Issues
Select Version
Sattakanipāta-aṭṭhakathā
Sattakanipāta-aṭṭhakathā

4. Puggalasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

14. DutiyassaM3.149 catutthe ubhato ubhayathā , ubhato ubhohi bhāgehi vimuttoti ubhatobhāgavimutto ekadesasarūpekasesanayena . Dvīhi bhāgehīti karaṇe nissakke cetaṃ bahuvacanaṃV3.140 . Āvuttiādivasena ayaṃ niyamo veditabboti āha ‘‘ arūpasamāpattiyā ’’ tiādi . Etena ‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena , maggena samucchedavimokkhena vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ,‘‘ nāmakāyato rūpakāyato ca vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakamahārakkhitattheravādo ,‘‘ samāpattiyā vikkhambhanavimokkhena ekavāraṃ , maggena samucchedavimokkhena ekavāraṃ vimuttattā ubhatobhāgavimutto ’’ ti evaṃ pavatto tipiṭakacūḷābhayattheravādo cāti imesaṃ tiṇṇampi theravādānaṃ ekajjhaṃ saṅgaho katoti daṭṭhabbaṃ . Ettha ca paṭhamavāde dvīhi bhāgehi vimutto ubhatobhāgavimutto vutto , dutiyavāde ubhato bhāgato vimuttoti ubhatobhāgavimutto , tatiyavāde dvīhi bhāgehi dve vāre vimuttoti ayametesaṃ visesoti . Vimuttoti kilesehi vimutto , kilesavikkhambhanasamucchedanehi vā kāyato vimuttohi attho .
Soti ubhatobhāgavimutto . Kāmañcettha rūpāvacaracatutthajjhānampi arūpāvacarajjhānaṃ viya duvaṅgikaṃ āneñjappattanti vuccati . Taṃ pana padaṭṭhānaṃ katvā arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto nāma na hoti rūpakāyatoM3.150 avimuttattā . Tañhi kilesakāyatova vimuttaṃ , na rūpakāyato , tasmā tato vuṭṭhāya arahattaṃ patto ubhatobhāgavimutto na hotīti āha ‘‘ catunnaṃ arūpa … pe … pañcavidho hotī ’’ ti . Arūpasamāpattīnan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ . Arahattaṃ pattaanāgāminoti bhūtapubbagatiyā vuttaṃ . Na hi arahattaṃ patto anāgāmī nāma hoti .
‘‘ Rūpī rūpāni passatī ’’ tiādike nirodhasamāpattiante aṭṭha vimokkhe vatvā – ‘‘ Yato ca kho , ānanda , bhikkhu ime aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharati , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti . Ayaṃ vuccati , ānanda , bhikkhu ubhatobhāgavimutto ’’ ti – Yadipi mahānidāne ( dī . ni .2.130) vuttaṃ , taṃ pana ubhatobhāgavimuttaseṭṭhavasena vuttanti , idha pana sabbaubhatobhāgavimutte saṅgahaṇatthaṃ ‘‘ pañcavidho hotī ’’ ti vatvā ‘‘ pāḷi panettha … pe … aṭṭhavimokkhalābhino vasena āgatā ’’ ti āha .
Majjhimanikāye pana kīṭāgirisutte ( ma . ni .2.182)– ‘‘ Katamo ca , bhikkhave , puggalo ubhatobhāgavimutto ? Idha , bhikkhave , ekacco puggalo ye te santā vimokkhā atikkamma rūpe āruppā , te kāyena phusitvā viharatiV3.141 , paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā honti . Ayaṃ vuccati , bhikkhave , puggalo ubhatobhāgavimutto ’’ ti – Arūpasamāpattivasena cattāro ubhatobhāgavimuttā , seṭṭho ca vutto vuttalakkhaṇūpapattito . Yathāvuttesu hi pañcasu purimā cattāro samāpattisīsaṃ nirodhaṃ na samāpajjantīti pariyāyena ubhatobhāgavimuttā nāma . Aṭṭhasamāpattilābhī anāgāmī taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya vipassanaṃ vaḍḍhetvā arahattaṃ pattoti nippariyāyena ubhatobhāgavimuttaseṭṭho nāma . Katamo ca puggalotiādi puggalapaññattipāḷi . Tattha katamoti pucchāvacanaṃ . Puggaloti asādhāraṇato pucchitabbavacanaṃ . Idhāti idhasmiṃ sāsane . Ekaccoti eko . Aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatītiM3.151 aṭṭha samāpattiyo samāpajjitvā nāmakāyato paṭilabhitvā viharati . Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti vipassanāpaññāya saṅkhāragataṃ , maggapaññāya cattāri saccāni passitvā cattāropi āsavā parikkhīṇā honti . Disvāti dassanahetu . Na hi āsave paññāya passanti , dassanakāraṇā pana parikkhīṇā disvā parikkhīṇāti vuttā dassanāyattaparikkhayattā . Evañhi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyābhāvena vuttaṃ .
Paññāvimuttoti visesato paññāya eva vimutto , na tassa adhiṭṭhānabhūtena aṭṭhavimokkhasaṅkhātena sātisayena samādhināti paññāvimutto . Yo ariyo anadhigataaṭṭhavimokkho sabbaso āsavehi vimutto , tassetaṃ adhivacanaṃ . Adhigatepi hi rūpajjhānavimokkhe na so sātisayasamādhinissitoti na tassa vasena ubhatobhāgavimuttatā hotīti vuttovāyamattho . Arūpajjhānesu pana ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti . Tena hi aṭṭhavimokkhekadesena taṃnāmadānasamatthena aṭṭhavimokkhalābhītveva vuccati . Samudāye hi pavatto vohāro avayavepi dissati yathā taṃ ‘‘ sattisayo ’’ ti anavasesato āsavānaṃ parikkhīṇattā .
Aṭṭhavimokkhapaṭikkhepavaseneva na ekadesabhūtarūpajjhānappaṭikkhepavasena . Evañhi arūpajjhānekadesābhāvepi aṭṭhavimokkhapaṭikkhepo na hotīti siddhaṃ hoti . Arūpāvacarajjhānesu hi ekasmimpi sati ubhatobhāgavimuttoyeva nāma hoti .
Phuṭṭhantaṃ sacchikatoti phuṭṭhānaṃ anto phuṭṭhanto , phuṭṭhānaṃ arūpajjhānānaṃ anantaro kāloti adhippāyo . Accantasaṃyoge cetaṃ upayogavacanaṃ . Taṃ phuṭṭhānantarakālameva sacchikātabbaṃ sacchikatoV3.142 sacchikaraṇūpāyenāti vuttaṃ hoti , bhāvanapuṃsakaṃ vā etaṃ ‘‘ ekamantaṃ nisīdī ’’ tiādīsu viya . Yo hi arūpajjhānena rūpakāyato nāmakāyekadesato ca vikkhambhanavimokkhena vimutto , tena nirodhasaṅkhāto vimokkho ālocito pakāsito viya hoti , na pana kāyena sacchikato . Nirodhaṃ pana ārammaṇaṃ katvā ekaccesu āsavesu khepitesu tena so sacchikato hoti , tasmā so sacchikātabbaṃ nirodhaṃ yathāālocitaṃ nāmakāyena sacchi karotīti ‘‘ kāyasakkhī ’’ ti vuccati , naM3.152 tu ‘‘ vimutto ’’ ti ekaccānaṃ āsavānaṃ aparikkhīṇattā . Tenāha ‘‘ jhānaphassaṃ paṭhamaṃ phusati , pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikarotī ’’ ti . Ayaṃ catunnaṃ arūpasamāpattīnaṃ ekekato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā kāyasakkhibhāvaṃ pattānaṃ catunnaṃ , nirodhā vuṭṭhāya aggamaggappattaanāgāmino ca vasena ubhatobhāgavimutto viya pañcavidho nāma hotīti vuttaṃ abhidhammaṭīkāyaṃ ( pu . pa . mūlaṭī .24)‘‘ kāyasakkhimhipi eseva nayo ’’ ti .
Ekacce āsavāti heṭṭhimamaggavajjhā āsavā .
Diṭṭhantaṃ pattoti dassanasaṅkhātassa sotāpattimaggañāṇassa anantaraṃ pattoti vuttaṃ hoti . ‘‘ Diṭṭhattā patto ’’ tipi pāṭho . Etena catusaccadassanasaṅkhātāya diṭṭhiyā nirodhassa pattataṃ dīpeti . Tenāha ‘‘ dukkhā saṅkhārā ’’ tiādi . Tattha paññāyāti maggapaññāya . Paṭhamaphalaṭṭhato paṭṭhāya yāva aggamaggaṭṭhā diṭṭhippatto . Tenāha ‘‘ sopi kāyasakkhī viya chabbidho hotī ’’ ti . Yathā pana paññāvimutto , evaṃ ayampi sukkhavipassako catūhi arūpajjhānehi vuṭṭhāya diṭṭhippattabhāvappattā cattāro cāti pañcavidho hotīti veditabbo .
Saddhāvimuttepi eseva nayo .
Idaṃ dukkhan ti ettakaṃ dukkhaṃ , na ito uddhaṃ dukkhanti . Yathābhūtaṃ pajānātīti ṭhapetvā taṇhaṃ upādānakkhandhapañcakaṃ dukkhasaccanti yāthāvato pajānāti . Yasmā pana taṇhā dukkhaṃ janeti nibbatteti , tato taṃ dukkhaṃ samudeti , tasmā naṃ ‘‘ ayaṃ dukkhasamudayo ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti . Yasmā pana idaṃ dukkhañca samudayo ca nibbānaṃ patvā nirujjhati , appavattiṃ gacchati , tasmā na ‘‘ ayaṃ dukkhanirodho ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti . Ariyo pana aṭṭhaṅgiko maggo taṃ dukkhanirodhaṃ gacchati , tena taṃ ‘‘ ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā ’’ ti yathābhūtaṃ pajānāti . Ettāvatā nānākkhaṇe saccavavatthānaṃ dassitaṃ . Idāni taṃ ekakkhaṇe dassetuṃ ‘‘ tathāgatappaveditā ’’ tiādi vuttaṃ . Tathāgatappaveditāti tathāgatena bodhimaṇḍe paṭividdhā viditā pākaṭā katā . Dhammāti catusaccadhammā . Vodiṭṭhā hontīti sudiṭṭhā . Vocaritāti sucaritā , paññāya suṭṭhu carāpitāti attho . Ayan ti ayaṃ evarūpo puggalo diṭṭhippattoti .
Saddhāya vimuttoti saddahanavasena vimutto . Etena sabbathā avimuttassapi saddhāmattena vimuttabhāvaṃV3.143 dasseti . Saddhāvimuttoti vā saddhāya adhimuttotiM3.153 attho . Kiṃ pana nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ atthīti ? Natthi . Atha kasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti ? Āgamanīyanānattena . Diṭṭhippatto hi āgamanamhi kilese vikkhambhento appadukkhena akasirena akilamantova sakkoti vikkhambhituṃ , saddhāvimutto pana dukkhena kasirena kilamanto sakkoti vikkhambhituṃ , tasmā saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇāti . Tenāha ‘‘ etassa hī ’’ tiādi . Saddahantassāti ‘‘ ekaṃsato ayaṃ paṭipadā kilesakkhayaṃ āvahati sammāsambuddhena bhāsitattā ’’ ti evaṃ saddahantassa . Yasmā panassa aniccānupassanādīhi niccasaññāpahānavasena bhāvanāya pubbenāparaṃ visesaṃ passato tattha tattha paccakkhatāpi atthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ saddahantassa viyā ’’ ti . Sesapadadvayaṃ tasseva vevacanaṃ . Ettha ca pubbabhāgamaggabhāvanāti vacanena āgamanīyanānattena diṭṭhippattasaddhāvimuttānaṃ paññānānattaṃ hotīti dassitaṃ . Abhidhammaṭṭhakathāya mpi ( pu . pa . aṭṭha .28)‘‘ nesaṃ kilesappahāne nānattaṃ natthi , paññāya nānattaṃ atthiyevā ’’ ti vatvā ‘‘ āgamanīyanānatteneva saddhāvimutto diṭṭhippattaṃ na pāpuṇātīti sanniṭṭhānaṃ katan ’’ ti vuttaṃ .
Ārammaṇaṃ yāthāvato dhāreti avadhāretīti dhammo , paññā . Taṃ paññāsaṅkhātaṃ dhammaṃ adhimattatāya pubbaṅgamaṃ hutvā pavattaṃ anussaratīti dhammānusārī . Tenāha ‘‘ dhammo ’’ tiādi . Paññāpubbaṅgaman ti paññāpadhānaṃ .
‘‘ Saddhaṃ anussarati , saddhāpubbaṅgamaṃ maggaṃ bhāvetī ’’ ti imamatthaṃ eseva nayoti atidisati .
Paññaṃ vāhetīti paññāvāhī , paññaṃ sātisayaṃ pavattetīti attho . Tenāha ‘‘ paññāpubbaṅgamaṃ ariyamaggaṃ bhāvetī ’’ ti . Paññā vā puggalaṃ vāheti nibbānābhimukhaṃ gametīti paññāvāhī . Saddhāvāhīti etthāpi iminā nayeneva attho veditabbo .
Ubhatobhāgavimuttādikathāti ubhatobhāgavimuttādīsu āgamanato paṭṭhāya vattabbakathā . Tasmāti visuddhimagge ( visuddhi .2.773,889) vuttattā . Tato eva visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi . mahāṭī .2.773) vuttanayeneva cettha attho veditabbo . Puggalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .