2. Sīhasuttavaṇṇanā
12. Dutiye
M3.220 santhāgāraṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.22; saṃ . ni . aṭṭha .3.4.243) nāma ekā mahāsālāva .Uyyogakālādīsu hi rājāno tattha ṭhatvā ‘‘ ettakā purato gacchantu , ettakā pacchā ’’ tiādinā tattha nisīditvā santhaṃ karonti , mariyādaṃ bandhanti , tasmā taṃ ṭhānaṃ ‘‘ santhāgāran ’’ ti vuccati .
Uyyogaṭṭhānato ca āgantvā yāva gehe gomayaparibhaṇḍādivasena paṭijagganaṃ karonti , tāva ekaṃ dve divase te rājāno tattha santhambhantītipi santhāgāraṃ .
Tesaṃ rājūnaṃ saha atthānusāsanaṃ agārantipi santhāgāraṃ .
Gaṇarājāno hi te , tasmā uppannaṃ kiccaṃ ekassa vasena na sijjhati , sabbesaṃ chando laddhuṃ vaṭṭati , tasmā sabbe tattha sannipatitvā anusāsanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ saha atthānusāsanaṃ agāran ’’ ti .
Yasmā vā tattha sannipatitvā ‘‘ imasmiṃ kāle kasituṃ vaṭṭati , imasmiṃ kāle vapitun ’’ tiādinā nayena gharāvāsakiccāni sammantayanti , tasmā chiddāvachiddaṃ gharāvāsaṃ santharantītipi santhāgāraṃ .
Puttadāradhanādiupakaraṇapariccāgo pāramiyo .
Attano aṅgapariccāgo upapāramiyo .
Attanova jīvitapariccāgo paramatthapāramiyo .
Ñātīnaṃ atthacariyā ñātatthacariyā .
Lokassa atthacariyā lokatthacariyā .
Kammassakatañāṇavasena anavajjakammāyatanasippāyatanavijjāṭṭhānaparicayavasena khandhāyatanādiparicayavasena lakkhaṇattayatīraṇavasena ca ñāṇacāro buddhacariyā .
Aṅganayanadhanarajjaputtadāraparijjāgavasena pañca mahāpariccāge pariccajantena .
Satipi mahāpariccāgānaṃ dānapāramibhāve pariccāgavisesasabhāvadassanatthañceva sudukkarabhāvadassanatthañca pañcamahāpariccāgānaṃ visuṃ gahaṇaṃ , tatoyeva ca aṅgapariccāgato visuṃ nayanapariccāgaggahaṇaṃ .
Pariccāgabhāvasāmaññepi
V3.205 dhanarajjapariccāgato puttadārapariccāgaggahaṇañca visuṃ kataṃ .Pabbajjāva saṅkhepo .
Sattasu anupassanāsūti aniccānupassanā , dukkhānupassanā , anattānupassanā , nibbidānupassanā , virāgānupassanā , nirodhānupassanā , paṭinissaggānupassanāti imāsu sattasu anupassanāsu .
Anuviccakāran ti
M3.221 aveccakaraṇaṃ .Dvīhi kāraṇehi aniyyānikasāsane ṭhitā attano sāvakattaṃ upagate paggaṇhanti , tāni dassetuṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Anupubbiṃ kathan ti ( dī . ni . ṭī .2.75-76) anupubbaṃ kathetabbakathaṃ .
Kā pana sāti ?
Dānādikathā .
Tattha dānakathā tāva pacurajanesupi pavattiyā sabbasattasādhāraṇattā sukarattā sīle patiṭṭhānassa upāyabhāvato ca ādito kathitā .
Pariccāgasīlo hi puggalo pariggahavatthūsu nissaṅgabhāvato sukheneva sīlāni samādiyati , tattha ca suppatiṭṭhito hoti .
Sīlena dāyakappaṭiggāhakavisuddhito parānuggahaṃ vatvā parapīḷānivattivacanato kiriyādhammaṃ vatvā akiriyādhammavacanato , bhogasampattihetuṃ vatvā bhavasampattihetuvacanato ca dānakathānantaraṃ sīlakathā kathitā .
‘‘ Tañca sīlaṃ vaṭṭanissitaṃ , ayaṃ bhavasampatti tassa phalan ’’ ti dassanatthaṃ .
‘‘ Imehi ca dānasīlamayehi paṇītapaṇītatarādibhedabhinnehi puññakiriyavatthūhi etā cātumahārājikādīsu paṇītapaṇītatarādibhedabhinnā aparimeyyā dibbabhogasampattiyo laddhabbā ’’ ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ saggakathā .
‘‘ Svāyaṃ saggo rāgādīhi upakkiliṭṭho , sabbathānupakkiliṭṭho ariyamaggo ’’ ti dassanatthaṃ saggānantaraṃ maggo , maggañca kathentena tadadhigamūpāyasandassanatthaṃ saggapariyāpannāpi pageva itare sabbepi kāmā nāma bahvādīnavā aniccā addhuvā vipariṇāmadhammāti kāmānaṃ ādīnavo .
‘‘ Hīnā gammā pothujjanikā anariyā anatthasaṃhitā ’’ ti tesaṃ okāro lāmakabhāvo .
Sabbepi bhavā kilesānaṃ vatthubhūtāti tattha saṃkileso .
Sabbaso saṃkilesavippamuttaṃ nibbānanti nekkhamme ānisaṃso ca kathetabboti ayamattho maggantīti ettha iti -saddena ādi-atthena dīpitoti veditabbaṃ .
Sukhānaṃ nidānan ti diṭṭhadhammikānaṃ samparāyikānaṃ nibbānupasaṃhitānañcāti sabbesampi sukhānaṃ kāraṇaṃ .
Yañhi kiñci loke bhogasukhaṃ nāma , taṃ sabbaṃ dānādhīnanti pākaṭoyamattho .
Yaṃ pana jhānavipassanāmaggaphalanibbānappaṭisaṃyuttaṃ sukhaṃ , tassapi dānaṃ upanissayapaccayo hotiyeva
V3.206 .Sampattīnaṃ mūlan ti yā imā loke padesarajjasirissariyasattaratanasamujjalacakkavattisampadāti evaṃpabhedā mānusikā sampattiyo , yā ca cātumahārājikādigatā dibbasampattiyo , yā vā panaññāpi sampattiyo
M3.222 , tāsaṃ sabbāsaṃ idaṃ mūlakāraṇaṃ .Bhogānan ti bhuñjitabbaṭṭhena ‘‘ bhogo ’’ ti laddhanāmānaṃ piyamanāpiyarūpādīnaṃ tannissayānaṃ vā upabhogasukhānaṃ patiṭṭhā niccalādhiṭṭhānatāya .
Visamagatassāti byasanappattassa .
Tāṇan ti rakkhā , tato paripālanato .
Leṇan ti byasanehi paripātiyamānassa olīyanappadeso .
Gatīti gantabbaṭṭhānaṃ .
Parāyaṇan ti paṭisaraṇaṃ .
Avassayoti vinipatituṃ adento nissayo .
Ārammaṇan ti olubbhārammaṇaṃ .
Ratanamayasīhāsanasadisan ti sabbaratanamayasattaṅgamahāsīhāsanasadisaṃ .
Evaṃ hissa mahagghaṃ hutvā sabbaso vinipatituṃ appadānaṭṭho dīpito hoti .
Mahāpathavīsadisaṃ gatagataṭṭhāne patiṭṭhānassa labhāpanato .
Yathā dubbalassa purisassa ālambanarajju uttiṭṭhato tiṭṭhato ca upatthambho , evaṃ dānaṃ sattānaṃ sampattibhave upapattiyā ṭhitiyā ca paccayoti āha ‘‘ ālambanaṭṭhena ālambanarajjusadisan ’’ ti .
Dukkhanittharaṇaṭṭhenāti duggatidukkhaṭṭhānanittharaṇaṭṭhena .
Samassāsanaṭṭhenāti lobhamacchariyādipaṭisattupaddavato samassāsanaṭṭhena .
Bhayaparittāṇaṭṭhenāti dāliddiyabhayato paripālanaṭṭhena .
Maccheramalādīhīti maccheralobhadosamadaissāmicchādiṭṭhivicikicchādicittamalehi .
Anupalittaṭṭhenāti anupakkiliṭṭhatāya .
Tesan ti maccheramalādīnaṃ .
Tesaṃ eva durāsadaṭṭhena .
Asantāsanaṭṭhenāti santāsahetuabhāvena .
Yo hi dāyako dānapati , so sampatipi na kutoci santasati , pageva āyatiṃ .
Balavantaṭṭhenāti mahābalavatāya .
Dāyako hi dānapati sampati pakkhabalena balavā hoti , āyatiṃ pana kāyabalādīhipi .
Abhimaṅgalasammataṭṭhenāti ‘‘ vaḍḍhikāraṇan ’’ ti abhisammatabhāvena .
Vipattibhavato sampattibhavūpanayanaṃ khemantabhūmisampāpanaṃ .
Idāni mahābodhicariyabhāvenapi dānaguṇaṃ dassetuṃ ‘‘ dānaṃ nāmetan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha attānaṃ niyyātentenāti etena ‘‘ dānaphalaṃ sammadeva passantā mahāpurisā attano jīvitampi pariccajanti , tasmā ko nāma viññujātiko bāhire vatthusmiṃ pageva saṅgaṃ kareyyā ’’ ti ovādaṃ deti .
Idāni yā lokiyā lokuttarā ca ukkaṃsagatā sampattiyo , tā sabbā dānatoyeva pavattantīti dassento ‘‘ dānañhī ’’ tiādimāha .
Tattha
M3.223 sakkamārabrahmasampattiyo attahitāya eva , cakkavattisampatti pana attahitāya parahitāya cāti dassetuṃ sā tāsaṃ parato cakkavattisampatti vuttā .Etā lokiyā , imā pana lokuttarāti dassetuṃ ‘‘ sāvakapāramiñāṇan ’’ tiādi
V3.207 vuttaṃ .Tāsupi ukkaṭṭhukkaṭṭhatarukkaṭṭhatamataṃ dassetuṃ kamena ñāṇattayaṃ vuttaṃ .
Tesaṃ pana dānassa paccayabhāvo heṭṭhā vuttoyeva .
Eteneva tassa brahmasampattiyāpi paccayabhāvo dīpitoti veditabbo .
Dānañca nāma dakkhiṇeyyesu hitajjhāsayena pūjanajjhāsayena vā attano santakassa paresaṃ pariccajanaṃ , tasmā dāyako purisapuggalo pare hanti , paresaṃ vā santakaṃ haratīti aṭṭhānametanti āha ‘‘ dānaṃ dento sīlaṃ samādātuṃ sakkotī ’’ ti .
Sīlālaṅkārasadiso alaṅkāro natthi sobhāvisesāvahattā sīlassa .
Sīlapupphasadisaṃ pupphaṃ natthīti etthāpi eseva nayo .
Sīlagandhasadiso gandho natthīti ettha ‘‘ candanaṃ tagaraṃ vāpī ’’ tiādikā ( dha . pa .55) gāthā –
‘‘ gandho isīnaṃ ciradikkhitānaṃ , kāyā cuto gacchati mālutenā ’’ tiādikā ( jā .2.17.55) jātakagāthāyo ca āharitvā vattabbā .
Sīlañhi sattānaṃ ābharaṇañceva alaṅkāro ca gandhavilepanañca parassa dassanīyabhāvāvahañca .
Tenāha ‘‘ sīlālaṅkārena hī ’’ tiādi .
Ayaṃ saggo labbhatīti idaṃ majjhimehi āraddhaṃ sīlaṃ sandhāyāha .
Tenevāha sakko devarājā –
‘‘ Hīnena brahmacariyena , khattiye upapajjati ;
Majjhimena ca devattaṃ , uttamena visujjhatī ’’ ti .( jā .1.8.75);
Iṭṭhoti sukho .
Kantoti kamanīyo .
Manāpoti manavaḍḍhanako .
Taṃ pana tassa iṭṭhādibhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ niccamettha kīḷā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dosoti aniccatādinā appassādādinā ca dūsitabhāvo , yato te viññūnaṃ cittaṃ nārādhenti .
Atha vā ādīnaṃ vāti pavattatīti ādīnavo , paramakapaṇatā .
Tathā ca kāmā yathātathaṃ paccavekkhantānaṃ paccupatiṭṭhanti .
Lāmakabhāvoti aseṭṭhehi sevitabbo , seṭṭhehi na sevitabbo nihīnabhāvo .
Saṃkilissanan ti vibādhakatā upatāpakatā ca .
Nekkhamme
M3.224 ānisaṃsan ti ettha ‘‘ yattakā kāmesu ādīnavā , tappaṭipakkhato tattakā nekkhamme ānisaṃsā .Apica nekkhammaṃ nāmetaṃ asambādhaṃ asaṃkiliṭṭhaṃ , nikkhantaṃ kāmehi , nikkhantaṃ
V3.208 kāmasaññāya , nikkhantaṃ kāmavitakkehi , nikkhantaṃ kāmapariḷāhehi , nikkhantaṃ byāpādasaññāyā ’’ tiādinā nayena nekkhamme ānisaṃse pakāsesi .Pabbajjāyaṃ jhānādīsu ca guṇe vibhāvesi vaṇṇesi .
Kallacittan ti kammaniyacittaṃ heṭṭhā pavattitadesanāya assaddhiyādīnaṃ cittadosānaṃ vigatattā upari desanāya bhājanabhāvūpagamena kammakkhamacittaṃ .
Aṭṭhakathāyaṃ pana yasmā assaddhiyādayo cittassa rogabhūtā , tadā te vigatā , tasmā āha ‘‘ arogacittan ’’ ti .
Diṭṭhimānādikilesavigamena muducittaṃ .
Kāmacchandādivigamena vinīvaraṇacittaṃ .
Sammāpaṭipattiyaṃ uḷārapītipāmojjayogena udaggacittaṃ .
Tattha saddhāsampattiyā pasannacittaṃ .
Yadā bhagavā aññāsīti sambandho .
Atha vā kallacittan ti kāmacchandavigamena arogacittaṃ .
Muducittan ti byāpādavigamena mettāvasena akaṭhinacittaṃ .
Vinīvaraṇacittan ti uddhaccakukkuccavigamena avikkhepato tena apihitacittaṃ .
Udaggacittan ti thinamiddhavigamena sampaggahitavasena alīnacittaṃ .
Pasannacittan ti vicikicchāvigamena sammāpaṭipattiyaṃ adhimuttacittanti evamettha sesapadānaṃ attho veditabbo .
Seyyathāpītiādinā upamāvasena sīhassa kilesappahānaṃ ariyamagguppādanañca dasseti .
Apagatakāḷakan ti vigatakāḷakaṃ .
Sammadevāti suṭṭhudeva .
Rajanan ti nīlapītalohitādiraṅgajātaṃ .
Paṭiggaṇheyyāti gaṇheyya , pabhassaraṃ bhaveyya .
Tasmiṃyeva āsaneti tassaṃyeva nisajjāyaṃ .
Etenassa lahuvipassakatā tikkhapaññatā sukhappaṭipadakhippābhiññatā ca dassitā hoti .
Virajan ti apāyagamanīyarāgarajādīnaṃ vigamena virajaṃ .
Anavasesadiṭṭhivicikicchāmalāpagamena vītamalaṃ .
Paṭhamamaggavajjhakilesarajābhāvena vā virajaṃ .
Pañcavidhadussīlyamalavigamena vītamalaṃ .
Tassa uppattiākāradassanatthan ti kasmā vuttaṃ ?
Nanu maggañāṇaṃ asaṅkhatadhammārammaṇanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tañhī ’’ tiādi .
Tattha paṭivijjhantan ti asammohappaṭivedhavasena paṭivijjhantaṃ .
Tenāha ‘‘ kiccavasenā ’’ ti .
Tatridaṃ upamāsaṃsandanaṃ – vatthaṃ viya cittaṃ , vatthassa āgantukamalehi kiliṭṭhabhāvo viya cittassa rāgādimalehi saṃkiliṭṭhabhāvo , dhovanasilātalaṃ viya anupubbīkathā , udakaṃ viya saddhā , udakena
M3.225 temetvā ūsagomayachārikakhārehi kāḷake sammadditvā vatthassa dhovanappayogo viya saddhāsinehena temetvā temetvā satisamādhipaññāhi dose sithile katvā sutādividhinā cittassa sodhane vīriyārambho .Tena payogena vatthe kāḷakāpagamo viya vīriyārambhena kilesavikkhambhanaṃ , raṅgajātaṃ viya ariyamaggo , tena suddhavatthassa pabhassarabhāvo viya vikkhambhitakilesassa cittassa maggena pariyodapananti .
‘‘ Diṭṭhadhammo ’’ ti vatvā dassanaṃ nāma ñāṇadassanato aññampi atthīti tannivattanatthaṃ ‘‘ pattadhammo ’’ ti
V3.209 vuttaṃ .Patti nāma ñāṇasampattito aññāpi vijjatīti tato visesanatthaṃ ‘‘ viditadhammo ’’ ti vuttaṃ .
Sā panesā viditadhammatā dhammesu ekadesenapi hotīti nippadesato viditabhāvaṃ dassetuṃ .
‘‘ Pariyogāḷhadhammo ’’ ti vuttaṃ .
Tenassa saccābhisambodhaṃyeva dīpeti .
Maggañāṇañhi ekābhisamayavasena pariññādikiccaṃ sādhentaṃ nippadesena catusaccadhammaṃ samantato ogāḷhaṃ nāma hoti .
Tenāha ‘‘ diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo ’’ ti .
Tiṇṇā vicikicchāti sappaṭibhayakantārasadisā soḷasavatthukā aṭṭhavatthukā ca tiṇṇā nittiṇṇā vicikicchā .
Vigatā kathaṃkathāti pavattiādīsu ‘‘ evaṃ nu kho , na nu kho ’’ ti evaṃ pavattikā vigatā samucchinnā kathaṃkathā .
Sārajjakarānaṃ pāpadhammānaṃ pahīnattā tappaṭipakkhesu sīlādiguṇesu patiṭṭhitattā vesārajjaṃ visāradabhāvaṃ veyyattiyaṃ patto .
Attanā eva paccakkhato diṭṭhattā na paraṃ pacceti , na cassa paro paccetabbo atthīti aparappaccayo .
Uddisitvā katan ti attānaṃ uddisitvā māraṇavasena kataṃ nibbattitaṃ maṃsaṃ .
Paṭiccakamman ti ettha kamma-saddo kammasādhano atītakāliko cāti āha ‘‘ attānaṃ paṭiccakatan ’’ ti .
Nimittakammassetaṃ adhivacanaṃ ‘‘ paṭicca kammaṃ phusatī ’’ tiādīsu ( jā .1.4.75) viya .
Nimittakammassāti nimittabhāvena laddhabbakammassa .
Karaṇavasena paṭiccakammaṃ ettha atthīti maṃsaṃ paṭiccakammaṃ yathā buddhi buddhaṃ .
Taṃ etassa atthīti buddho .
Sesamettha uttānameva .
Sīhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .