Issues
Editor
Settings
Versions
Select Version
Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ
မြန်မာဘာသာ
Paṭṭhānapakaraṇa-mūlaṭīkā
Paṭṭhānapakaraṇa-mūlaṭīkā

Pucchāvāro

Author： _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Pucchāvāro

1. Paccayānulomavaṇṇanā

Ekekaṃ tikadukan ti ekekaṃ tikaṃ dukañcāti attho , na tikadukanti .
Paccayā cevāti ye kusalādidhamme paṭiccāti vuttā , te paṭiccatthaṃ pharantā kusalādipaccayā cevāti attho .
Tenevāha ‘‘ te ca kho sahajātāvā ’’ ti .
Yehi pana hetādipaccayehi uppatti vuttā , te sahajātāpi honti asahajātāpīti .
Ettha paṭiccasahajātavārehi samānatthehi paṭiccasahajātābhidhānehi samānatthaṃ bodhentena bhagavatā pacchimavārena purimavāro , purimavārena ca pacchimavāro ca bodhitoti veditabbo .
Esa nayo paccayanissayavāresu saṃsaṭṭhasampayuttavāresu ca , evañca niruttikosallaṃ janitaṃ hotīti .
‘‘ Te te pana pañhe uddharitvā puna kusalo hetu hetusampayuttakānaṃ dhammānan ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Kusalā hetū sampayuttakānaṃ khandhānan ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.401) pañhāvārapāṭhoti pamādalekhāV0.208 esāti pāḷiyaṃ āgatapāṭhameva paṭhanti .
Purimavāresu sahajātanissayasampayuttapaccayabhāvehi kusalādidhamme niyametvā tasmiṃ niyame kusalādīnaṃ hetupaccayādīhi uppattiṃ pucchitvā vissajjanaṃ kataṃ , na tattha ‘‘ ime nāma te dhammā hetādipaccayabhūtā ’’ ti viññāyanti , tasmā tattha ‘‘ siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyyaM0.199 hetupaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.25) evamādīhi saṅgahite paṭiccatthādipharaṇakabhāve hetādipaccayapaccayuppannesu hetādipaccayānaṃ nicchayābhāvato pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā na vibhattā , idha pana ‘‘ siyā kusalo dhammo kusalassa dhammassa hetupaccayena paccayo ’’ ti evamādīhi saṅgahitā hetādipaccayabhūtā kusalādayo paccayuppannā ca nicchitā , na koci pucchāsaṅgahito attho anicchito nāma atthīti āha ‘‘ sabbepi te pañhā nijjaṭā niggumbā ca katvā vibhattā ’’ ti .
Pañhā pana uddharitvā vissajjanaṃ sabbattha samānanti na taṃ sandhāya nijjaṭatā vuttāti daṭṭhabbā .
Uppattiyā paññāpitattāti pucchāmatteneva uppattiyā ṭhapitattā pakāsitattā , nānappakārehi vā ñāpitattāti attho .
25-34.
Parikappapucchāti vidhipucchā .
Kiṃ siyāti eso vidhi kiṃ atthīti attho .
Kiṃ siyā , atha na siyāti sampucchanaṃ vā parikappapucchāti vadati .
Kimidaṃ sampucchanaṃ nāma ?
Samecca pucchanaṃ ,‘‘ kiṃ suttantaṃ pariyāpuṇeyya , atha abhidhamman ’’ ti aññena saha sampadhāraṇanti attho .
Yo kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā , so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyāti etasmiṃ atthe sati pacchājātavipākapaccayesupi sabbapucchānaṃ pavattito ‘‘ yo kusalo dhammo uppajjeyya pacchājātapaccayā vipākapaccayā , so kusalaṃ dhammaṃ paṭicca siyā ’’ ti ayamattho viññāyeyya , tathā ca sati pacchājātapaccayā vipākapaccayāti uppajjamānaṃ niddhāretvā tassa kusalaṃ dhammaṃ paṭicca bhavanassa pucchanato kusalānaṃ tehi paccayehi uppatti anuññātāti āpajjati , na ca taṃtaṃpaccayā uppajjamānānaṃ kusalādīnaṃ kusalādidhamme paṭicca bhavanamatthitā ettha pucchitā , atha kho uppatti , evañca katvā vissajjane ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjatī ’’ ti uppattiyeva vissajjitāti , tasmā ayamattho sadosoti ‘‘ atha vā ’’ ti atthantaravacanaṃ vuttaṃ .
TatthaV0.209 ‘‘ kusalo dhammo uppajjeyyā ’’ ti uppattiṃ anujānitvā ‘‘ hetupaccayā siyā etan ’’ ti tassā hetupaccayā bhavanapucchanaṃ ,‘‘ uppajjeyya hetupaccayā ’’ ti hetupaccayā uppattiṃ anujānitvā tassā ‘‘ siyā etan ’’ ti bhavanapucchanañca na yuttaṃ .
Anuññātañhi nicchitamevāti .
Tasmā ananujānitvāM0.200 ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā ’’ ti evaṃ yathāvuttaṃ uppajjanaṃ kiṃ siyāti pucchatīti daṭṭhabbaṃ .
Uppajjeyyāti vā idampi sampucchanameva , kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo kiṃ uppajjeyya hetupaccayāti attho .
Siyāti yathāpucchitasseva uppajjanassa sambhavaṃ pucchati ‘‘ kiṃ evaṃ uppajjanaṃ siyā sambhaveyyā ’’ ti , ayaṃ nayo siyāsaddassa pacchāyojane .
Yathāṭhāneyeva pana ṭhitā ‘‘ siyā ’’ ti esā sāmaññapucchā , tāya pana pucchāya ‘‘ idaṃ nāma pucchitan ’’ ti na viññāyatīti tassāyeva pucchāya visesanatthaṃ ‘‘ kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā ’’ ti pucchati , evaṃ visesitabbavisesanabhāvena dvepi pucchā ekāyeva pucchāti daṭṭhabbā .
Gamanussukkavacanan ti gamanassa samānakattukapacchimakālakiriyāpekkhavacananti attho .
Yadipi paṭigamanuppattīnaṃ purimapacchimakālatā natthi , paccayapaccayuppannānaṃ pana sahajātānampi paccayapaccayuppannabhāvena gahaṇaṃ purimapacchimabhāveneva hotīti gahaṇappavattiākāravasena paccayāyattatāattapaṭilābhasaṅkhātānaṃ paṭigamanuppattikiriyānampi purimapacchimakālavohāro hotīti daṭṭhabbo .
Gamanaṃ vā uppatti evāti gacchantassa paṭigamanaṃ uppajjantassa paṭiuppajjanaṃ samānakiriyā .
Paṭikaraṇañhi paṭisaddatthoti .
Tasmā ‘‘ kusalaṃ dhamman ’’ ti upayoganiddiṭṭhaṃ paccayaṃ uppajjamānaṃ paṭicca tadāyattuppattiyā paṭigantvāti ayamettha attho , tena paṭiccāti sahajātapaccayaṃ katvāti vuttaṃ hoti .
Sahajātapaccayakaraṇañhi uppajjamānābhimukhauppajjamānaṃ paṭigamanaṃ , taṃ katvāti paṭiccasaddassa atthoti .
35-38.
Tāsu pāḷiyaṃ dveyeva dassitāti hetārammaṇaduke dvinnaṃ pucchānaṃ dassitattā vuttaṃ .
Ettha ca ekamūlakādibhāvo pucchānaṃ vuttoti veditabbo , paccayānaṃ pana vasena sabbapaṭhamo paccayantarena avomissakattā suddhikanayo , dutiyo ārammaṇādīsu ekekassa hetu eva ekamūlakanti katvā ekamūlakanayo .
Evaṃ hetārammaṇadukādīnaṃ adhipatiādīnaṃ mūlabhāvato dukamūlakādayo nayā veditabbā .
Tevīsatimūlakanayo ca tato paraṃ mūlassa abhāvato ‘‘ sabbamūlakan ’’ ti pāḷiyaṃ vutto .
Tattha napuṃsakaniddesena eka … pe … sabbamūlakaṃ paccayagamanaṃV0.210 pāḷigamanaṃ vāti viññāyati , eka … pe … sabbamūlakaṃ nayaṃ asammuyhantenāti upayogo vāM0.201 , idha ca sabbamūlakanti ca tevīsatimūlakasseva vuttattā paccanīye vakkhati ‘‘ yathā anulome ekekassa padassa ekamūlakaṃ … pe … yāva tevīsatimūlakaṃ , evaṃ paccanīyepi vitthāretabban ’’ ti ( paṭṭhā . aṭṭha .1.42-44).
39-40.
‘‘ Ārammaṇapaccayā hetupaccayāti ettāvatā ārammaṇapaccayaṃ ādiṃ katvā hetupaccayapariyosāno ekamūlakanayo dassito ’’ ti vuttaṃ , evaṃ sati vinaye viya cakkabandhanavasena pāḷigati āpajjati , na heṭṭhimasodhanavasena .
Heṭṭhimasodhanavasena ca idha abhidhamme pāḷi gatā , evañca katvā vissajjane ‘‘ ārammaṇapaccayā hetuyā tīṇi , adhipatipaccayā tīṇi , adhipatipaccayā hetuyā nava , ārammaṇe tīṇī ’’ tiādinā heṭṭhimaṃ sodhetvāva pāḷi pavattā .
Yo cettha ‘‘ ekamūlakanayo ’’ ti vutto , so suddhikanayova .
So ca visesābhāvato ārammaṇamūlakādīsu na labbhati .
Na hi ārammaṇādīsu tasmiṃ tasmiṃ ādimhi ṭhapitepi paccayantarena sambandhābhāvena ādimhi vuttasuddhikato visesattho labbhati , teneva vissajjanepi ārammaṇamūlakādīsu suddhikanayo na dassitoti , tasmā ‘‘ ārammaṇapaccayā hetupaccayā ārammaṇapaccayā adhipatipaccayā … pe … ārammaṇapaccayā avigatapaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.39) ayaṃ heṭṭhimasodhanavasena ekasmiṃ ārammaṇapaccaye hetupaccayādike yojetvā vutto ekamūlakanayo daṭṭhabbo .
‘‘ Ārammaṇapaccayā … pe … avigatapaccayā ’’ ti vā ekamūlakesu anantarapaccayassa mūlakaṃ ārammaṇaṃ dassetvā ekamūlakādīni saṃkhipitvā sabbamūlakassāvasānena avigatapaccayena niṭṭhāpitanti daṭṭhabbaṃ .
Adhipatipaccayā anantarapaccayā samanantarapaccayā sahajātapaccayā aññamaññapaccayāti idaṃ mūlameva dassetvā ekamūlakādīnaṃ saṃkhipanaṃ daṭṭhabbaṃ , na suddhikadassanaṃ , nāpi sabbamūlake katipayapaccayadassanaṃ .
41. Tato nissayādīni mūlānipi saṃkhipitvā avigatamūlakanayaṃ dassetuṃ ‘‘ avigatapaccayā hetupaccayā ’’ tiādi āraddhaṃ .
Etasmiñca suddhikassa adassanena ārammaṇamūlakādīsu visuṃ visuṃ suddhikanayo na labbhatīti ñāpito hoti .
Na hi ādi katthaci saṃkhepantaragato hoti .
Ādiantehi majjhimānaṃ dassanañhi saṅkhepo , ādito pabhuti katiciM0.202 vatvā gatidassanaṃ vāti .
Dutiyacatukkaṃ vatvā ‘‘ vigatapaccayā ’’ ti padaṃ uddharitvā ṭhapitaṃV0.211 .
Tena osānacatukkaṃ dasseti .
Tatiyacatukkato pabhuti vā pañcakamūlāni saṃkhipitvā sabbamūlakassa avasānena niṭṭhapeti .
Ettha ca dukamūlakādīsu yathā hetuārammaṇadukena saddhiṃ avasesā paccayā yojitā , hetārammaṇādhipatitikādīhi ca avasesāvasesā , evaṃ hetuadhipatidukādīhi hetuadhipatianantaratikādīhi ca avasesāvasesā yojetabbā siyuṃ .
Yadi ca sabbesaṃ paccayānaṃ mūlabhāvena yojitattā hetumūlake hetuadhipatiādidukānaṃ adhipatimūlakādīsu adhipatihetuādidukehi viseso natthi .
Te eva hi paccayā uppaṭipāṭiyā vuttā , tathāpi ārammaṇamūlakādīsu ārammaṇādhipatidukādīnaṃ avasesāvasesehi , hetumūlake ca hetuadhipatianantaratikādīnaṃ avasesāvasesehi yojane atthi visesoti .
Yasmā pana evaṃ yojiyamānesupi sukhaggahaṇaṃ na hoti , na ca yathāvuttāya yojanāya sabbā sā yojanā paññavatā na sakkā viññātuṃ , tasmā tathā ayojetvā anupubbeneva yojanā katāti daṭṭhabbā .
Dhammānaṃ desanāvidhāne hi bhagavāva pamāṇanti .
Gaṇanāgāthā ādimapāṭhe kāci viruddhā , tasmā suṭṭhu gaṇetvā gahetabbā .
‘‘ Dvāvīsatiyā tikesu ekekaṃ tikaṃ dukānaṃ satena satena saddhiṃ yojetvā ’’ ti vuttaṃ , taṃ dukatikapaṭṭhāne kesañci potthakānaṃ vasena vuttaṃ .
Kesuci pana ekeko duko dvāvīsatiyā dvāvīsatiyā tikehi yojito , tañca gamanaṃ yuttaṃ .
Na hi tattha tikassa yojanā atthi , atha kho tikānaṃ ekekena padena dukassāti .
Tattha chasaṭṭhiyā tikapadesu ekekena saṃsanditvā chasaṭṭhi hetudukā , tathā sahetukadukādayo cāti dukānaṃ chasatādhikāni chasahassāni honti .
Tesu ekekasmiṃ paṭiccavārādayo satta vārā nayā pucchā ca sabbā dukapaṭṭhāne hetudukena samānā .
‘‘ Dukasate ekekaṃ dukaṃ dvāvīsatiyā tikehi saddhiṃ yojetvā ’’ ti ca vuttaṃ , tampi tikadukapaṭṭhāne kesañci potthakānaṃ vasena vuttaṃ .
Vuttanayena pana yuttagamanesu ekeko tiko dukasatena yojito .
Tattha hetupadaṃ pakkhipitvā vutto eko kusalattiko , tathā nahetupadaṃ … pe … araṇapadanti kusalattikānaṃ dveM0.203 satāni honti , tathā vedanāttikādīnampīti sabbesaṃ catusatādhikāni cattāri sahassāni honti .
Tesu ekekasmiṃ vāranayapucchā tikapaṭṭhāne kusalattikena samānā .
‘‘ ChaV0.212 anulomamhi nayā sugambhīrā ’’ ti vacanato panāti etena idaṃ dasseti –
‘‘ anulomamhī ’’ ti ‘‘ tikādayo chanayā ’’ ti ca avisesena vuttattā paṭiccavārādivasena sattavidhampi anulomaṃ saha gahetvā ‘‘ cha anulomamhī ’’ ti vuttaṃ , anulomādivasena catubbidhaṃ tikapaṭṭhānaṃ saha gahetvā ‘‘ tikañca paṭṭhānavaran ’’ ti , tathā catubbidhāni dukapaṭṭhānādīni saha gahetvā ‘‘ dukuttaman ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ cha nayā sugambhīrā ’’ ti vuttanti imamatthaṃ gahetvā imasmiṃ paccayānulome sattappabhede chapi ete paṭṭhānā paṭṭhānanayā catuppabhedā pucchāvasena uddharitabbāti .
Evañhi sabbasmiṃ paṭṭhāne sabbo paccayānulomo dassito hotīti .
Paccanīyagāthādīsupi eseva nayo .
Ettha ca dukatikapaṭṭhānādīsu visesitabbehi tikehi paṭṭhānaṃ tikapaṭṭhānaṃ .
Dukānaṃ tikapaṭṭhānaṃ dukatikapaṭṭhānaṃ .
Dukavisesitā vā tikā dukatikā , dukatikānaṃ paṭṭhānaṃ dukatikapaṭṭhānan ti iminā nayena vacanattho veditabbo .
Dukādivisesitassa cettha tikādipadassa dukādibhāvo daṭṭhabbo .
Dukapaṭṭhānameva hi tikapadasaṃsandanavasena dukapadasaṃsandanavasena ca pavattaṃ dukatikapaṭṭhānaṃ dukadukapaṭṭhānañca , tathā tikapaṭṭhānameva dukapadasaṃsandanavasena tikapadasaṃsandanavasena ca pavattaṃ tikadukapaṭṭhānaṃ tikatikapaṭṭhānañcāti .
Paccayānulomavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Paccayapaccanīyavaṇṇanā

42-44.
Tevīsatimūlakanti idañcettha dumūlakaṃyeva sandhāya vuttan ti idaṃ dukamūlake pucchānaṃ mūlabhūtā tevīsati dukā sambhavantīti tassa ‘‘ tevīsatimūlakan ’’ ti nāmaṃ katvā yāva yattako pabhedo atthi , tāva tattakaṃ tevīsatimūlakaṃ yathānulome vitthāritaṃ .
Evaṃ paccanīyepi vitthāretabban ti dukamūlakena tikamūlakādīsu nayaṃ dassetīti iminā adhippāyena vuttaṃ siyā .
Yadi pana yāva tevīsatimaṃ mūlaṃ yathā vitthāritanti ayamattho adhippeto ,‘‘ yāva tevīsatimaṃ mūlan ’’ tveva pāṭhena bhavitabbaṃM0.204 siyā .
Na hi ‘‘ tevīsatimūlakan ’’ ti etassa byañjanassa tevīsatimaṃ mūlakanti ayamattho sambhavati .
Yathā anulome ‘‘ ekekapadassā ’’ tiādinā pana ekamūlādisabbamūlakapariyosānaṃ tattha nayadassanavasena dassitaṃ ekekassa padassa vitthāraṃ dassetītiV0.213 sabbamūlakameva cettha ‘‘ tevīsatimūlakan ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Tañhi tevīsatiyā paccayānaṃ avasesassa paccayassa mūlabhāvato ‘‘ tevīsatimūlakan ’’ ti ca tato paraṃ mūlassa aññassa abhāvato ‘‘ sabbamūlakan ’’ ti ca vuccati .
Paccayapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Anulomapaccanīyavaṇṇanā

45-48.
Anulome vuttesu sabbesu ekamūlakādīsu ekekaṃ padaṃ parihāpetvāti tattha ekamūlake catuvīsati paccayapadāni idha ekamūlake tevīsati , eko pana paccayo mūlabhāvena ṭhito apubbatābhāvato agaṇanūpago .
Tattha dumūlake tevīsati paccayapadāni gaṇanūpagāni , idha dumūlake dvāvīsatīti evaṃ parihāpetvāti attho .
Anulomato ṭhitassa paccanīyato alabbhamānānaṃ suddhikapaccayānañca alabbhamānataṃ sandhāya ‘‘ labbhamānapadānan ’’ ti vuttaṃ .
Na hi aññathā pucchāvasena koci paccayo alabbhamāno nāma atthīti .
Vissajjanāvaseneva vā pavattaṃ anulomapaccanīyadesanaṃ sandhāya ‘‘ labbhamānapadānan ’’ ti vuttaṃ .
Anulomapaccanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pucchāvāravaṇṇanā niṭṭhitā .