1. Pārājikaniddesavaṇṇanā
1-2.
Idāni te dassetuṃ ‘‘ maggattaye ’’ tiādi āraddhaṃ .
Evamuparipi yathāyogaṃ yojetabbaṃ .
Tattha maggattayeti ettha
M0.242 maggā ca nāma tiṃsa maggā .Manussāmanussatiracchānagatavasena hi tisso itthiyo .
Tattha tiracchānagatāya ayaṃ paricchedo –
‘‘ Apadānaṃ ahī macchā , dvipadānañca kukkuṭī ;
Catuppadānaṃ majjārī , vatthu pārājikassimā ’’ ti .( pārā . aṭṭha .1.55);
Tāsaṃ vaccapassāvamukhamaggavasena tayo tayo katvā nava maggā , tathā ubhatobyañjanakānaṃ , purisānaṃ pana vaccamukhamaggavasena dve dve katvā cha , tathā paṇḍakānanti tiṃsa .
Tesaṃ taye .
Kīdiseti āha ‘‘ santhatasanthate ’’ ti .
Santhate asanthateti padacchedo .
Na santhataṃ asanthataṃ .
Tasmiṃ asanthate .
Na-kāro ettha ‘‘ abrāhmaṇo ’’ tiādīsu viya payirudāse , taṃ kiriyāyuttassa tādisassa aññassa vatthuno vidhānena santhatassa vatthuno payirudāsanaṃ pariccajanaṃ payirudāsoti .
Na pasajjappaṭisedhe , santhataṃ pasajja patvā tassa ‘‘ brāhmaṇo na bhavissatī ’’ tiādīsu viya na nisedhoti .
Vā-saddo panettha vacanayuttibaleneva labbhati , tassa paliveṭhetvā , anto vā pavesetvā vatthādinā kenaci paṭicchanne vā appaṭicchanne vāti attho .
Tathābhūte allokāse pakativātena asamphuṭṭhe tintappadese .
Nimittan ti aṅgajātaṃ .
San tiādi tabbisesanaṃ .
San ti attaniyaṃ .
Saṃ-saddo hi attani attaniye ca vattati .
Santhataṃ asanthatan ti yathāvuttanayena paṭicchannaṃ vā appaṭicchannaṃ vā .
Upādiṇṇan ti anaṭṭhakāyappasādaṃ .
Kittakanti āha ‘‘ tilamattampī ’’ ti .
Tilassa mattaṃ sākallaṃ yassa taṃ tilamattaṃ
V0.216 .‘‘ Mattaṃ sākallaṃ nicchaye ’’ ti hi nighaṇḍu .
Etthāpi avayavena viggaho samudāyo samāsattho , tilabījappamāṇampīti vuttaṃ hoti .
Kiṃ taṃ ?
Nimittaṃ , pavesanaṃ vā .
Api -saddo sambhāvane ,‘‘ tilabījamattampī ’’ ti sambhāvīyati , adhike kā
M0.243 nāma kathāti idamettha sambhāvanaṃ , evaṃbhūtaṃ saṃ aṅgajātaṃ yathāvutte maggattaye tilamattampi pavesanto bhikkhu cuto paribhaṭṭho , pārājiko nāma hoti sāsanatoti viññāyati gammamānatthassa saddassa payogaṃ pati kāmācārattā .Kīdisoti āha ‘‘ anikkhittasikkho ’’ ti .
Nikkhittasikkho pana abhikkhukattā pariccatto .
Tattha nikkhittā ohitā pariccattā paccakkhātā sikkhā etenāti viggaho .
Yathālakkhaṇaṃ na nikkhittasikkho anikkhittasikkho .
Tattha cittakhettakālappayogapuggalavijānanavasena sikkhāpaccakkhānaṃ ñatvā tadabhāvena apaccakkhānaṃ veditabbaṃ .
Tattha upasampannabhāvato cavitukāmatācittaṃ cittaṃ nāma .
‘‘ Buddhaṃ paccakkhāmī ’’ tiādīni ‘‘ gihīti maṃ dhārehi , upāsako , ārāmiko , sāmaṇeroti maṃ dhārehī ’’ ti ‘‘ alaṃ me buddhenā ’’ tiādīni cha khettapadāni khettaṃ nāma .
‘‘ Paccakkhāmī ’’ tiādinā vutto vattamānakāloyeva kālo nāma .
Yāya kāyaci bhāsāya vasena vācasikappayogova payogo nāma .
Anummattādiko paccakkhāto ca manussajātiko sova puggalo nāma .
Paccakkhātakassa vacanasamanantarameva ‘‘ ayaṃ ukkaṇṭhito ’’ ti vā ‘‘ gihibhāvaṃ patthayatī ’’ ti vā sotuno jānanaṃ vijānanaṃ nāmāti veditabbaṃ .
Tattha naṭṭhakāyappasādaṃ pana piḷakaṃ vā cammakhilaṃ vā lomaṃ vā pavesantassa dukkaṭaṃ .
Akkhināsakaṇṇacchiddavatthikosesu , satthakādīhi katavaṇe vā methunarāgena nimittaṃ pavesantassa thullaccayaṃ .
Avasesasarīresu upakacchakādīsu dukkaṭaṃ .
Tiracchānagatānaṃ hatthiassagogadrabhaoṭṭhamahiṃsādīnaṃ nāsāya thullaccayaṃ , vatthikose thullaccayameva .
Sabbesampi tiracchānagatānaṃ akkhikaṇṇavaṇesu dukkaṭaṃ .
Tathā avasesasarīre
M0.244 kāyasaṃsaggarāgena , methunarāgena vā jīvamānakapurisassa vatthikosaṃ appavesanto nimittena nimittaṃ chupati , dukkaṭaṃ .Bahi nikkhantadantesu vāyamantassa pana thullaccayanti ayamettha savinicchayo atthavaṇṇanakkamo .
Idāni pavesanaṃ nāma na kevalaṃ attupakkameneva , parūpakkamenāpi hoti , tatrāpi sādiyantova
V0.217 cuto hotīti dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .Tattha atha vāti ayaṃ nipāto , nipātasamudāyo vā pakkhantarārambhe .
Pavesanañca ṭhitañca uddhāro ca paviṭṭhañca pavesana … pe … paviṭṭhāni , itarītarayogadvando .
Itarītarayogo nāma aññamaññatthopādānatāti pavesanādīni ṭhitādiatthānipi hontīti paviṭṭha -saddopi pavesanādiattho hoti , tatoyevettha tasmā bahuvacanasambhavo .
Aññathā dvande avayavatthapadhānattā ekatthavācakāpi paviṭṭha-saddā kathaṃ bahuvacanappasaṅgo .
Samāhāre vā dvando .
Khaṇoti kālaviseso .
So ca yogavantānaṃ khaṇantaravinimutto natthīti pavesana … pe … paviṭṭhāniyeva khaṇoti kammadhārayo , abhede bhedaparikappanāya vā pavesana … pe … paviṭṭhānaṃ khaṇoti chaṭṭhītappuriso .
Tassa sādako , tasmiṃ vā sādako pavesana … pe … sādako .
Khaṇa -saddo panettha paccekaṃ yojetabbo dvandasamāsattā , pavesanakālaṃ ṭhitakālaṃ uddhārakālaṃ paviṭṭhakālaṃ , tasmiṃ vā sādiyantoti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evaṃ sevanacittapaccupaṭṭhānena sādako bhikkhu cutoti yojetabbaṃ .
Tattha yathāvuttappadesassa antokaraṇaṃ pavesanaṃ nāma .
Yāva uddharaṇārambhā nivattaṃ ṭhitaṃ nāma .
Aṭṭhakathāyaṃ ( pārā . aṭṭha .1.58) pana mātugāmassa sukkavissaṭṭhiṃ patvā sabbathā vāyamato oramitvā ṭhitakālaṃ sandhāya ‘‘ sukkavissaṭṭhisamaye ’’ ti
M0.245 vuttaṃ .Yāva aggā nīharaṇaṃ uddhāro nāma .
Yāva pavesanārahaṭṭhānā antokataṃ paviṭṭhaṃ nāma .
Paṭhamaṃ .
3-4.
Idāni dutiyaṃ dassetuṃ ‘‘ ādiyeyyā ’’ tiādimāha .
Tattha adinnaṃ theyyacittena ādiyeyya … pe … saṅketaṃ vītināmaye , pārājiko bhaveti sambandho .
Adinnan ti manussasāmikehi kāyavācāhi na dinnaṃ .
Theyyacittenāti thenoti coro , tassa bhāvo theyyaṃ na-kārassa ya-kāraṃ katvā dvittena .
Bhavanti etasmā abhidhānabuddhīti bhāvo , saddappavattinimittaṃ jātiguṇādi .
Idha pana avaharaṇacittasaṅkhātaṃ dabbaṃ theyyaṃ .
Theyyañca taṃ cittañcāti theyyacittaṃ , tena .
Ādiyeyyāti ārāmādiṃ abhiyuñjitvā gaṇheyya .
Hareyyāti haranto gaṇheyya .
Avahareyyāti upanikkhittaṃ bhaṇḍaṃ ‘‘ dehi me bhaṇḍan ’’ ti vuccamāno ‘‘ na mayā gahitan ’’ tiādīni vadanto gaṇheyya .
Iriyāpathaṃ kopeyyāti bhaṇḍahārakassa gamanādiiriyāpathaṃ vicchinditvā gaṇheyya .
Kopaṃ katvā gaṇhātīti hi etasmiṃ atthe ‘‘ kopī ’’ ti
V0.218 nāmadhātu .Ṭhānā cāveyyāti ṭhapitaṭṭhānato cāveyya .
Saṅketaṃ vītināmayeti parikappitaṭṭhānaṃ vā suṅkaghātaṃ vā atikkāmeyya .
Ettha ca ārāmādiabhiyuñjane , sāmikassa vimatuppādanadhuranikkhepe , bhaṇḍahārakassa sīsabhārāmasanaphandāpanakhandhoropane , upanikkhitte ‘‘ dehi me bhaṇḍan ’’ ti codiyamānassa ‘‘ nāhaṃ gaṇhāmī ’’ ti bhaṇanavimatuppādanadhuranikkhepe , thalaṭṭhassa theyyacittenāmasanaphandāpanaṭhānācāvane cāti catūsu paccekaṃ yathākkamaṃ dukkaṭathullaccayapārājikāyo veditabbā .
‘‘ Sahabhaṇḍahārakaṃ nessāmī ’’ ti
M0.246 paṭhamadutiyapādasaṅkāmane , parikappitasuṅkaghātaṭṭhānato paṭhamadutiyapādātikkāme cāti dvīsu paccekaṃ kamena thullaccayapārājikāyo veditabbā .Ayamettha saviññāṇakāviññāṇakamissakattā nānābhaṇḍavasena yojanā .
Ekabhaṇḍavasena pana sassāmikassa dāsassa vā tiracchānagatassa vā yathāvuttena abhiyogādinā nayena ādiyanaharaṇādivasena yojanā daṭṭhabbā .
Apica imāni cha padāni vaṇṇayantena nānābhaṇḍaekabhaṇḍasāhatthikapubbappayogatheyyāvahārasaṅkhāte pañcapañcake samodhānetvā pañcavīsati avahārā dassetabbā chappadantogadhattā sabbesampi avahārānaṃ .
Te pana avahārā yena kenaci abhiyogādiākāranānattamattena bhinnāti taṃvasena pañcapañcakaṃ nāma jātaṃ .
Evaṃ saṃvaṇṇitañhi idaṃ adinnādānapārājikaṃ suvaṇṇitaṃ nāma hotīti daṭṭhabbaṃ .
Tattha purimāni dve pañcakāni ‘‘ ādiyeyyā ’’ tiādīnaṃ pañcannaṃ padānaṃ vasena labbhanti .
Yaṃ panetaṃ ‘‘ saṅketaṃ vītināmaye ’’ ti chaṭṭhaṃ padaṃ , taṃ tatiyapañcamesu pañcakesu nissaggiyaparikappāvahāravasena yojetabbaṃ .
Tattha sāhatthika-saddena upacārato taṃsahacaritapañcakaṃ gahetvā ‘‘ sāhatthikañca taṃ pañcakañcā ’’ ti vā ‘‘ sāhatthikādi pañcakan ’’ ti majjhepadalopavasena vā sāhatthikapañcakaṃ .
Evamuparipi .
Taṃ pana sāhatthiko āṇattiko nissaggiyo atthasādhako dhuranikkhepo cāti .
Tattha sako hattho sahattho , sahatthena nibbatto sāhatthiko .
Evaṃ āṇattiko .
Suṅkaghātaparikappitokāsānaṃ anto ṭhatvā bahi nissajjanaṃ nissaggo , so eva nissaggiyo .
Kālaṃ aniyametvā āṇattassa bhaṇḍaggahaṇato
M0.247 ca parassa telakumbhiyā pādagghanakaṃ telaṃ avassaṃ pivanakānaṃ upāhanādīnaṃ nikkhittānaṃ telapātanato ca puretarameva pārājikasaṅkhātaṃ atthaṃV0.219 sādhetīti atthasādhako .So pana āṇāpanappayogo , upāhanādīnaṃ nikkhepappayogo ca .
Ārāmābhiyoge ca upanikkhittabhaṇḍe ca tāvakālikabhaṇḍadeyyānamadāne ca dhurassa nikkhepo dhuranikkhepo .
Pubbappayogapañcakaṃ nāma pubbappayogo sahappayogo saṃvidhāvahāro saṅketakammaṃ nimittakammanti .
Tattha āṇāpanaṃ bhaṇḍaggahaṇato pubbattā pubbappayogo nāma .
Ṭhānācāvanakhilasaṅkāmanappayogena saha vattamāno sahappayogo .
Saṃvidhāya sammantayitvā gatesu ekenāpi bhaṇḍe ṭhānā cāvite sabbesaṃ avahāro saṃvidhāvahāro .
Saṅketakamman ti pubbaṇhādikālaparicchedavasena sañjānanakaraṇaṃ .
Nimittakammaṃ nāma saññuppādanatthaṃ akkhinikhaṇanādikaraṇaṃ .
Theyyāvahārapañcakaṃ pana sayameva dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Nanu ca chappadantogadhattā ‘‘ sabbesampi avahārānan ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati ‘‘ atha vā ’’ ti pakkhantaravasena visuṃ viya idaṃ pañcakaṃ kasmā vuttanti ?
Nanu avocumhā ‘‘ yena kenaci abhiyogādiākāranānattamattena bhinnā ’’ ti , etādisassa bhedassa sambhavato pakkhantaravasenāpi yujjatīti evaṃ vuttaṃ .
Imassa pañcakassa visuṃ uddharitvā vacanaṃ pana pasiddhivasenāti daṭṭhabbaṃ , kusa-saddena kusasaṅkāmanamadhippetaṃ abhedopacārena .
Theyyañca balañca kuso ca channañca parikappo ca theyyā … pe … parikappaṃ , dīgho sandhivasena .
Tena avahārako pārājiko bhaveti sambandho .
Yo pana paṭicchannena avahārako , so atthato
M0.248 paṭicchannassa avahārako hotīti dvandasamāsantogadhattepicassa virodhābhāvobhāvasādhano cāyaṃ channa-saddo daṭṭhabbo .Tattha sandhicchedanādīni katvā vā tulākūṭamānakūṭakahāpaṇakūṭādīhi vañcetvā vā gaṇhanto theyyāvahārako .
Balakkārena parasantakaṃ gaṇhanto balāvahārako .
Kusaṃ saṅkāmetvā gaṇhanto kusāvahārako .
Tiṇapaṇṇādīhi yaṃ kiñci paṭicchādetvā pacchā kassa paṭicchannassa avahārako paṭicchannāvahārako .
Sāṭakādibhaṇḍavasena , gabbhadvārādiokāsavasena vā parikappetvā gaṇhanto parikappāvahārako .
Ettha pana parikappitabhaṇḍaggahaṇe parikappitaparicchedātikkame ca pārājikaṃ veditabbaṃ .
Idāni panettha vinicchayaṃ dassetuṃ ‘‘ bhaṇḍakālagghadesehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ettha adinnādāne bhaṇḍañca kālo ca aggho ca deso ca tehi ca paribhogena ca vinicchayo kātabboti attho
V0.220 .Tattha avahaṭabhaṇḍassa sassāmikassāmikabhāvaṃ sassāmikepi sāmikānaṃ sālayanirālayabhāvañca upaparikkhitvā sālayakāle ce avahaṭaṃ , bhaṇḍaṃ agghāpetvā kātabbo vinicchayo bhaṇḍena vinicchayo .
Nirālayakāle ce avahaṭaṃ , pārājikaṃ natthi , sāmikesu puna āharāpentesu dātabbaṃ .
Tadeva hi bhaṇḍaṃ kadāci mahagghaṃ , kadāci appagghaṃ , tasmā yasmiṃ kāle bhaṇḍaṃ avahaṭaṃ , tasmiṃyeva kāle yo tassa aggho , tena kātabbo vinicchayo kālena vinicchayo .
Navabhaṇḍassa yo aggho , so pacchā parihāyati , tasmā sabbadā pakatiagghavasena akatvā kātabbo vinicchayo agghena vinicchayo .
Bhaṇḍuṭṭhānadese bhaṇḍaṃ appagghaṃ hoti , aññattha mahagghaṃ , tasmā yasmiṃ dese bhaṇḍaṃ avahaṭaṃ , tasmiṃyeva dese agghena kātabbo vinicchayo desena vinicchayo .
Paribhogena
M0.249 sāṭakādino bhaṇḍassa aggho parihāyati , tasmā tassa paribhogavasena parihīnāparihīnabhāvaṃ upaparikkhitvā kātabbo vinicchayo paribhogena vinicchayo .Dutiyaṃ .
5-7.
Idāni tatiyaṃ dassetuṃ ‘‘ manussaviggahan ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha manussaviggahaṃ kalalato paṭṭhāya jīvamānakamanussajātikānaṃ sarīraṃ .
Cicca pāṇoti saññāya saddhiṃyeva ‘‘ vadhāmi nan ’’ ti vadhakacetanāya cetetvā pakappetvā .
Jīvitā vā viyojayeti yo bhikkhu jātiuṇṇaṃsunā samuddhaṭatelabindumattaṃ kalalarūpakāle tāpanādīhi vā tato vā uddhamapi tadanurūpena upakkamena rūpajīvitindriyopakkame sati tadāyattavuttino arūpajīvitassāpi voropanasambhavato ubhayajīvitā voropeyya .
Vā -saddo vikappe .
Maraṇacetanoti maraṇe cetanā yassa so maraṇādhippāyo .
Satthahārakan ti jīvitaṃ haratīti hārakaṃ , satthañca taṃ hārakañcāti satthahārakaṃ , taṃ .
Assa manussaviggahassa .
Upanikkhipeti samīpe nikkhipeyya vā .
Etena thāvarappayogaṃ dasseti .
Gāheyya maraṇūpāyan ti ‘‘ satthaṃ vā āhara , visaṃ vā khādā ’’ tiādinā nayena maraṇatthāya upāyaṃ gāhāpeyya vā .
Etena āṇattippayogo dassito .
Vadeyya maraṇe guṇan ti kāyavācādūtalekhāhi ‘‘ yo evaṃ marati , so dhanaṃ vā labhatī ’’ tiādinā nayena maraṇe guṇaṃ pakāseyya vā .
Ubhayattha adhikāravasena vā-saddo āharitabbo .
So bhikkhu cutoti sambandho , sāsanatoti viññāyati .
Idāni panassa chabbidhe payogedassetuṃ ‘‘ payogā ’’ tiādimāha .
Tattha sāhatthi … pe … iddhivijjāmayā
V0.221 payogāti imeM0.250 cha payogāti sambandho .Ka-kāralopena panettha ‘‘ sāhatthī ’’ ti vuttaṃ .
Atha vā anekatthe anekataddhitasambhavena sahatthassāyaṃ payogo sāhatthīti padasiddhi veditabbā .
Sāhatthi ca nissaggo ca āṇatti ca thāvaro cāti dvando .
Iddhi ca vijjā ca , tāsamimeti iddhivijjāmayā , iddhimayo vijjāmayoti vuttaṃ hoti .
Payogāti ime chappayogā nāma hontīti attho .
Tattha sayaṃ mārentassa kāyena vā kāyappaṭibaddhena vā paharaṇaṃ sāhatthiko payogo .
Dūre ṭhitaṃ māretukāmassa kāyādīhi ususattiādīnaṃ nissajjanaṃ nissaggo .
‘‘ Asukaṃ nāma mārehī ’’ tiādinā āṇāpentassa āṇāpanaṃ āṇatti , opātakhaṇanaṃ apassenasaṃvidhānaṃ asiādīnaṃ upanikkhipanādi thāvaro .
Māraṇatthaṃ kammavipākajāya iddhiyā payojanaṃ iddhimayo .
Kammavipākajiddhi ca nāmesā rājādīnaṃ rājiddhiādayo .
Tattha piturañño sīhaḷindassa dāṭhākoṭanena cūḷasumanakuṭumbiyamāraṇe rājiddhi daṭṭhabbā , tadatthameva athabbaṇādivijjāya parijappanaṃ vijjāmayo payogo .
Evaṃ chappayoge dassetvā tesu āṇattippayogassa niyāmake dassetuṃ ‘‘ kālā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yathāvuttaṃ āṇattiṃ niyamenti saṅketavisaṅketatāvasena paricchindantīti āṇattiniyāmakā .
Te pana kālo ca vatthu ca āvudhañca iriyāpatho cāti cattāro , tathā kiriyāviseso okāsoti gaṇanaparicchedavasena cha hontīti attho .
Tattha kālo pubbaṇhādi yobbanādi ca .
Vatthu māretabbo satto .
Āvudhaṃ asiādi .
Iriyāpatho māretabbassa gamanādi .
Kiriyāviseso vijjhanādi .
Okāso gāmādi .
Yo hi ‘‘ ajja , sve ’’ ti aniyametvā ‘‘ pubbaṇhe mārehī ’’ ti vutto yadā kadāci pubbaṇhe māreti , natthi visaṅketo .
Yo pana ‘‘ pubbaṇhe ’’ ti
M0.251 vutto majjhanhādīsu māreti , visaṅketo hoti , āṇāpakassa anāpatti .Evaṃ kālassa saṅketavisaṅketatāvasena niyāmakatā veditabbā .
Imināva nayena vatthuādīsupi vinicchayo veditabboti .
Tatiyaṃ .
8-9.
Idāni catutthaṃ dassetuṃ ‘‘ jhānādibhedan ’’ tiādimāha .
Tattha attani nosantaṃ attupanāyikañca paccuppannabhavassitañca aññāpadesarahitañca jhānādibhedaṃ koṭṭhāsaṃ katvā vā ekekaṃ katvā vā kāyena vā vācāya vā viññattipathe dīpento nādhimāniko ñāte cuto bhaveti
V0.222 sambandho .Tattha attani sakasantāne nosantaṃ anuppannattāyeva avijjamānaṃ , ettha nosantoti atthe tappuriso .
Jhānādibhedan ti jhānaṃ ādi yassa ‘‘ vimokkhasamādhi samāpatti ñāṇadassana maggabhāvanā phalasacchi kiriyākilesappahānavinīvaraṇatācittassa suññāgāre abhiratī ’’ ti ( pārā .198) vuttassa so jhānādi , sova bhedo visesoti samāso .
Taṃ jhānādibhedaṃ uttarimanussadhammaṃ .
Attupanāyikan ti ‘‘ ayaṃ mayi atthī ’’ ti ārocanavasena attani upanīyati ,‘‘ ahaṃ vā ettha sandissāmī ’’ ti attā upanīyati ettha dhammeti vā attupanāyiko , jhānādibhedo , taṃ .
Paccuppannabhavassitan ti paccuppannabhavo nāma idāni vattamāno attabhāvo , tannissitoti samāso , so ca jhānādibhedoyeva , taṃ .
Aññāpadesarahitan ti ‘‘ yo te vihāre vasi , so bhikkhu paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjī ’’ tiādinā ( pārā .220) nayena aññassa apadeso , tena rahito cattoti tappurisasamāso , so rahito tenāti vā bahubbīhi , jhānādibhedova
M0.252 , taṃ .Koṭṭhāsaṃ katvā vāti ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ , paṭhamaṃ jhānaṃ tatiyaṃ jhānaṃ samāpajjin ’’ tiādinā nayena koṭṭhāsaṃ katvā vā .
Ekekaṃ katvā vāti ‘‘ paṭhamaṃ jhānaṃ samāpajjiṃ , dutiyaṃ jhānaṃ samāpajjin ’’ tiādinā nayena ekekaṃ katvā vā .
Ettha ca ekanti ṭhite vicchāyaṃ dvittaṃ .
Ettha pana katvāti karaṇakiriyāya ekekavasena bhinnassa jhānādino atthassa sambandhanicchā vicchāti veditabbā .
Ṭīkāyaṃ pana ‘‘ koṭṭhāsaṃ vāti ettha ‘ jhānalābhī , vimokkhalābhī , samādhilābhī , samāpattilābhīmhī ’ ti evamādinā nayena koṭṭhāsato vāti attho ’’ ti ca ‘‘ ekekaṃ vāti ‘ paṭhamassa jhānassa lābhī , dutiyassa jhānassa lābhīmhī ’ ti evamādinā nayena ekekaṃ vāti attho ’’ ti ca vuttaṃ .
So pāḷiyaṃ aṭṭhakathāyañca avuttakkamoti veditabbo .
Kāyena vāti hatthamuddādivasena kāyena vā .
Vācāti ettha ya-kāro luttaniddiṭṭho ‘‘ alajjitā ’’ tiādīsu viya .
Viññattipatheti kāyavacīviññattīnaṃ gahaṇayogye padese ṭhatvāti ajjhāharitabbaṃ .
Dīpentoti ‘‘ iminā ca iminā ca kāraṇena ayaṃ dhammo mayi atthī ’’ ti pakāsento .
Nādhimānikoti appatte pattasaññitāsaṅkhāto adhiko māno , so natthi etassāti nādhimāniko , bhikkhu .
Ñāteti viññunā manussajātikena sikkhāpaccakkhāne vuttanayena viññāte sati cuto bhave sāsanatoti viññāyati .
Aññāpadesena dīpayato pana thullaccayaṃ .
Ettha ca –
Dukkaṭaṃ
V0.223 paṭhamasseva , sāmantamiti vaṇṇitaṃ ;Sesānaṃ pana tiṇṇampi , thullaccayamudīritanti .
Catutthaṃ .
10. Idāni
M0.253 catunnampi cetesamasaṃvāsataṃ abhabbatañca dīpetuṃ ‘‘ pārājikete ’’ tiādi āraddhaṃ .Ete cattāro pārājikā puggalā yathā pure pubbe gihikāle , anupasampannakāle ca viya asaṃvāsāti sambandho .
Saha vasanti yasmā sabbepi lajjino etesu kammādīsu na ekopi tato bahiddhā sandissatīti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti ime tayo saṃvāsā nāma .
Tattha apalokanādikaṃ catubbidhampi saṅghakammaṃ sīmāparicchinnehi pakatattehi bhikkhūhi ekato kattabbatā ekakammaṃ nāma .
Tathā pañcavidhopi pātimokkhuddeso ekato uddisitabbattā ekuddeso nāma .
Paññattaṃ pana sikkhāpadaṃ sabbehipi lajjīpuggalehi samaṃ sikkhitabbabhāvato samasikkhatā nāma .
Natthi te saṃvāsā etesanti asaṃvāsā .
‘‘ Abhabbā ’’ tiādīsu bhikkhubhāvāyāti tumatthe sampadānavacanaṃ , tasmā yathā sīsacchinno jīvituṃ abhabbo , evaṃ cattārome puggalā bhikkhubhāvāya bhikkhū bhavituṃ abhabbāti attho .
11. Idāni pariyāyāṇattīhi sambhavante dassetuṃ ‘‘ pariyāyo cā ’’ tiādimāha .
Pariyāyo ca āṇatti ca tatiye manussaviggahe labbhatīti sambandho .
Tattha kāyādīhi yathāvuttehi ‘‘ yo evaṃ marati , so dhanaṃ vā labhatī ’’ ti evamādiviññāpako byañjanabhūto kāyavacīpayogo pariyāyo .
Iminā idaṃ dīpeti – yathā adinnādāne ‘‘ ādiyeyyā ’’ ti ( pārā .92) vuttattā pāriyāyakathāya muccati , na idha evaṃ .
‘‘ Saṃvaṇṇeyyā ’’ ti ( pārā .172) pariyāyakayāyapi na muccatīti .
‘‘ Dutiye panā ’’ tiādīsu attho pākaṭoyeva .
Evamuparipi pākaṭamupekkhissāma .
12. Idāni methunadhammādīnaṃ aṅgāni dassetuṃ ‘‘ sevetū ’’ tiādimāha .
Sevetukāmatācittan ti methunaṃ sevetuṃ
M0.254 kāmetīti sevetukāmo , tassa bhāvo nāma taṇhā , tāya sevetukāmatāya sampayuttaṃ cittanti tappuriso .Methunadhammassāti mithunānaṃ itthipurisānaṃ idanti methunaṃ , tameva dhammoti methunadhammo .
Idha pana upacāravasena pārājikāpatti methunadhammo nāma .
Atha
V0.224 vā methunena jāto dhammo pārājikāpatti methunadhammo , tassa methunadhammassa methunadhammapārājikāpattiyā .Aṅgadvayan ti aṅgānaṃ kāraṇānaṃ dvayaṃ .
Budhāti vinayadharā viññuno .
13. Manussasan ti manussānaṃ saṃ manussasaṃ , tadāyattavatthukā ca .
Etena petatiracchānagatāyattaṃ nivatteti .
Tathāsaññīti tathā tādisā saññā tathāsaññā , sā assa atthīti tathāsaññī .
Parāyattasaññitā cāti attho .
Bhāvappadhānā ime niddesā , bhāvapaccayalopo vā ‘‘ buddhe ratanan ’’ tiādīsu ( khu . pā .6.3) viya .
Evamuparipi īdisesu .
Theyyacittan ti thenabhāvasaṅkhātaṃ cittañca .
Vatthuno garutāti bhaṇḍassa pādaatirekapādārahabhāvena garutā ca .
Ūnapañcamāsake vā atirekamāsake vā thullaccayaṃ .
Māsake vā ūnamāsake vā dukkaṭaṃ .
Avahāroti pañcavīsatiyā avahārānaṃ aññatarena avaharaṇañcāti ime pañca adinnādānahetuyo adinnādānapārājikāpattiyā aṅgāni .
14. Pāṇo mānussakoti manussajātisambandho pāṇo ca , pāṇoti hi vohārato satto , paramatthato pana jīvitindriyaṃ vuccati .
Pāṇasaññitāti pāṇoti saññitā ca , ghātanaṃ ghāto , so eva cetanā ghātacetanā ,‘‘ vadhāmi nan ’’ ti evaṃ pavattā sā ca , taṃsamuṭṭhito sāhatthikādīnaṃ channamaññataro payogo ca , tena payogena maraṇañcāti ete yathāvuttā pañca vadhahetuyo pāṇaghātāpajjitabbaāpattiyā aṅgānīti attho .
15. Attani
M0.255 asantatāti uttarimanussadhammassa santāne avijjamānatā ca .Pāpamicchatāyārocanāti yā sā ‘‘ idhekacco dussīlo samāno ‘ sīlavāti maṃ jano jānātū ’’ tiādinā ( vibha .851) nayena vuttā pāpaicchatāya samannāgatā , tāya uttarimanussadhammassa ārocanā ca .
Tassāti yassa āroceti , tassa .
Manussajātitāti manussānaṃ jāti yassa , tassa bhāvo manussajātitā , sā ca , naññāpadesoti na aññāpadeso aññāpadesābhāvo ca , tadeva jānanan ti taṅkhaṇaṃyeva vijānanañcāti imāni pañca ettha asantadīpane asmiṃ santāne avijjamānauttarimanussadhammappakāsananimitte pārājike aṅgāni hetuyoti attho .
16. Evaṃ tesamasaṃvāsatābhabbatādīni dassetvā idāni na te cattārova , atha kho santaññepīti
V0.225 te sabbepi samodhānetvā dassento ‘‘ asādhāraṇā ’’ tiādimāha .Tattha asādhāraṇāti pārājikā dhammā adhippetā .
Teneva cettha pulliṅganiddeso .
Tasmā bhikkhunīnaṃ bhikkhūhi asādhāraṇā pārājikā dhammā cattāro cāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Upacāravasena tu ubbhajāṇumaṇḍalikādikā pārājikāpannā pariggayhanti .
Tāsu yā avassutā avassutassa manussapurisassa akkhakānaṃ adho jāṇumaṇḍalānaṃ kapparānañca upari kāyasaṃsaggaṃ sādiyati , ayaṃ ubbhajāṇumaṇḍalikā .
Yā pana aññissā bhikkhuniyā pārājikaṃ paṭicchādeti , sā vajjappaṭicchādikā .
Yā ukkhittakaṃ bhikkhuṃ tassā diṭṭhiyā gahaṇavasena anuvattati , sā ukkhittānuvattikā .
Kāyasaṃsaggarāgena tintassa hatthaggahaṇaṃ saṅghāṭikaṇṇaggahaṇaṃ kāyasaṃsaggatthāya purisassa hatthapāse ṭhānaṃ ṭhatvā sallapanaṃ saṅketagamanaṃ purisassāgamanasādiyanaṃ
M0.256 paṭicchannokāsavavisanaṃ hatthapāse ṭhatvā kāyopasaṃharaṇanti imāni aṭṭha vatthūni yassā avassutāya , sā aṭṭhavatthukā nāma .Abhabbakā ekādasa cāti ettha paṇḍako theyyasaṃvāsako titthiyapakkantako tiracchānagato mātughātako pitughātako arahantaghātako bhikkhunidūsako saṅghabhedako lohituppādako ubhatobyañjanakoti ime abhabbā ekādasa ca .
Tesu paṇḍakoti opakkamikanapuṃsakapaṇḍakā ca paṇḍakabhāvapakkhe pakkhapaṇḍako ca idha adhippetā .
Āsittausūyapaṇḍakānaṃ pana pabbajjā ca upasampadā ca na vāritā .
Theyyasaṃvāsako pana liṅgatthenakādivasena tividho .
Tattha sayaṃ pabbajitattā liṅgamattaṃ thenetīti liṅgatthenako .
Bhikkhuvassagaṇanādikaṃ saṃvāsaṃ thenetīti saṃvāsatthenako .
Sikkhaṃ paccakkhāya evaṃ paṭipajjantepi eseva nayo .
Yathāvuttamubhayaṃ thenetīti ubhayatthenako .
Ṭhapetvā pana imaṃ tividhaṃ –
Rājadubbhikkhakantāra-rogaveribhayena vā ;
Cīvarāharaṇatthaṃ vā , liṅgaṃ ādiyatīdha yo .
Saṃvāsaṃ nādhivāseti , yāva so suddhamānaso ;
Theyyasaṃvāsako nāma , tāva esa na vuccatīti .( mahāva . aṭṭha .110; kaṅkhā . aṭṭha . paṭhamapārājikavaṇṇanā );
Titthiyapakkantakādayo
V0.226 tu taṃtaṃvacanatthānusārena veditabbā .Tiracchānagato pana ṭhapetvā manussajātikaṃ avaseso sabbo veditabbo .
Ime ekādasa puggalā bhikkhubhāvāya abhabbattā pārājikāpannasadisatāya ‘‘ pārājikā ’’ ti vuccanti .
Vibbhantā bhikkhunīti gihinivāsananivatthā bhikkhunī ca .
Sā hi ettāvatā pārājikā .
Mudukā piṭṭhi yassa , so ca .
So hi anabhiratiyā pīḷito yadā attano
M0.257 aṅgajātaṃ attano vaccamukhamaggesu paveseti , tadā pārājiko hoti . 17-18.
Lambamānamaṅgajātametassāti lambī .
So yathāvuttesu pavesito pārājiko .
Mukhena gaṇhanto aṅgajātaṃ parassa cāti yo anabhiratiyā pīḷito parassa suttassa vā matassa vā aṅgajātaṃ mukhena gaṇhāti , so parassa aṅgajātaṃ mukhena gaṇhanto ca .
Tatthevābhinisīdantoti yo anabhiratiyā pīḷito tattheva parassa aṅgajāte vaccamaggena abhinisīdati , so cāti ete dvayaṃdvayasamāpattiyā abhāvepi magge maggappavesanahetu methunassa anulomikā cattāro ca .
Idhāgatā cattāroti idha khuddasikkhāyaṃ yathāvuttā methunadhammā pārājikādayo cattāro cāti samodhānā piṇḍīkaraṇavasena catuvīsati pārājikā bhavantīti seso .
Ettha ca gāthābandhavasena rassaṃ katvā ‘‘ parājikā ’’ ti vuttaṃ .
Etthāha – mātughātakādayo tatiyaṃ pārājikaṃ āpannā , bhikkhunidūsako , mudupiṭṭhikādayo cattāro ca paṭhamapārājikaṃ āpannā evāti kuto catuvīsatīti ?
Vuccate – mātughātakādayo hi cattāro idha anupasampannā eva adhippetā .
Mudupiṭṭhikādayo cattāro kiñcāpi paṭhamapārājikena saṅgahitā , yasmā pana ekena pariyāyena methunadhammaṃ appaṭisevino honti , tasmā visuṃ vuttāti .
Pārājikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .