Issues
Select Version
Sattakanipāta-aṭṭhakathā
Sattakanipāta-aṭṭhakathā

8. Pacalāyamānasuttavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

61. Aṭṭhame ālokasaññaṃ manasi kareyyāsīti divā vā rattiṃ vā sūriyapajjotacandamaṇiādīnaṃ ālokaṃ ‘‘ āloko ’’ ti manasi kareyyāsi . Idaṃ vuttaṃ hoti – sūriyacandālokādiṃ divā rattiñca upaladdhaṃ yathāladdhavaseneva manasi kareyyāsi , citte ṭhapeyyāsi . Yathā te subhāvitālokakasiṇassa viya kasiṇāloko yadicchakaṃ yāvadicchakañca so āloko rattiyaṃ upatiṭṭhati , yena tattha divāsaññaṃ ṭhapeyyāsi , divā viya vigatathinamiddhova bhaveyyāsīti . Tenāha ‘‘ yathā divā tathā rattin ’’ ti . Iti vivaṭena cetasāti evaṃ apihitena cittena thinamiddhapidhānena apihitattā . Apariyonaddhenāti samantato anonaddhena asañchāditena . Sahobhāsan ti sañāṇobhāsaṃ . Thinamiddhavinodanaālokopi vā hotu kasiṇālokopiM3.178 vā parikammālokopi vā , upakkilesāloko viya sabboyaṃ āloko ñāṇasamuṭṭhānovāti .
Yesaṃ akaraṇe puggalo mahājāniyo hoti , tāni avassaṃ kātabbāni . Yāni akātumpi vaṭṭanti , sati samavāye kātabbato tāni karaṇīyānīti āha ‘‘ itarāni karaṇīyānī ’’ ti . Atha vā kattabbāni kammāni karaṇaṃ arahantīti karaṇīyāni . Itarāni kiccānī tipi vadanti .
Ādinayappavattā viggāhikakathāti ‘‘ na tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāsi , ahaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānāmi , kiṃ tvaṃ imaṃ dhammavinayaṃ ājānissasi , micchāpaṭipanno tvamasi , ahamasmi sammāpaṭipanno , sahitaṃ me , asahitaṃ te , purevacanīyaṃ pacchā avaca , pacchāvacanīyaṃ pure avaca , adhiciṇṇaṃ te viparāvattaṃ , āropito te vādo , niggahito tvamasi . Cara vādappamokkhāya , nibbeṭhehi vā sace pahosī ’’ ti ( dī . ni .1.18; ma . ni .3.41) evaṃpavattā kathā . Tattha sahitaṃ meti ( dī . ni . aṭṭha .1.18) mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ , atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho . Sahitan ti vā pubbāparāviruddhaṃ . Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃV3.166 asahitaṃ asiliṭṭhaṃ . Adhiciṇṇaṃ te viparāvattan ti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ , taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ , na kiñci jānāsīti attho . Āropito te vādoti mayā tava vāde doso āropito . Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara vicara , tattha tattha gantvā sikkhāti attho . Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi , idāni eva nibbeṭhehīti attho .
Taṇhā sabbaso khīyanti etthāti taṇhāsaṅkhayo , tasmiṃ . Taṇhāsaṅkhayeti ca idaṃ visaye bhummanti āha ‘‘ taṃ ārammaṇaṃ katvā ’’ ti . Vimuttacittatāyāti sabbasaṃkilesehi vippayuttacittatāya .
Aparabhāge paṭipadā nāma ariyasaccābhisamayo . Sā sāsanacārigocarā paccattaṃ veditabbatoti āha ‘‘ pubbabhāgappaṭipadaṃ saṃkhittena desethāti pucchatī ’’ ti .
Akuppadhammatāya khayavayasaṅkhātaṃ antaṃ atītāti accantā , so eva aparihāyanasabhāvattā accantā niṭṭhā assāti accantaniṭṭhā . Tenāha ‘‘ ekantaniṭṭho satataniṭṭhoti attho ’’ ti . Na hi paṭividdhassaM3.179 lokuttaradhammassa dassannaṃ kuppannaṃ nāma atthi .
Accantameva catūhi yogehi khemo etassa atthīti accantayogakkhemī .
Maggabrahmacariyassa vusitattā tassa ca aparihāyanasabhāvattā accantaṃ brahmacārīti accantabrahmacārī . Tenāha ‘‘ niccabrahmacārīti attho ’’ ti .
Pariyosānan ti maggabrahmacariyapariyapariyosānaṃ vaṭṭadukkhapariyosānañca .
Pañcakkhandhāti pañcupādānakkhandhā . Sakkāyasabbañhi sandhāya idha ‘‘ sabbe dhammā ’’ ti vuttaṃ vipassanāvisayassa adhippetattā . Tasmā āyatanadhātuyopi taggatikā eva daṭṭhabbā . Tenāha bhagavā ‘‘ nālaṃ abhinivesāyā ’’ ti . Na yuttā abhinivesāya ‘‘ etaṃ mama , eso me attā ’’ ti ajjhosānāya . ‘‘ Alameva nibbindituṃ alaṃ virajjitun ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.272; saṃ . ni .2.124,128,134,143) viya alaṃ -saddo yuttatthopi hotīti āha ‘‘ na yuttā ’’ ti .
Sampajjantīti bhavanti .
Yadipi ‘‘ tatiyā catutthī ’’ ti idaṃ visuddhidvayaṃ abhiññāpaññā , tassa pana sapaccayanāmarūpadassanabhāvato sati ca paccayapariggahe sapaccayattā aniccanti , nāmarūpassa aniccatāya dukkhaṃ , dukkhañca anattāti atthato lakkhaṇattayaṃ supākaṭameva hotīti āha ‘‘ aniccaṃ dukkhaṃ anattāti ñātapariññāya abhijānātī ’’ ti .
Tatheva tīraṇapariññāyāti iminā aniccādibhāvena nālaṃ abhinivesāyāti nāmarūpassa upasaṃharati , na abhiññāpaññānaṃ sambhāradhammānaṃ . Purimāya hi atthato āpannaṃ lakkhaṇattayaṃ gaṇhāti salakkhaṇasallakkhaṇaparattā tassā . Dutiyāya sarūpato tassā lakkhaṇattayāropanavasena sammasanabhāvato .
Ekacittakkhaṇikatāya abhinipātamattatāya caV3.167 appamattakampi .
Rūpapariggahassa oḷārikabhāvato arūpapariggahaṃ dasseti . Dassento ca vedanāya āsannabhāvato , visesato sukhasārāgitāya , bhavassādagadhitamānasatāya ca therassa vedanāvasena nibbattetvā dasseti .
Khayavirāgoti khayasaṅkhāto virāgo saṅkhārānaṃ palujjanā . Yaṃ āgamma sabbaso saṅkhārehi virajjanā hoti , taṃ nibbānaṃ accantavirāgo .
Nirodhānupassimhipīti nirodhānupassipadepi . Eseva nayoti atidisitvā taṃM3.180 ekadesena vivaranto ‘‘ nirodhopi hi … pe … duvidhoyevā ’’ ti āha .
Khandhānaṃ pariccajanaṃ tappaṭibaddhakilesappahānavasenāti yenākārena vipassanā kilese pajahati , tenākārena taṃnimittakkhandhe ca pajahatīti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ sā hi … pe … vossajjatī ’’ ti .
Ārammaṇatoti kiccasādhanavasena ārammaṇakaraṇato . Evañhi maggato aññesaṃ nibbānārammaṇānaṃ pakkhandanavossaggābhāvo siddhova hoti .
Pariccajanena pakkhandanena cāti dvīhipi vā kāraṇehi . Soti maggo . Sabbesaṃ khandhānaṃ vossajjanaṃ tappaṭibaddhasaṃkilesappahānena daṭṭhabbaṃ . Yasmā vā vipassanācittaṃ pakkhandatīti maggasampayuttacittaṃ sandhāyāha . Maggo ca samucchedavasena kilese khandhe ca pariccajati , tasmā yathākkamaṃ vipassanāmaggānañca vasena pakkhandanapariccāgavossaggāpi veditabbā .
Tadubhayasamaṅgīti vipassanāsamaṅgī maggasamaṅgī ca . ‘‘ Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādivacanato ( paṭi . ma .1.52) hi yathā vipassanāya kilesānaṃ pariccāgappaṭinissaggo labbhati , evaṃ āyatiṃ tehi kilesehi uppādetabbakkhandhānampi pariccāgapaṭinissaggo vattabbo . Pakkhandanapaṭinissaggo pana magge labbhamānāya ekantakāraṇabhūtāya vuṭṭhānagāminivipassanāya vasena veditabbo . Magge pana tadubhayampi ñāyāgatameva nippariyāyatova labbhamānattā . Tenāha ‘‘ tadubhayasamaṅgīpuggalo ’’ tiādi .
Pucchantassa ajjhāsayavasena ‘‘ na kiñci loke upādiyatī ’’ ti ettha kāmupādānavasena upādiyanaṃ paṭikkhipatīti āha ‘‘ taṇhāvasena na upādiyatī ’’ ti . Taṇhāvasena vā asati upādiyane diṭṭhivasena upādiyanaṃ anavakāsamevāti ‘‘ taṇhāvasena ’’ icceva vuttaṃ . Na parāmasatīti nādiyati . Diṭṭhiparāmāsavasena vā ‘‘ niccan ’’ tiādinā na parāmasati .
Saṃkhitteneva kathesīti tassa ajjhāsayavasena papañcaṃ akatvā kathesi .