ti ādito paṭṭhāya sabbesaṃ yāvadatthaṃ datvā attanāpi yāvadatthaṃ bhuñji .
Atha naṃ bhattakiccāvasāne therā pucchiṃsu –
‘‘ kadā , āvuso , lokuttaradhammaṃ paṭivijjhī ’’ ti ?
Natthi me , bhante , lokuttaradhammoti .
Jhānalābhīsi , āvusoti .
Etampi , bhante , natthīti ?
Nanu , āvuso , pāṭihāriyanti .
Sāraṇīyadhammo me , bhante , pūrito , tassaP3.343 me pūritakālato paṭṭhāya sacepi bhikkhusatasahassaṃ hoti , pattagataṃ na khīyatīti .
Sādhu sādhu , sappurisa , anucchavikamidaṃ tuyhanti .
Idaṃ tāva pattagataṃ na khīyatīti ettha vatthu .
Ayameva pana thero cetiyapabbate giribhaṇḍamahāpūjāya dānaṭṭhānaṃ gantvā ‘‘ imasmiṃ dāne kiṃ varabhaṇḍan ’’ ti pucchi .
Dve sāṭakā , bhanteti .
Ete mayhaṃ pāpuṇissantīti ?
Taṃ sutvā amacco rañño ārocesi –
‘‘ eko daharo evaṃ vadatī ’’ ti .
‘‘ Daharassa evaṃ cittaṃ , mahātherānaṃ pana sukhumasāṭakāM3.93 vaṭṭantī ’’ ti vatvā ‘‘ mahātherānaṃ dassāmī ’’ ti ṭhapesi .
Tassa bhikkhusaṅghe paṭipāṭiyā ṭhite dentassa matthake ṭhapitāpi te sāṭakā hatthaṃ nārohanti , aññeva ārohanti .
Daharassa dānakāle pana hatthaṃ āruḷhā .
So tassa hatthe ṭhapetvā amaccassa mukhaṃ oloketvā daharaṃ nisīdāpetvā dānaṃ datvā saṅghaṃ vissajjetvā daharassa santike nisīditvā ‘‘ kadā , bhante , imaṃ dhammaṃ paṭivijjhitthā ’’ ti āha .
So pariyāyenapi asantaṃ avadanto ‘‘ natthi mayhaṃ , mahārāja , lokuttaradhammo ’’ ti āha .
Nanu , bhante , pubbeva avacutthāti .
Āma , mahārāja , sāraṇīyadhammapūrako ahaṃ , tassa me dhammassa pūritakālato paṭṭhāya bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti .
‘‘ Sādhu sādhu , bhante , anucchavikamidaṃ tumhākan ’’ ti vatvā pakkāmi .
Idaṃ bhājanīyabhaṇḍaṭṭhāne aggabhaṇḍaṃ pāpuṇātīti ettha vatthu .
Brāhmaṇatissabhaye pana bhātaragāmavāsino nāgattheriyā anārocetvāva palāyiṃsu .
Therī paccūsasamaye ‘‘ ativiyaP3.344 appanigghoso gāmo , upadhāretha tāvā ’’ ti daharabhikkhuniyo āha .
Tā gantvā sabbesaṃ gatabhāvaṃ ñatvā āgamma theriyā ārocesuṃ .
Sā sutvā ‘‘ mā tumhe tesaṃ gatabhāvaṃ cintayittha , attano uddesaparipucchāyonisomanasikāresuyeva yogaṃ karothā ’’ ti vatvā bhikkhācāravelāyaṃV3.96 pārupitvā attadvādasamā gāmadvāre nigrodharukkhamūle aṭṭhāsi .
Rukkhe adhivatthā devatā dvādasannampi bhikkhunīnaṃ piṇḍapātaṃ datvā ,‘‘ ayye , aññattha mā gacchatha , niccaṃ idheva āgaccheyyāthā ’’ ti āha .
Theriyā pana kaniṭṭhabhātā nāgatthero nāma atthi .
So ‘‘ mahantaṃ bhayaṃ , na sakkā yāpetuṃ , paratīraṃ gamissāmī ’’ ti attadvādasamova attano vasanaṭṭhānā nikkhanto ‘‘ theriṃ disvā gamissāmī ’’ ti bhātaragāmaṃ āgato .
Therī ‘‘ therā āgatā ’’ ti sutvā tesaṃ santikaṃ gantvā ‘‘ kiṃ ayyā ’’ ti pucchi .
So taṃ pavattiṃ ārocesi .
Sā ‘‘ ajja ekadivasaṃ vihāreva vasitvā sve gamissathā ’’ ti āha .
Therā vihāraṃ agamiṃsu .
Therī punadivase rukkhamūle piṇḍāya caritvā theraṃ upasaṅkamitvā ‘‘ imaṃ piṇḍapātaṃ paribhuñjathā ’’ ti āha .
Thero ‘‘ vaṭṭissati therī ’’ ti vatvā tuṇhī aṭṭhāsi .
Dhammiko , tāta , piṇḍapāto , kukkuccaṃ akatvā paribhuñjathātiM3.94 .
Vaṭṭissati therīti ?
Sā pattaṃ gahetvā ākāse khipi , patto ākāse aṭṭhāsi .
Thero ‘‘ sattatālamatte ṭhitampi bhikkhunībhattameva therī ’’ ti vatvā ‘‘ bhayaṃ nāma sabbakālaṃ na hoti , bhaye vūpasante ariyavaṃsaṃ kathayamāno ,‘ bho piṇḍapātika , bhikkhunībhattaṃ bhuñjitvā vītināmayitthā ’ ti cittena anuvadiyamāno santhambhituṃ na sakkhissāmi , appamattā hothaP3.345 theriyo ’’ ti maggaṃ paṭipajji .
Rukkhadevatāpi ‘‘ sace thero theriyā hatthato piṇḍapātaṃ paribhuñjissati , na taṃ nivattessāmi .
Sace na paribhuñjissati , nivattessāmī ’’ ti cintayamānā ṭhatvā therassa gamanaṃ disvā rukkhā oruyha ‘‘ pattaṃ , bhante , dethā ’’ ti vatvā pattaṃ gahetvā theraṃ rukkhamūlaṃyeva ānetvā āsanaṃ paññāpetvā piṇḍapātaṃ datvā katabhattakiccaṃ paṭiññaṃ kāretvā dvādasa bhikkhuniyo dvādasa ca bhikkhū satta vassāni upaṭṭhahi .
Idaṃ devatā ussukkaṃ āpajjantīti ettha vatthu .
Tatra hi therī sāraṇīyadhammapūrikā ahosi .Akhaṇḍānītiādīsu yassa sattasu āpattikkhandhesu ādimhi vā ante vā sikkhāpadaṃ bhinnaṃ hoti , tassa sīlaṃ pariyante chinnasāṭako viya khaṇḍaṃ nāma .
Yassa pana vemajjhe bhinnaṃ , tassa chiddasāṭako viya chiddaṃ nāma hoti .
Yassa paṭipāṭiyā dve tīṇi bhinnāni , tassa piṭṭhiyaṃ vā kucchiyaṃ vā uṭṭhitena visabhāgavaṇṇena kāḷarattādīnaṃ aññataravaṇṇā gāvī viya sabalaṃ
V3.97 nāma hoti .
Yassa antarantarā bhinnāni , tassa antarantarā visabhāgabinduvicitrā gāvī viya kammāsaṃ nāma hoti .
Yassa pana sabbena sabbaṃ abhinnāni , tassa tāni sīlāni akhaṇḍāni acchiddāni asabalāni akammāsāni nāma honti .
Tāni panetāni taṇhādāsabyato mocetvā bhujissabhāvakaraṇato bhujissāni , buddhādīhi viññūhi pasatthattā viññuppasatthāni , taṇhādiṭṭhīhi aparāmaṭṭhattā ‘‘ idaṃ nāma tvaṃ āpannapubbo ’’ ti kenaci parāmaṭṭhuṃ asakkuṇeyyattā ca aparāmaṭṭhāni , upacārasamādhiṃ appanāsamādhiṃ vā saṃvattayantīti samādhisaṃvattanikānīti vuccanti .
SīlasāmaññagatoM3.95P3.346 viharatīti tesu tesu disābhāgesu viharantehi bhikkhūhi saddhiṃ samānabhāvūpagatasīlo viharati .
Sotāpannādīnañhi sīlaṃ samuddantarepi devalokepi vasantānaṃ aññesaṃ sotāpannādīnaṃ sīlena samānameva hoti , natthi maggasīle nānattaṃ .
Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ .Yāyaṃ diṭṭhīti maggasampayuttā sammādiṭṭhi .
Ariyāti niddosā .
Niyyātīti niyyānikā .
Takkarassāti yo tathākārī hoti .
Dukkhakkhayāyāti sabbadukkhakkhayatthaṃ .
Diṭṭhisāmaññagatoti samānadiṭṭhibhāvaṃ upagato hutvā viharatīti .