Pacalāyamānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Mettasuttavaṇṇanā
62. Navame
V3.168 mā , bhikkhave , puññānan ti ( itivu . aṭṭha .62) ettha māti paṭisedhe nipāto .
Puñña -saddo ‘‘ kusalānaṃ , bhikkhave , dhammānaṃ samādānahetu evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī ’’ tiādīsuM3.181 ( dī . ni .3.80) puññaphale āgato .
‘‘ Avijjāgatoyaṃ , bhikkhave , purisapuggalo puññañce saṅkhāraṃ abhisaṅkharotī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.51) kāmarūpāvacarasucaritesu .
‘‘ Puññūpagaṃ hoti viññāṇan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.51) sugativisesabhūte upapattibhave .
‘‘ Tīṇimāni , bhikkhave , puññakiriyavatthūni dānamayaṃ puññakiriyavatthu , sīlamayaṃ puññakiriyavatthu , bhāvanāmayaṃ puññakiriyavatthū ’’ tiādīsu ( itivu .60; dī . ni .3.305; a . ni .8.36) kusalacetanāyaṃ .
Idha pana tebhūmakakusaladhamme veditabbo .
Bhāyitthāti ettha duvidhaṃ bhayaṃ ñāṇabhayaṃ , sārajjabhayanti .
Tattha ‘‘ yepi te , bhikkhave , devā dīghāyukā vaṇṇavanto sukhabahulā uccesu vimānesu ciraṭṭhitikā , tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī ’’ ti ( a . ni .4.33) āgataṃ ñāṇabhayaṃ .
‘‘ Ahudeva bhayaṃ , ahu chambhitattaṃ , ahu lomahaṃso ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.318) āgataṃ sārajjabhayaṃ .
Idhāpi sārajjabhayameva .
Ayañhettha attho – bhikkhave , dīgharattaṃ kāyavacīsaṃyamo vattappaṭivattapūraṇaṃ ekāsanaṃ ekaseyyaṃ indriyadamo dhutadhammehi cittassa niggaho satisampajaññaṃ kammaṭṭhānānuyogavasena vīriyārambhoti evamādīni yāni bhikkhunā nirantaraṃ pavattetabbāni puññāni , tehi mā bhāyittha , mā bhayaṃ santāsaṃ āpajjittha .
Ekaccassa diṭṭhadhammasukhassa uparodhabhayena samparāyikanibbānasukhadāyakehi puññehi mā bhāyitthāti .
Nissakke idaṃ sāmivacanaṃ .
Idāni tato abhāyitabbabhāve kāraṇaṃ dassento ‘‘ sukhassetan ’’ tiādimāha .
Tattha sukha -saddo ‘‘ sukho buddhānamuppādo , sukhā virāgatā loke ’’ tiādīsu ( dha . pa .194) sukhamūle āgato .
‘‘ Yasmā ca kho , mahāli , rūpaṃ sukhaṃ sukhānupatitaṃ sukhāvakkantan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .3.60) sukhārammaṇe .
‘‘ Yāvañcidaṃ , bhikkhave , na sukaraṃ akkhānena pāpuṇituṃ yāva sukhā saggā ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.255) sukhapaccayaṭṭhāne .
‘‘ Sukho puññassa uccayo ’’ tiādīsu ( dha . pa .118) sukhahetumhi .
‘‘ Diṭṭhadhammasukhavihārā ete dhammā ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.82) abyāpajje .
‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.215; dha . pa .203,204) nibbāne .
‘‘ Sukhassa ca pahānā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.232; ma . ni .1.271; saṃ . ni .2.152) sukhavedanāyaṃ .
‘‘ AdukkhamasukhaṃV3.169 santaṃ , sukhamicceva bhāsitan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .4.253; itivu .53) upekkhāvedanāyaṃ .
‘‘ DvepiM3.182 mayā , ānanda , vedanā vuttā pariyāyena sukhā vedanā dukkhā vedanā ’’ tiādīsu ( ma . ni .2.89) iṭṭhasukhesu .
‘‘ Sukho vipāko puññānan ’’ tiādīsu ( peṭako .23) iṭṭhavipāke .
Idhāpi iṭṭhavipāke eva daṭṭhabbo .
Iṭṭhassātiādīsu icchitabbato ceva aniṭṭhappaṭipakkhato ca iṭṭhassa .
Kamanīyato manasmiñca kamanato pavisanato kantassa .
Piyāyitabbato santappanato ca piyassa .
Mananīyato manassa vaḍḍhanato ca manāpassāti attho veditabbo .
Yadidaṃ puññānīti puññānīti yadidaṃ vacanaṃ , etaṃ sukhassa iṭṭhassa vipākassa adhivacanaṃ nāmaṃ .
Sukhassetaṃ yadidaṃ puññānīti phalena kāraṇassa abhedopacāraṃ vadati .
Tena katūpacitānaṃ puññānaṃ avassaṃbhāviphalaṃ sutvā appamattena sakkaccaṃ puññāni kattabbānīti puññakiriyāyaṃ niyojeti , ādarañca nesaṃ tattha uppādeti .
Idāni attanā sunettakāle katena puññakammena dīgharattaṃ paccanubhūtaṃ bhavantarappaṭicchannaṃ uḷārataraṃ puññavipākaṃ udāharitvā tamatthaṃ pākaṭataraṃ karonto ‘‘ abhijānāmi kho panāhan ’’ tiādimāha .
Tattha abhijānāmīti abhivisiṭṭhena ñāṇena jānāmi , paccakkhato bujjhāmi .
Dīgharattan ti cirakālaṃ .
Puññānan ti dānādīnaṃ kusaladhammānaṃ .
Satta vassānīti satta saṃvaccharāni .
Mettacittan ti mijjatīti mettā , siniyhatīti attho .
Mitte bhavā , mittassa vā esā pavattītipi mettā .
Lakkhaṇādito pana hitākārappavattilakkhaṇā , hitūpasaṃhārarasā , āghātavinayapaccupaṭṭhānā , sattānaṃ manāpabhāvadassanapadaṭṭhānā .
Byāpādūpasamo etissā sampatti , sinehasambhavo vipatti .
Mettacittaṃ bhāvetvāti mettāsahagataṃ cittaṃ , cittasīsena samādhi vuttoti mettāsamādhiṃ metābrahmavihāraṃ uppādetvā ceva vaḍḍhetvā ca .
Satta saṃvaṭṭavivaṭṭakappeti satta mahākappe .
Saṃvaṭṭavivaṭṭaggahaṇeneva hi saṃvaṭṭaṭṭhāyivivaṭṭaṭṭhāyinopi gahitā .
Imaṃ lokan ti kāmalokaṃ .
Saṃvaṭṭamāne sudan ti saṃvaṭṭamāne , sudanti nipātamattaṃ , vipajjamāneti attho .
‘‘ Varasaṃvattaṭṭhāne sudan ’’ tipi paṭhanti .
Kappeti kāle .
Kappasīsena hi kālo vutto , kāle khīyamāne sabbopi khīyateva .
Yathāha –
‘‘ kāloM3.183 ghasati bhūtāni , sabbāneva sahattanā ’’ ti ( jā .1.2.190).
‘‘ Ābhassarūpago homī ’’ ti vuttattā tejosaṃvaṭṭavasenettha kappavuṭṭhānaṃ veditabbaṃ .
Ābhassarūpagoti tattha paṭisandhiggahaṇavasena ābhassarabrahmalokaṃ upagacchāmīti ābhassarūpago homi .
Vivaṭṭamāneti saṇṭhahamāneti attho .
Suññaṃ brahmavimānaṃ upapajjāmīti kassaci sattassa tattha nibbattassa abhāvato suññaṃ yaṃ paṭhamajjhānabhūmisaṅkhātaṃV3.170 brahmavimānaṃ ādito nibbattati , taṃ paṭisandhiggahaṇavasena upapajjāmi upemi .
Brahmāti kāmāvacarasattehi visiṭṭhaṭṭhena tathā tathā brūhitaguṇatāya brahmavihārato nibbattanaṭṭhena ca brahmā .
Brahmapārisajjabrahmapurohitehi mahanto brahmāti mahābrahmā , tato eva te abhibhavitvā ṭhitattā abhibhū .
Tehi na kenacipi guṇena abhibhūtoti anabhibhūto .
Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto .
Dassanato daso , atītānāgatapaccuppannānaṃ dassanasamattho abhiññāñāṇena passitabbaṃ passāmīti attho .
Sesabrahmānaṃ iddhipādabhāvanābalena attano cittañca mama vase vattemīti vasavattī homīti yojetabbaṃ .
Tadā kira bodhisatto aṭṭhasamāpattilābhīpi samāno tathā sattahitaṃ attano pāramipūraṇañca olokento tāsu eva dvīsu jhānabhūmīsu nikanti uppādetvā mettābrahmavihāravasena aparāparaṃ saṃsari .
Tena vuttaṃ ‘‘ satta vassāni … pe … vasavattī ’’ ti .
Evaṃ bhagavā rūpāvacarapuññassa vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni kāmāvacarapuññassapi vipākaṃ dassento ‘‘ chattiṃsakkhattun ’’ tiādimāha .
Tattha sakko ahosin ti chattiṃsakkhattuṃ chattiṃsavāre aññattha anupapajjitvā nirantaraṃ sakko devānamindo tāvatiṃsadevarājā ahosiṃ .
Rājā ahosin tiādīsu catūhi acchariyadhammehi catūhi saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjetīti rājā .
Cakkaratanaṃ vatteti , catūhi sampatticakkehi vattati , tehi ca paraṃ vatteti , parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī .
‘‘ Rājā ’’ ti cettha sāmaññaṃ ,‘‘ cakkavattī ’’ ti visesaṃ .
Dhammena caratīti dhammiko , ñāyena samena vattatīti attho .
Dhammeneva rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā , dasavidhe kusaladhamme agarahite ca rājadhamme niyuttoti dhammiko .
Tena ca dhammena sakalaṃM3.184 lokaṃ rañjetīti dhammarājā .
Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko , attahitadhammakaraṇena dhammarājā .
Yasmā cakkavattī dhammena ñāyena rajjaṃ adhigacchati , na adhammena , tasmā vuttaṃ ‘‘ dhammena laddharajjattā dhammarājā ’’ ti .
Catūsu disāsu samuddapariyosānatāya cāturantā nāma tattha tattha dīpe mahāpathavīti āha ‘‘ puratthima … pe … issaro ’’ ti .
Vijitāvīti vijetabbassa vijitavā , kāmakodhādikassa abbhantarassa paṭirājabhūtassa bāhirassa ca arigaṇassa vijayī vijinitvā ṭhitoti attho .
Kāmaṃ cakkavattino kenaci yuddhaṃ nāma natthi , yuddhena pana sādhetabbassa vijayassa siddhiyā ‘‘ vijitasaṅgāmo ’’ ti vuttaṃ .
Janapado vā catubbidhaacchariyadhammena samannāgato asmiṃ rājini thāvariyaṃV3.171 kenaci asaṃhāriyaṃ daḷhabhattibhāvaṃ patto , janapade vā attano dhammikāya paṭipattiyā thāvariyaṃ thirabhāvaṃ pattoti janapadatthāvariyappatto .
Caṇḍassa hi rañño balidaṇḍādīhi lokaṃ pīḷayato manussā majjhimajanapadaṃ chaḍḍetvā pabbatasamuddatīrakandarādīni nissāya paccante vāsaṃ kappenti .
Atimudukassa rañño corehi sāhasikadhanavilopapīḷitā manussā paccantaṃ pahāya janapadamajjhe vāsaṃ kappenti .
Iti evarūpe rājini janapado thirabhāvaṃ na pāpuṇāti .
Sattaratanasamannāgatoti cakkaratanādīhi sattahi ratanehi samupeto .
Tesu hi rājā cakkavattī cakkaratanena ajitaṃ jināti , hatthiassaratanehi vijite sukheneva anuvicarati , pariṇāyakaratanena vijitamanurakkhati , avasesehi upabhogasukhamanubhavati .
Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo , pacchimena mantasattiyogo , hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti .
Itthimaṇiratanehi upabhogasukhamanubhavati , sesehi issariyasukhaṃ .
Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti , majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena , pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti .
Sūrāti sattivanto , nibbhayāti atthoti āha ‘‘ abhīruno ’’ ti .
Aṅgan ti kāraṇaṃ .
Yena kāraṇena ‘‘ vīrā ’’ ti vucceyyuṃ , taṃ vīraṅgaṃ .
Tenāha ‘‘ vīriyassetaṃ nāman ’’ ti .
Yāva cakkavāḷapabbatā cakkassa vattanato ‘‘ cakkavāḷapabbataṃ sīmaṃ katvā ṭhitasamuddapariyantan ’’ ti vuttaṃ .
Adaṇḍenāti iminā dhanadaṇḍassa sarīradaṇḍassa ca akaraṇaṃ vuttaṃ .
Asatthenāti imināM3.185 pana senāya yujjhanassāti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ na daṇḍenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ye katāparādhe satte satampi sahassampi gaṇhanti , te dhanadaṇḍena rajjaṃ kārenti .
Ye chejjabhejjaṃ anusāsanti , te satthadaṇḍena .
Ahaṃ pana duvidhampi daṇḍaṃ pahāya adaṇḍena ajjhāvasiṃ .
Ye ekatodhārādinā satthena paraṃ viheṭhenti , te satthena rajjaṃ kārenti nāma .
Ahaṃ pana satthena khuddakamakkhikāya pivanamattampi lohitaṃ kassaci anuppādetvā dhammeneva ‘‘ ehi kho , mahārājā ’’ ti evaṃ paṭirājūhi sampaṭicchitāgamano vuttappakāraṃ pathaviṃ abhijinitvā ajjhāvasiṃ , abhivijinitvā sāmī hutvā vasinti .
Iti bhagavā attānaṃ kāyasakkhiṃ katvā puññānaṃ vipākamahantataṃ pakāsetvā idāni tamevatthaṃ gāthābandhanena dassento ‘‘ passa , puññānaṃ vipākan ’’ tiādimāha .
Sukhesinoti ālapanavacanametaṃ , tena sukhapariyesake satte āmanteti .
Pāḷiyaṃ pana ‘‘ passathā ’’ ti vattabbe ‘‘ passā ’’ ti vacanabyattayo katoti daṭṭhabbo .
Manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitadhanaharaṇādinā vāV3.172 sāhasakāritāya sāhasikā , tesaṃ kammaṃ sāhasikakammaṃ .
Pathaviyā issaro pathabyoti āha ‘‘ puthavisāmiko ’’ ti .
Mettasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .