12. DutiyeM3.220 santhāgāraṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.22; saṃ . ni . aṭṭha .3.4.243) nāma ekā mahāsālāva . Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ ettakā purato gacchantu , ettakā pacchā ’’ tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti , mariyādaṃ bandhanti , tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘ santhāgāran ’’ ti vuccati . Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti , tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ . Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ . Gaṇarājāno hi te , tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati , sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati , tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti . Tena vuttaṃ ‘‘ saha atthānusāsanaṃ agāran ’’ ti . Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘ imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati , imasmiṃ kāle vapitun ’’ tiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti , tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ .

Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo . Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo . Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo . Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā . Lokassa atthacariyā lokatthacariyā . Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā . Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena . Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ , tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ . PariccāgabhāvasāmaññepiV3.205 dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ .

Pabbajjāva saṅkhepo . Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā , dukkhānupassanā , anattānupassanā , nibbidānupassanā , virāgānupassanā , nirodhānupassanā , paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu .

Anuviccakāran tiM3.221 aveccakaraṇaṃ .

Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti , tāni dassetuṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .

Anupubbiṃ kathan ti ( dī . ni . ṭī .2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ . Kā pana sāti ? Dānādikathā .

Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā . Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati , tattha ca suppatiṭṭhito hoti . Sukhānaṃ nidānan ti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ . Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma , taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho . Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ , tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyevaV3.206 . Sampattīnaṃ mūlan ti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo , yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo , yā vā panaññāpi sampattiyoM3.222 , tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ . Bhogānan ti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘ bhogo ’’ ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya . Visamagatassāti byasanappattassa . Tāṇan ti rakkhā , tato paripālanato . Leṇan ti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso . Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ . Parāyaṇan ti paṭisaraṇaṃ . Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo . Ārammaṇan ti olubbhārammaṇaṃ . Ratanamayasīhāsanasadisan ti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ . Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti . Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato . Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho , evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisan ’’ ti . Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena . Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena . Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena . Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi . Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya . Tesan ti maccheramalādīnaṃ . Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena . Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena . Yo hi dāyako dānapati , so sampatipi na kutoci santasati , pageva āyatiṃ . Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya . Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti , āyatiṃ pana kāyabalādīhipi . Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘ vaḍḍhikāraṇan ’’ ti abhisammatabhāvena . Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ . Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ dānaṃ nāmetan ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘ dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti , tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā ’’ ti ovādaṃ deti . Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo , tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘ dānañhī ’’ tiādimāha . TatthaM3.223 sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva , cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā . Etā lokiyā , imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘ sāvakapāramiñāṇan ’’ tiādiV3.207 vuttaṃ . Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ . Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva . Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo . Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ , tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti , paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘ dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī ’’ ti .

Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato , bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā . ‘‘ Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ , ayaṃ bhavasampatti tassa phalan ’’ ti dassanatthaṃ .

Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa . Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo . Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘ candanaṃ tagaraṃ vāpī ’’ tiādikā ( dha . pa .55) gāthā – ‘‘ gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ , kāyā cuto gacchati mālutenā ’’ tiādikā ( jā .2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā . Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca . Tenāha ‘‘ sīlālaṅkārena hī ’’ tiādi .

Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha . Tenevāha sakko devarājā – ‘‘ Hīnena brahmacariyena , khattiye upapajjati ; Majjhimena ca devattaṃ , uttamena visujjhatī ’’ ti .( jā .1.8.75);

Iṭṭhoti sukho . Kantoti kamanīyo . Manāpoti manavaḍḍhanako . Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ niccamettha kīḷā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā ’’ ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā . ‘‘ Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho , sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo ’’ ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo , maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo . ‘‘ Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā ’’ ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo . Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso . Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti -saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ .

Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo , yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti . Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo , paramakapaṇatā . Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti .

Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo , seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo .

Saṃkilissanan ti vibādhakatā upatāpakatā ca .

NekkhammeM3.224 ānisaṃsan ti ettha ‘‘ yattakā kāmesu ādīnavā , tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā . Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ , nikkhantaṃ kāmehi , nikkhantaṃV3.208 kāmasaññāya , nikkhantaṃ kāmavitakkehi , nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi , nikkhantaṃ byāpādasaññāyā ’’ tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi . Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi .

Kallacittan ti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ . Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā , tadā te vigatā , tasmā āha ‘‘ arogacittan ’’ ti . Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ . Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ . Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ . Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ . Yadā bhagavā aññāsīti sambandho . Atha vā kallacittan ti kāmacchandavigamena arogacittaṃ . Muducittan ti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ . Vinīvaraṇacittan ti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ . Udaggacittan ti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ . Pasannacittan ti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo .

Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti . Apagatakāḷakan ti vigatakāḷakaṃ . Sammadevāti suṭṭhudeva . Rajanan ti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ . Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya , pabhassaraṃ bhaveyya . Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ . Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti . Virajan ti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ . Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ . Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ . Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ . Tassa uppattiākāradassanatthan ti kasmā vuttaṃ ? Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tañhī ’’ tiādi . Tattha paṭivijjhantan ti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ . Tenāha ‘‘ kiccavasenā ’’ ti . Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ , vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo , dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā , udakaṃ viya saddhā , udakenaM3.225 temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho . Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ , raṅgajātaṃ viya ariyamaggo , tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti .

‘‘ Diṭṭhadhammo ’’ ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘ pattadhammo ’’ tiV3.209 vuttaṃ . Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ viditadhammo ’’ ti vuttaṃ . Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ . ‘‘ Pariyogāḷhadhammo ’’ ti vuttaṃ . Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti . Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti . Tenāha ‘‘ diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo ’’ ti .

Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā .

Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho ’’ ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā .

Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto .

Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti , na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo .

Uddisitvā katan ti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ .

Paṭiccakamman ti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘ attānaṃ paṭiccakatan ’’ ti . Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘ paṭicca kammaṃ phusatī ’’ tiādīsu ( jā .1.4.75) viya . Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa . Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ . Taṃ etassa atthīti buddho . Sesamettha uttānameva .