16-19. Chaṭṭhe ‘‘ idha samasīsī kathito ’’ ti vatvā evaṃ samasīsitaṃ vibhajitvā idhādhippetaṃ dassetuṃ ‘‘ so catubbidho hotī ’’ tiādimāha .

Rogavasena samasīsī rogasamasīsī . Esa nayo sesesupi .

Ekappahārenevāti ekavelāyameva .

Yo cakkhurogādīsu aññatarasmiṃ sati ‘‘ ito anuṭṭhito arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi , athassa arahattañca rogato vuṭṭhānañca ekakālameva hotiM3.156 , ayaṃ rogasamasīsī nāma .

Iriyāpathassa pariyosānan ti iriyāpathantarasamāyogo . Yo ṭhānādīsu iriyāpathesu aññataraṃ adhiṭṭhāya ‘‘ avikopetvāva arahattaṃ pāpuṇissāmī ’’ ti vipassanaṃ paṭṭhapesi . Athassa arahattappatti ca iriyāpathavikopanañca ekappahāreneva hoti , ayaṃ iriyāpathasamasīsī nāma .

Jīvitasamasīsī nāmāti ettha ‘‘ palibodhasīsaṃ māno , parāmāsasīsaṃ diṭṭhi , vikkhepasīsaṃ uddhaccaṃ , kilesasīsaṃ avijjā , adhimokkhasīsaṃ saddhā , paggahasīsaṃ vīriyaṃ , upaṭṭhānasīsaṃ sati , avikkhepasīsaṃ samādhi , dassanasīsaṃ paññā , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ , cutisīsaṃ vimokkho , saṅkhārasīsaṃ nirodho ’’ ti paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .3.33) vuttesu sattarasasu sīsesu pavattasīsaṃ kilesasīsanti dve sīsāni idhādhippetāni – ‘‘ apubbaṃ acarimaṃ āsavapariyādānañca hoti jīvitapariyādānañcā ’’ ti vacanato . Tesu kilesasīsaṃ arahattamaggo pariyādiyati , pavattasīsaṃ jīvitindriyaṃ cuticittaṃ pariyādiyati . Tattha avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ jīvitindriyaṃ pariyādātuṃ na sakkoti , jīvitindriyapariyādāyakaṃ avijjaṃ pariyādātuṃ na sakkotiV3.146 . Aññaṃ avijjāpariyādāyakaṃ cittaṃ , aññaṃ jīvitandriyapariyādāyakaṃ . Yassa cetaṃ sīsadvayaṃ samaṃ pariyādānaṃ gacchati , so jīvitasamasīsī nāma . Kathaṃ panidaṃ samaṃ hotīti ? Vārasamatāya . Yasmiñhi vāre maggavuṭṭhānaṃ hoti , sotāpattimagge pañca paccavekkhaṇāni , sakadāgāmimagge pañca , anāgāmimagge pañca , arahattamagge cattārīti ekūnavīsatime paccavekkhaṇañāṇe patiṭṭhāya bhavaṅgaṃ otaritvā parinibbāyato imāya vārasamatāya idaṃ ubhayasīsapariyādānampi samaṃ hotīti imāya vārasamatāya . Vārasamavuttidāyakena hi maggacittena attano anantaraṃ viya nipphādetabbā paccavekkhaṇavārā ca kilesapariyādānasseva vārāti vattabbataṃ arahati . ‘‘ Vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī ’’ ti ( ma . ni .1.78; saṃ . ni .3.12,14) vacanato paccavekkhaṇaparisamāpanena kilesapariyādānaṃ sampāpitaṃ nāma hotīti imāya vāravuttiyā samatāya kilesapariyādānajīvitapariyādānānaṃ samatā veditabbā . Tenevāha ‘‘ yasmā panassa … pe . . . tasmā evaṃ vuttan ’’ ti .

Āyuno vemajjhaṃ anatikkamitvā antarāva kilesaparinibbānena parinibbāyatīti antarāparinibbāyī . Tenāha ‘‘ yo pañcasu suddhāvāsesū ’’ tiādiM3.157 . Vemajjheti avihādīsu yattha uppanno , tattha āyuno vemajjhe .

Āyuvemajjhaṃ upahacca atikkamitvā tattha parinibbāyatīti upahaccaparinibbāyī . Tenāha ‘‘ yo tatthevā ’’ tiādi .

Asaṅkhārena appayogena anussāhena akilamanto tikkhindriyatāya sukheneva parinibbāyatīti asaṅkhāraparinibbāyī . Tenāha ‘‘ yo tesaṃyevā ’’ tiādi . Tesaṃyeva puggalānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ . Appayogenāti adhimattappayogena vinā appakasirena .

Sasaṅkhārena sappayogena kilamanto dukkhena parinibbāyatīti sasaṅkhāraparinibbāyī .

Uddhaṃvāhibhāvena uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti , uddhaṃ vā gantvā paṭilabhitabbato uddhamassa maggasotanti uddhaṃbhoto . Paṭisandhivasena akaniṭṭhaṃ gacchatīti akaniṭṭhagāmī . Ettha pana catukkaṃ veditabbaṃ . Yo hi avihato paṭṭhāya cattāro devaloke sodhetvā akaniṭṭhaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma . Ayañhi avihesu kappasahassaṃ vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā atappaṃ gacchati , tatrāpi dve kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassaṃ gacchati , tatrāpi cattāri kappasahassāni vasanto arahattaṃ pattuṃ asakkuṇitvā sudassiṃ gacchati , tatrāpi aṭṭha kappasahassāni vasanto arahattaṃV3.147 pattuṃ asakkuṇitvā akaniṭṭhaṃ gacchati , tattha vasanto aggamaggaṃ adhigacchati . Tattha yo avihato paṭṭhāya dutiyaṃ vā catutthaṃ vā devalokaṃ gantvā parinibbāyati , ayaṃ uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmī nāma . Yo kāmabhavato cavitvā akaniṭṭhesu parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī nāma . Yo heṭṭhā catūsu devalokesu tattha tattheva nibbattitvā parinibbāyati , ayaṃ na uddhaṃsoto na akaniṭṭhagāmīti . Ete pana avihesu uppannasamanantaraāyuvemajjhaṃ appatvāva parinibbāyanavasena tayo antarāparinibbāyino , eko upahaccaparinibbāyī , eko uddhaṃsototi pañcavidho , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena dasa honti , tathā atappasudassasudassīsūti cattāro dasakāti cattārīsaṃ . Akaniṭṭhe pana uddhaṃsoto natthi , tayo antarāparinibbāyino , ekoM3.158 upahaccaparinibbāyīti cattāro , asaṅkhārasasaṅkhāraparinibbāyivibhāgena aṭṭhāti aṭṭhacattārīsaṃ anāgāmino .