10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā
70. Dasame ( dī . ni . ṭī .2.167; saṃ . ni . ṭī .2.5.822) udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne .
Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro .
Vuccatīti purimavohārena ‘‘ udenaṃ cetiyan ’’ ti vuccati .
Gotamakādīsupīti ‘‘ gotamakaṃ cetiyan ’’ tiādīsupi .
Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati .
Tathā hi sattamban ti kikissa rañño dhītaro satta kumāriyo saṃvegajātā gehato nikkhamitvā tattha padhānaṃ padahiṃsu , taṃ ṭhānaṃ ‘‘ sattambaṃ cetiyan ’’ ti vadanti .
Bahuputtakan ti ca bahupāroho eko nigrodharukkho , tasmiṃ adhivatthaṃ devataṃ bahū manussā putte patthenti , tadupādāya taṃ ṭhānaṃ ‘‘ bahuputtakaṃ cetiyan ’’ ti paññāyittha .
Sārandadassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ , cāpālassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ , iti sabbānevetāni buddhuppādato pubbadevatā pariggahetvā cetiyavohārena voharitāni , bhagavato vihāre katepi tatheva sañjānanti .
Ramaṇīyāti ettha vesāliyā tāva bhūmibhāgasampattiyā sulabhapiṇḍatāya ramaṇīyabhāvo veditabbo .
Vihārānaṃ pana nagarato nātidūratāya naccāsannatāya gamanāgamanasampattiyā anākiṇṇavihāraṭṭhānatāya chāyudakasampattiyā pavivekapatirūpatāya ca ramaṇīyatā daṭṭhabbā .
Vaḍḍhitāti
V3.233 bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā .Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā .
Yuttayānaṃ viya katāti yathā
M3.252 yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati , evaṃ yathāruci pavattirahataṃ gamitā .Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena .
Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā .
Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā .
Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā .
Tenāha ‘‘ suvaḍḍhitā ’’ ti .
Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā .
Aniyamenāti ‘‘ yassa kassacī ’’ ti aniyamavacanena .
Niyametvāti ‘‘ tathāgatassā ’’ ti sarūpadassanena niyametvā .
Āyuppamāṇan ti ( dī . ni . ṭī .1.40; dī . ni . abhi . ṭī .1.40) paramāyuppamāṇaṃ vadati .
Kiṃ panettha paramāyu nāma , kathaṃ vā taṃ paricchinnappamāṇanti ?
Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādiutuādipaccuppannapaccayūpatthambhito vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo .
So yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattanakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ tesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni , atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenapi , tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu , ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati .
Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ .
Uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva , avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisamapaccayānañca vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ , tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi , tathā ādito gahaṇasiddhiyā .
Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ
M3.253 dassanānussavehi labhitvā taṃparamataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo .
Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ , evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamenaV3.234 vipākanibbattane samatthaṃ na hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ , taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyyā ’’ ti .Mahāsīvatthero pana ‘‘ mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānañca āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā ’’ ti avoca .
Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatīti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto , evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti .
‘‘ Kva saro khitto , kva ca nipatito ’’ ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ yo pana vuccati … pe … niyāmitan ’’ ti .
Oḷārike nimitteti thūle saññuppādane .
Thūlasaññuppādanañhetaṃ ‘‘ tiṭṭhatu bhagavā kappan ’’ ti sakalaṃ kappaṃ avaṭṭhānayācanāya , yadidaṃ ‘‘ yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā ’’ tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvibhāvanaṃ .
Obhāseti pākaṭavacane .
Pākaṭavacanañhetaṃ , yadidaṃ pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ .
Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā , evaṃ abhibhūtacitto .
So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ ajjhotthaṭacitto ’’ ti .
Aññoti therato , ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano .
Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti , evaṃ thero bhagavatā katanimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ māro hī ’’ tiādi .
Cattāro
M3.254 vipallāsāti asubhe ‘‘ subhan ’’ ti saññāvipallāso , cittavipallāso , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti saññāvipallāso , cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā .
Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā , tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena .Assāti therassa .
Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti , aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā .
Kiṃ sakkhissati , na sakkhissatīti adhippāyo .
Kasmā na sakkhissati , nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti ?
Saccaṃ paviṭṭho , tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ , na vibādhanādhippāyena .
Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘ kiṃ sakkhissatī ’’ ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā .
Nimittobhāsan ti ettha ‘‘ tiṭṭhatu bhagavā kappan ’’ ti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya
V3.235 ‘‘ yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā ’’ tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ .
Tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso .Jānantoyevāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānantoyeva .
Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti , na balavāti āha ‘‘ dosāropanena sokatanukaraṇatthan ’’ ti .
Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti ?
Na jānāti sabhāvena , buddhānubhāvena pana jānāti .
Gaccha tvaṃ , ānandāti yasmā divāvihāratthāya idhāgato , tasmā , ānanda , gaccha tvaṃ yathārucitaṭṭhānaṃ divāvihārāya .
Tenāha ‘‘ yassadāni kālaṃ maññasī ’’ ti .
Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti , virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘ māretīti māro ’’ ti vuttaṃ .
Ati viya pāpatāya pāpimā .
Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho .
Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako .
Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti namuci .
Attano mārapāsena pamatte bandhati , pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu .
Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato .
Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle
M3.255 mahābrahmuno sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘ idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ samatikkamāpessatī ’’ ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi –
‘‘ handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi , evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati , mama ca manoratho ijjhissatī ’’ ti .
Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ parinibbātu dāni , bhante , bhagavā ’’ tiādinā parinibbānaṃ yāci .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ tiādi .Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha .
Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi .
Tenāha ‘‘ na tāvāhan ’’ tiādi .
Maggavasena byattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā .
Tatheva vinītāti maggavaseneva kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā .
Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā , sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho .
Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati , taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena sutanti adhippetanti āha ‘‘ tepiṭakavasenā ’’ ti .
Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ
V3.236 , tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ , tipiṭakameva tepiṭakaṃ , tassa vasena .
Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘ sutan ’’ ti vuttaṃ , tameva .
Dhamman ti pariyattidhammaṃ .
Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti .
Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa , navavidhassapi vā lokuttaradhammassa .
Anudhammabhūtan ti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ .
Anucchavikappaṭipadan ti ca tameva vipassanādhammamāha , chabbidhā visuddhiyo vā .
Anudhamman ti tassā yathāvuttappaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appichatādidhammaṃ .
Caraṇasīlāti samādāya vattanasīlā .
Anumaggaphaladhammo etissāti vā anudhammā , vuṭṭhānagāminī vipassanā .
Tassā caraṇasīlā .
Attano ācariyavādan ti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ .
Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo , bhagavā , tassa vādo , catusaccadesanā .
Ācikkhissantīti
M3.256 ādito kathessanti , attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho .
Desessantīti vācessanti , pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho .
Paññapessantīti pajānāpessanti , saṅkāsessantīti attho .
Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti , pakāsessantīti attho .
Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti .
Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti .
Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti .Sahadhammenāti ettha dhamma -saddo kāraṇapariyāyo ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .720) viyāti āha ‘‘ sahetukena sakāraṇena vacanenā ’’ ti .
Sappāṭihāriyan ti sanissaraṇaṃ .
Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati , evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti .
Tenāha ‘‘ niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī ’’ ti , navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho .
Ettha ca ‘‘ paññapessantī ’’ tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni , ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni .
Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti .
Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ( netti . saṅgahavāro )‘‘ dvādasa padāni suttaṃ , taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā ’’ ti .
Sikkhāttayasaṅgahitan ti adhisīlasikkhādisikkhāttayasaṅgahaṃ .
Sakalaṃ sāsanabrahmacariyan ti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ .
Samiddhan ti sammadeva vaḍḍhitaṃ .
Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajjhānasukhavasena .
Vuddhippattan ti uḷārapaṇītabhāvūpagamena sabbaso parivuddhimupagataṃ .
Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā
V3.237 matthakappattito .Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena , patiṭṭhappattiyāti attho .
Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ .
Tenāha ‘‘ mahājanābhisamayavasenā ’’ ti .
Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ , puthu vā puthuttaṃ pattanti puthubhūtaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbā … pe .
.
.
pattan ’’ ti .
Suṭṭhu pakāsitan ti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ .
Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito , idāni pana na vahitabbo , etassa avahanatthañhi cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato , svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho .
Yato ime kāyādayo asubhādito
M3.257 sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi sammāsatiṃ yatātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā .
Ñāṇena paricchinditvāti imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva bodhimūle eva parisamāpitaṃ , parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayaṃ parisamāpitabbaṃ , taṃ idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati , ahampi visākhāpuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmīti evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā .
Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissajji .
Taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘ na pavattessāmī ’’ ti vissajji .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo .
Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantattaṃ dassetuṃ ‘‘ tadā kira … pe … kampitthā ’’ ti vuttaṃ .
Sā pana jābhikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva , na yā kāci .
Yā mahābhinīhāramahābhijātiādīsupi kampittha , tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ ?
Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā , pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ .
Tathā hi purimabuddhānampi tāvattakameva jātikkhettaṃ ahosi .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ dasasahassī lokadhātu , nissaddā hoti nirākulā … pe … mahāsamuddo ābhujati , dasasahassī pakampatī ’’ ti ( bu . vaṃ .2.84-91) ca ādi .
Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano , so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘ bhayajanako ’’ ti .
Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ .
Na cettha kāci bherī ‘‘ dundubhī ’’ ti adhippetā , atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo .
Tenāha ‘‘ devo ’’ tiādi .
Devoti megho .
Tassa hi gajjabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā .
Tenāha ‘‘ devo sukkhagajjitaṃ gajjī ’’ ti .
Pītivegavissaṭṭhan ti
V3.238 ‘‘ evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro , idāni na cirasseva nikkhipissāmī ’’ ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi .
EvaṃM3.258 pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .Tulīyatīti tulan ti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘ tulitan ’’ tiādi vuttaṃ .
Appānubhāvatāya paricchinnaṃ .
Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘ parittan ’’ ti vuccati .
Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ .
Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘ atulan ’’ ti vuttaṃ , tāni kāraṇāni rūpāvacarato arūpassa sātisayāni vijjantīti arūpāvacaraṃ ‘‘ atulan ’’ ti vuttaṃ itarañca ‘‘ tulan ’’ ti .
Appavipākan ti tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ , taṃ tulaṃ .
Bahuvipākan ti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ , taṃ atulaṃ .
Yaṃ panettha majjhimaṃ , taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsupi bhāgesu pakkhipitabbaṃ .
Hīnattikavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .14) vuttanayena vā appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo .
Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘ sambhavahetubhūtan ’’ ti .
Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca nirato .
Savipākampi samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ , na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘ sambhavan ’’ ti vatvā ‘‘ bhavasaṅkhāran ’’ ti vuttaṃ .
Ossajīti ariyamaggena avassaji .
Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamavoca ‘‘ ajjhattarato samāhito ’’ ti .
Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ , ettha avasajjanākāroti taṃ dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Tattha tīrentoti ‘‘ uppādo bhayaṃ , anuppādo kheman ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.10) vīmaṃsanto .
‘‘ Tulento tīrento ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ pañcakkhandhā ’’ tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti .
Evan tiādinā pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamavasena dasseti .
Yan ti ( dī . ni . ṭī .2.171) karaṇe , adhikaraṇe vā paccattavacananti āha ‘‘ yena samayena , yasmiṃ vā samaye ’’ ti .
Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato
M3.259 khepakavātā .
Saṭṭhi … pe … bahalan ti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃV3.239 , āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇaṃ koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva .
Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitākāse .
Puna vātoti ukkhepakavāte tathā katvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā gaṇhāti .
Yathā taṃ udakaṃ na bhassati , evaṃ upatthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti .
Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena uṭṭhāpitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati .Hotiyevāti antarantarā hotiyeva .
Bahubhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena .
Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati ca uggacchati ca , tasmā kampanaṃ na paññāyati .
Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa anubhavitabbassa issariyasampattiādikassa .
Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā .
Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘ dubbalā ’’ ti .
Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā .
Appamāṇāti paguṇā subhāvitā .
Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘ balavā ’’ ti .
‘‘ Parittā pathavīsaññā , appamāṇā āposaññā ’’ ti desanāmattametaṃ , āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo .
Saṃvejento vā dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ , vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ .
So kirāyasmā ( dī . ni . aṭṭha .2.171) khuragge arahattaṃ patvā cintesi –
‘‘ atthi nu kho koci bhikkhu yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo ’’ ti .
Tato ‘‘ natthi kocī ’’ ti ñatvā ‘‘ ahaṃ kampessāmī ’’ ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi .
Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu –
‘‘ putta saṅgharakkhita , tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi , suppatiṭṭhito , tāta , pāsādo , kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī ’’ ti .
Sāmaṇero ‘‘ imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti , ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ , kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero ’’ ti āvajjetvā ‘‘ mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ
M3.260 nisinno ’’ ti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi .
Tato naṃ thero ,‘‘ tāta saṅgharakkhita , asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī ’’ ti vatvā ‘‘ nāsakkhi , tāta , vejayantaṃ kampetun ’’ ti pucchi .
Ācariyaṃ , bhante , nālatthanti .
Atha naṃ thero ,‘‘ tāta , tumhādise akampente añño ko kampessati , diṭṭhapubbaṃ te , tāta , udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ , tāta , kapallapūvaṃ paccantaṃ antantena paricchinnanti iminā opammena jānāhī ’’ ti āha .
So ‘‘ vaṭṭissati , bhante , ettakenā ’’ ti vatvā ‘‘ pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū ’’ ti adhiṭṭhāyaV3.240 vejayantābhimukho agamāsi .
Devadhītaro taṃ disvā ‘‘ ekavāraṃ lajjitvā gato , punapi sāmaṇero eti , punapi etī ’’ ti vadiṃsu .
Sakko devarājā ‘‘ mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha , idāni tena ācariyo laddho khaṇena pāsādaṃ kampessatī ’’ ti āha .
Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari , pāsādo catūhi disāhi oṇamati .
Devatā ‘‘ patiṭṭhātuṃ dehi , tāta , pāsādassa , patiṭṭhātuṃ dehi , tāta , pāsādassā ’’ ti viraviṃsu .
Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –
‘‘ Ajjevāhaṃ pabbajito , ajja pattāsavakkhayaṃ ;
Ajja kampemi pāsādaṃ , aho buddhassuḷāratā .
‘‘ Ajjevāhaṃ pabbajito , ajja pattāsavakkhayaṃ ;
Ajja kampemi pāsādaṃ , aho dhammassuḷāratā .
‘‘ Ajjevāhaṃ pabbajito , ajja pattāsavakkhayaṃ ;
Ajja kampemi pāsādaṃ , aho saṅghassuḷāratā ’’ ti .‘‘ Dhammatā esā , bhikkhave , yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī ’’ ti ( dī . ni .2.18) vatvā ‘‘ ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī ’’ ti ( dī . ni .2.18), tathā ‘‘ dhammatā esā , bhikkhave , yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī ’’ ti ( dī . ni .2.32) vatvā ‘‘ ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī ’’ ti ( dī . ni .2.32) ca mahāsattassa gabbhokkantiyaṃ abhijātiñca dhammatāvasena mahāpadāne pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti atthato vuttametanti daṭṭhabbaṃ .
Idāni
M3.261 nesaṃ pathavīkampānaṃ kāraṇato pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ iti imesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Dhātukopenāti ukkhepakavātasaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena .
Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā , kammavipākajiddhiyā vā sabhāvena , tejenāti attho .
Puññatejenāti puññānubhāvena , mahābodhisattassa puññabalenāti attho .
Ñāṇatejenāti anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena .
Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇappaṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ kampittha , evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvenaV3.241 abhihatā mahāpathavī kampittha , taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘ sādhukāradānavasenā ’’ ti vuttaṃ .
Yena pana bhagavā asītianubyañjanappaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattaiddhimahattayasamahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaparijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji .
Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkharossajjane akampittha .
Taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘ kāruññabhāvenā ’’ ti .
Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji , antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi .
‘‘ Yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato , anuttaro ca vimokkho samadhigato , tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesaparinibbānadhātu ajja samijjhatī ’’ ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi , yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ’’ tiādiM3.262 ( udā .75), tasmā tassānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha , taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘ aṭṭhamo ārodanenā ’’ ti vuttaṃ .Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ mātukucchiṃ okkamante ’’ tiādimāha .
Ayaṃ panatthoti ‘‘ sādhukāradānavasenā ’’ tiādinā vutta attho .
Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi , tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati .
Yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti , sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti , tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –
‘‘ Acetanāyaṃ
V3.242 pathavī , aviññāya sukhaṃ dukhaṃ ;
Sāpi dānabalā mayhaṃ , sattakkhattuṃ pakampathā ’’ ti .( cariyā .1.124)–
Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi .
Etan ti sādhukāradānādi .
Yadipi natthi acetanattā , dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ .
Dhammatā pana atthato dhammabhāvo , so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti .
Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva .
Evañca katvā –
‘‘ Ime dhamme sammasato , sabhāvasarasalakkhaṇe ;
Dhammatejena vasudhā , dasasahassī pakampathā ’’ ti .( bu . vaṃ .2.166)–
Ādivacanañca samatthitaṃ hoti .
Ayaṃ pana ( dī . ni . aṭṭha .1.149) mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha mahābhinikkhamane bodhimaṇḍūpasaṅkamane paṃsukūlaggahaṇe paṃsukūladhovane kāḷakārāmasutte gotamakasutte vessantarajātake brahmajāleti .
Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha .
Paṃsukūlaggahaṇe ‘‘ dvisahassadīpaparivāre nāma cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatāM3.263 katan ’’ ti acchariyavegābhihatā akampittha .
Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha .
Kāḷakārāmagotamakasuttesu ( a . ni .4.24;3.126)‘‘ ahaṃ sakkhī bhagavā ’’ ti sakkhibhāvena akampittha .
Brahmajāle ( dī . ni .1.147) pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā .
Na kevalañca etesuyeva ṭhānesu pathavī akampittha , atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha .
Kalyāṇiyamahāvihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha .
Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi , tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu .
Tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampittha .
YadiV3.243 evaṃ ‘‘ aṭṭhime , ānanda , hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā ’’ ti kasmā aṭṭheva hetū vuttāti ?
Niyamahetubhāvato .
Imeyeva hi aṭṭha hetū niyamanti , nāññe .
Te hi kadāci sambhavantīti aniyamabhāvato na gaṇitā .
Vuttañhetaṃ nāgasenattherena milindapañhe ( mi . pa .4.1.4)–
‘‘ Aṭṭhime , bhikkhave , hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti .
Yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , tañca pana akālikaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , tasmā agaṇitaṃ aṭṭhahi hetūhi .
‘‘ Yathā , mahārāja , loke tayoyeva meghā gaṇīyanti vassiko , hemantiko , pāvusakoti .
Yadi te muñcitvā añño megho pavassati , na so megho gaṇīyati sammatehi meghehi , akālameghotveva saṅkhaṃ gacchati , evameva kho , mahārāja , vessantarena raññā mahādāne dīyamāneM3.264 yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , himavantā pabbatā pañca nadisatāni sandanti , tesaṃ , mahārāja , pañcannaṃ nadisatānaṃ daseva nadiyo nadigaṇanāya gaṇīyanti .
Seyyathidaṃ – gaṅgā , yamunā , aciravatī , sarabhū , mahī , sindhu , sarassatī , vetravatī , vītaṃsā , candabhāgāti .
Avasesā nadiyo nadigaṇanāya agaṇitā .
Kiṃkāraṇā ?
Na tā nadiyo dhuvasalilā , evameva kho , mahārāja , vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , rañño satampi dvisatampi tisatampi amaccā honti , tesaṃ chayeva janā amaccagaṇanāya gaṇīyanti .
Seyyathidaṃ – senāpati , purohito , akkhadasso , bhaṇḍāgāriko , chattaggāhako , khaggaggāhako , eteyeva amaccagaṇanāya gaṇīyanti .
Kiṃkāraṇā ?
Yuttattā rājaguṇehi .
Avasesā agaṇitā , sabbe amaccātveva saṅkhaṃ gacchanti , evameva kho , mahārāja , vessantarena raññā mahādāne dīyamāneV3.244 yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhī ’’ ti .Bhūmicālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
(8)3. Yamakavaggo
1-10.
Saddhāsuttādivaṇṇanā