1. Sattaviññāṇaṭṭhitisuttavaṇṇanā
44. Pañcamassa
V3.156 paṭhame yasmā nidassanatthe nipāto ( dī . ni . ṭī .2.127) tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti .Nānattaṃ kāye etesaṃ , nānatto vā kāyo etesanti nānattakāyā .
Iminā nayena sesapadesupi attho veditabbo .
Nesan ti manussānaṃ .
Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino .
Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe , brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā .
Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā .
Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitā .
Āyuvaṇṇādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno .
Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato .
Apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā .
Tenāha ‘‘ catuapāyavinimuttā ’’ ti .
Piyaṅkaramātādīnaṃ viyāti piyaṅkaramātā kira yakkhinī paccūsasamaye anuruddhattherassa dhammaṃ sajjhāyato sutvā –
‘‘ Mā
M3.168 saddamakarī piyaṅkara , bhikkhu dhammapadāni bhāsati ;
Api dhammapadaṃ vijāniya , paṭipajjema hitāya no siyā .
‘‘ Pāṇesu ca saṃyamāmase , sampajānamusā na bhaṇāmase ;
Sikkhema susīlyamattano , api muccema pisācayoniyā ’’ ti .( saṃ . ni .1.240)–
Evaṃ puttakaṃ saññāpetvā taṃ divasaṃ sotāpattiphalaṃ pattā .
Uttaramātā pana bhagavato dhammaṃ sutvāva sotāpannā jātā .Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena gantvā nibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘ brahmapārisajjā panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Parittenāti hīnena .
Sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā .
Paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ .
Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa
V3.157 .
Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimaṃ .
Sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā .
Paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ .
Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo .
Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro sabhāvato uḷārataro ca hoti .
Sabhāvenapi hi uḷāratamova .
Taṃ panettha appamāṇaṃ .
Tassa hi parittābhādīnaṃ parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthapīyatīti ‘‘ ekattakāyā ’’ tveva te vuccanti .
Paṇītenāti ukkaṭṭhena .
Sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā .
Subhāvitaṃ vā , sammadeva , vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ ‘‘ padhānabhāvaṃ nītan ’’ ti katvā .
Idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇamahākappassa asambhavato .Itīti evaṃ vuttappakārena .
Teti ‘‘ brahmakāyikā ’’ ti vuttā tividhāpi brahmāno .
Saññāya ekattāti tihetukabhāvena ekasabhāvattā .
Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi .
Evan ti iminā nānattakāyā ekattasaññino gahitāti dasseti .
Daṇḍaukkāyāti
M3.169 daṇḍadīpikāya .
Sarati dhāvati , vissarati vippakiṇṇā viya dhāvati .Dve kappāti dve mahākappā .
Ito paresupi eseva nayo .
Idhāti imasmiṃ sutte .
Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhāappamāṇābhāpi gahitā .
Sundarā pabhā subhā , tāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe .
Bhā-saddassa rassattaṃ antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘ subhakiṇhā ’’ ti vuttā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacananti ‘‘ subhena okiṇṇā vikiṇṇā ’’ ti attho vutto .
Etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva .
Na chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā .
Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa saññāya ca ekarūpattā .
Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā .
Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ .
Vivaṭṭapakkhe ṭhitā apunarāvattanato .
‘‘ Na sabbakālikā ’’ ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kappasatasahassampī ’’ tiādi vuttaṃ .
Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti , tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā .
Khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo .
Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvopi dīpito hoti , tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ , navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsañca bhajanti .
Sukhumattāti
V3.158 saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā .
Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ , na sabbaso aviññāṇaṃ hotīti nāviññāṇaṃ , tasmā paripphutaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu na vuttaṃ . 45. Dutiye samādhiparikkhārāti ettha tayo parikkhārā .
‘‘ Ratho sīlaparikkhāro , jhānakkho cakkavīriyo ’’ ti ( saṃ . ni .5.4) hi ettha alaṅkāro parikkhāro
M3.170 nāma .
‘‘ Sattahi nagaraparikkhārehi suparikkhataṃ hotī ’’ ti ( a . ni .7.67) ettha parivāro parikkhāro nāma .
‘‘ Gilānapaccaya … pe … jīvitaparikkhārā ’’ ti ( ma . ni .1.191-192) ettha sambhāro parikkhāro nāma .
So idha adhippetoti āha ‘‘ maggasamādhissa sambhārā ’’ ti .
Parivāraparikkhāropi vaṭṭatiyeva .
Parivāro hi sammādiṭṭhādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato .
Parikkhatāti parivāritā .
Ayaṃ vuccati ariyo sammāsamādhīti ayaṃ sattahi ratanehi parivuto cakkavattī viya sattahi aṅgehi parivuto ariyo sammāsamādhīti vuccati .
Upecca nissīyatīti upanisā , saha upanisāyāti saupaniso , saupanissayo attho , saparivāroyevāti vuttaṃ hoti .
Sahakārikāraṇabhūto hi dhammasamūho idha ‘‘ upaniso ’’ ti adhippeto .
Samādhiparikkhārasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .