10. Bhūmicālasuttavaṇṇanā
70. Dasame ( dī . ni . ṭī .2.167; saṃ . ni . ṭī .2.5.822) udenayakkhassa cetiyaṭṭhāneti udenassa nāma yakkhassa āyatanabhāvena iṭṭhakāhi kate mahājanassa cittīkataṭṭhāne .
Katavihāroti bhagavantaṃ uddissa katavihāro .
Vuccatīti purimavohārena ‘‘ udenaṃ cetiyan ’’ ti vuccati .
Gotamakādīsupīti ‘‘ gotamakaṃ cetiyan ’’ tiādīsupi .
Eseva nayoti cetiyaṭṭhāne katavihārabhāvaṃ atidisati .
Tathā hi sattamban ti kikissa rañño dhītaro satta kumāriyo saṃvegajātā gehato nikkhamitvā tattha padhānaṃ padahiṃsu , taṃ ṭhānaṃ ‘‘ sattambaṃ cetiyan ’’ ti vadanti .
Bahuputtakan ti ca bahupāroho eko nigrodharukkho , tasmiṃ adhivatthaṃ devataṃ bahū manussā putte patthenti , tadupādāya taṃ ṭhānaṃ ‘‘ bahuputtakaṃ cetiyan ’’ ti paññāyittha .
Sārandadassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ , cāpālassa nāma yakkhassa vasitaṭṭhānaṃ , iti sabbānevetāni buddhuppādato pubbadevatā pariggahetvā cetiyavohārena voharitāni , bhagavato vihāre katepi tatheva sañjānanti .
Ramaṇīyāti ettha vesāliyā tāva bhūmibhāgasampattiyā sulabhapiṇḍatāya ramaṇīyabhāvo veditabbo .
Vihārānaṃ pana nagarato nātidūratāya naccāsannatāya gamanāgamanasampattiyā anākiṇṇavihāraṭṭhānatāya chāyudakasampattiyā pavivekapatirūpatāya ca ramaṇīyatā daṭṭhabbā .
Vaḍḍhitāti
V3.233 bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitā .Punappunaṃ katāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitā .
Yuttayānaṃ viya katāti yathā
M3.252 yuttamājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati , evaṃ yathāruci pavattirahataṃ gamitā .Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena .
Vatthu viya katāti sabbaso upakkilesavisodhanena iddhivisayatāya patiṭṭhānabhāvato suvisodhitaparissayavatthu viya katā .
Adhiṭṭhitāti paṭipakkhadūrībhāvato subhāvitabhāvena taṃtaṃadhiṭṭhānayogyatāya ṭhapitā .
Samantato citāti sabbabhāgena bhāvanupacayaṃ gamitā .
Tenāha ‘‘ suvaḍḍhitā ’’ ti .
Suṭṭhu samāraddhāti iddhibhāvanāya sikhāppattiyā sammadeva saṃsevitā .
Aniyamenāti ‘‘ yassa kassacī ’’ ti aniyamavacanena .
Niyametvāti ‘‘ tathāgatassā ’’ ti sarūpadassanena niyametvā .
Āyuppamāṇan ti ( dī . ni . ṭī .1.40; dī . ni . abhi . ṭī .1.40) paramāyuppamāṇaṃ vadati .
Kiṃ panettha paramāyu nāma , kathaṃ vā taṃ paricchinnappamāṇanti ?
Vuccate – yo tesaṃ tesaṃ sattānaṃ tasmiṃ tasmiṃ bhavavisese purimasiddhabhavapatthanūpanissayavasena sarīrāvayavavaṇṇasaṇṭhānappamāṇādivisesā viya taṃtaṃgatinikāyādīsu yebhuyyena niyataparicchedo gabbhaseyyakakāmāvacaradevarūpāvacarasattānaṃ sukkasoṇitautubhojanādiutuādipaccuppannapaccayūpatthambhito vipākappabandhassa ṭhitikālaniyamo .
So yathāsakaṃ khaṇamattāvaṭṭhāyīnampi attano sahajātānaṃ rūpārūpadhammānaṃ ṭhapanākāravuttitāya pavattanakāni rūpārūpajīvitindriyāni yasmā na kevalaṃ tesaṃ khaṇaṭhitiyā eva kāraṇabhāvena anupālakāni , atha kho yāva bhavaṅgupacchedā anupabandhassa avicchedahetubhāvenapi , tasmā āyuhetukattā kāraṇūpacārena āyu , ukkaṃsaparicchedavasena paramāyūti ca vuccati .
Taṃ pana devānaṃ nerayikānaṃ uttarakurukānañca niyataparicchedaṃ .
Uttarakurukānaṃ pana ekantaniyataparicchedameva , avasiṭṭhamanussapetatiracchānānaṃ pana ciraṭṭhitisaṃvattanikakammabahule kāle taṃkammasahitasantānajanitasukkasoṇitapaccayānaṃ taṃmūlakānañca candasūriyasamavisamaparivattanādijanitautuāhārādisamavisamapaccayānañca vasena cirācirakālato aniyataparicchedaṃ , tassa ca yathā purimasiddhabhavapatthanāvasena taṃtaṃgatinikāyādīsu vaṇṇasaṇṭhānādivisesaniyamo siddho dassanānussavādīhi , tathā ādito gahaṇasiddhiyā .
Evaṃ tāsu tāsu upapattīsu nibbattasattānaṃ yebhuyyena samappamāṇaṭṭhitikālaṃ
M3.253 dassanānussavehi labhitvā taṃparamataṃ ajjhosāya pavattitabhavapatthanāvasena ādito paricchedaniyamo veditabbo .Yasmā pana kammaṃ tāsu tāsu upapattīsu yathā taṃtaṃupapattiniyatavaṇṇādinibbattane samatthaṃ , evaṃ niyatāyuparicchedāsu upapattīsu paricchedātikkamena
V3.234 vipākanibbattane samatthaṃ na hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ tasmiṃ kāle yaṃ manussānaṃ āyuppamāṇaṃ , taṃ paripuṇṇaṃ karonto tiṭṭheyyā ’’ ti .Mahāsīvatthero pana ‘‘ mahābodhisattānaṃ carimabhave paṭisandhidāyino kammassa asaṅkhyeyyāyukatāsaṃvattanasamatthataṃ hadaye ṭhapetvā buddhānañca āyusaṅkhārassa parissayavikkhambhanasamatthatā pāḷiyaṃ āgatā evāti imaṃ bhaddakappameva tiṭṭheyyā ’’ ti avoca .
Khaṇḍiccādīhi abhibhuyyatīti etena yathā iddhibalena jarāya na paṭighāto , evaṃ tena maraṇassapi na paṭighātoti atthato āpannamevāti .
‘‘ Kva saro khitto , kva ca nipatito ’’ ti aññathā vuṭṭhitenapi theravādena aṭṭhakathāvacanameva samatthitanti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ yo pana vuccati … pe … niyāmitan ’’ ti .
Oḷārike nimitteti thūle saññuppādane .
Thūlasaññuppādanañhetaṃ ‘‘ tiṭṭhatu bhagavā kappan ’’ ti sakalaṃ kappaṃ avaṭṭhānayācanāya , yadidaṃ ‘‘ yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā ’’ tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvibhāvanaṃ .
Obhāseti pākaṭavacane .
Pākaṭavacanañhetaṃ , yadidaṃ pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ .
Pariyuṭṭhitacittoti yathā kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkā , evaṃ abhibhūtacitto .
So pana abhibhavo mahatā udakoghena appakassa udakassa ajjhottharaṇaṃ viya ahosīti vuttaṃ ‘‘ ajjhotthaṭacitto ’’ ti .
Aññoti therato , ariyehi vā aññopi yo koci puthujjano .
Puthujjanaggahaṇañcettha yathā sabbena sabbaṃ appahīnavipallāso mārena pariyuṭṭhitacitto kiñci atthānatthaṃ sallakkhetuṃ na sakkoti , evaṃ thero bhagavatā katanimittobhāsaṃ sabbaso na sallakkhesīti dassanatthaṃ .
Tenāha ‘‘ māro hī ’’ tiādi .
Cattāro
M3.254 vipallāsāti asubhe ‘‘ subhan ’’ ti saññāvipallāso , cittavipallāso , dukkhe ‘‘ sukhan ’’ ti saññāvipallāso , cittavipallāsoti ime cattāro vipallāsā .Tenāti yadipi itare aṭṭha vipallāsā pahīnā , tathāpi yathāvuttānaṃ catunnaṃ vipallāsānaṃ appahīnabhāvena .
Assāti therassa .
Maddatīti phusanamattena maddanto viya hoti , aññathā tena maddite sattānaṃ maraṇameva siyā .
Kiṃ sakkhissati , na sakkhissatīti adhippāyo .
Kasmā na sakkhissati , nanu esa aggasāvakassa kucchiṃ paviṭṭhoti ?
Saccaṃ paviṭṭho , tañca kho attano ānubhāvadassanatthaṃ , na vibādhanādhippāyena .
Vibādhanādhippāyena pana idha ‘‘ kiṃ sakkhissatī ’’ ti vuttaṃ hadayamaddanassa adhikatattā .
Nimittobhāsan ti ettha ‘‘ tiṭṭhatu bhagavā kappan ’’ ti sakalakappaṃ avaṭṭhānayācanāya
V3.235 ‘‘ yassa kassaci , ānanda , cattāro iddhipādā bhāvitā ’’ tiādinā aññāpadesena attano caturiddhipādabhāvanānubhāvena kappaṃ avaṭṭhānasamatthatāvasena saññuppādanaṃ nimittaṃ .Tathā pana pariyāyaṃ muñcitvā ujukameva attano adhippāyavibhāvanaṃ obhāso .
Jānantoyevāti mārena pariyuṭṭhitabhāvaṃ jānantoyeva .
Attano aparādhahetuto sattānaṃ soko tanuko hoti , na balavāti āha ‘‘ dosāropanena sokatanukaraṇatthan ’’ ti .
Kiṃ pana thero mārena pariyuṭṭhitacittakāle pavattiṃ pacchā jānātīti ?
Na jānāti sabhāvena , buddhānubhāvena pana jānāti .
Gaccha tvaṃ , ānandāti yasmā divāvihāratthāya idhāgato , tasmā , ānanda , gaccha tvaṃ yathārucitaṭṭhānaṃ divāvihārāya .
Tenāha ‘‘ yassadāni kālaṃ maññasī ’’ ti .
Anatthe niyojento guṇamāraṇena māreti , virāgavibandhanena vā jātinimittatāya tattha tattha jātaṃ mārento viya hotīti ‘‘ māretīti māro ’’ ti vuttaṃ .
Ati viya pāpatāya pāpimā .
Kaṇhadhammehi samannāgato kaṇho .
Virāgādiguṇānaṃ antakaraṇato antako .
Sattānaṃ anatthāvahaṃ paṭipattiṃ na muñcatīti namuci .
Attano mārapāsena pamatte bandhati , pamattā vā bandhū etassāti pamattabandhu .
Sattamasattāhato paraṃ satta ahāni sandhāyāha ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ ti na pana pallaṅkasattāhādi viya niyatakiccassa aṭṭhamasattāhassa nāma labbhanato .
Sattamasattāhassa hi parato ajapālanigrodhamūle
M3.255 mahābrahmuno sakkassa ca devarañño paṭiññātadhammadesanaṃ bhagavantaṃ ñatvā ‘‘ idāni satte dhammadesanāya mama visayaṃ samatikkamāpessatī ’’ ti sañjātadomanasso hutvā ṭhito cintesi –‘‘ handa dānāhaṃ naṃ upāyena parinibbāpessāmi , evamassa manoratho aññathattaṃ gamissati , mama ca manoratho ijjhissatī ’’ ti .
Evaṃ pana cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā ekamantaṃ ṭhito ‘‘ parinibbātu dāni , bhante , bhagavā ’’ tiādinā parinibbānaṃ yāci .
Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ tiādi .
Tattha ajjāti āyusaṅkhārossajjanadivasaṃ sandhāyāha .
Bhagavā cassa atibandhanādhippāyaṃ jānantopi taṃ anāvikatvā parinibbānassa akālabhāvameva pakāsento yācanaṃ paṭikkhipi .
Tenāha ‘‘ na tāvāhan ’’ tiādi .
Maggavasena byattāti saccasampaṭivedhaveyyattiyena byattā .
Tatheva vinītāti maggavaseneva kilesānaṃ samucchedavinayena vinītā .
Tathā visāradāti ariyamaggādhigameneva satthusāsane vesārajjappattiyā visāradā , sārajjakarānaṃ diṭṭhivicikicchādipāpadhammānaṃ vigamena visāradabhāvaṃ pattāti attho .
Yassa sutassa vasena vaṭṭadukkhato nissaraṇaṃ sambhavati , taṃ idha ukkaṭṭhaniddesena sutanti adhippetanti āha ‘‘ tepiṭakavasenā ’’ ti .
Tiṇṇaṃ piṭakānaṃ samūho tepiṭakaṃ
V3.236 , tīṇi vā piṭakāni tipiṭakaṃ , tipiṭakameva tepiṭakaṃ , tassa vasena .Tamevāti yaṃ taṃ tepiṭakaṃ sotabbabhāvena ‘‘ sutan ’’ ti vuttaṃ , tameva .
Dhamman ti pariyattidhammaṃ .
Dhārentīti suvaṇṇabhājane pakkhittasīhavasaṃ viya avinassantaṃ katvā suppaguṇasuppavattibhāvena dhārenti hadaye ṭhapenti .
Iti pariyattidhammavasena bahussutadhammadharabhāvaṃ dassetvā idāni paṭivedhadhammavasenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ atha vā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ariyadhammassāti maggaphaladhammassa , navavidhassapi vā lokuttaradhammassa .
Anudhammabhūtan ti adhigamāya anurūpadhammabhūtaṃ .
Anucchavikappaṭipadan ti ca tameva vipassanādhammamāha , chabbidhā visuddhiyo vā .
Anudhamman ti tassā yathāvuttappaṭipadāya anurūpaṃ abhisallekhitaṃ appichatādidhammaṃ .
Caraṇasīlāti samādāya vattanasīlā .
Anumaggaphaladhammo etissāti vā anudhammā , vuṭṭhānagāminī vipassanā .
Tassā caraṇasīlā .
Attano ācariyavādan ti attano ācariyassa sammāsambuddhassa vādaṃ .
Sadevakassa lokassa ācārasikkhāpanena ācariyo , bhagavā , tassa vādo , catusaccadesanā .
Ācikkhissantīti
M3.256 ādito kathessanti , attanā uggahitaniyāmena pare uggaṇhāpessantīti attho .Desessantīti vācessanti , pāḷiṃ sammā pabodhessantīti attho .
Paññapessantīti pajānāpessanti , saṅkāsessantīti attho .
Paṭṭhapessantīti pakārehi ṭhapessanti , pakāsessantīti attho .
Vivarissantīti vivaṭaṃ karissanti .
Vibhajissantīti vibhattaṃ karissanti .
Uttānīkarissantīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karissanti .
Sahadhammenāti ettha dhamma -saddo kāraṇapariyāyo ‘‘ hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .720) viyāti āha ‘‘ sahetukena sakāraṇena vacanenā ’’ ti .
Sappāṭihāriyan ti sanissaraṇaṃ .
Yathā paravādaṃ bhañjitvā sakavādo patiṭṭhahati , evaṃ hetudāharaṇehi yathādhigatamatthaṃ sampādetvā dhammaṃ kathessanti .
Tenāha ‘‘ niyyānikaṃ katvā dhammaṃ desessantī ’’ ti , navavidhaṃ lokuttaradhammaṃ pabodhessantīti attho .
Ettha ca ‘‘ paññapessantī ’’ tiādīhi chahi padehi cha atthapadāni dassitāni , ādito pana dvīhi padehi cha byañjanapadāni .
Ettāvatā tepiṭakaṃ buddhavacanaṃ saṃvaṇṇanānayena saṅgahetvā dassitaṃ hoti .
Vuttañhetaṃ nettiyaṃ ( netti . saṅgahavāro )‘‘ dvādasa padāni suttaṃ , taṃ sabbaṃ byañjanañca attho cā ’’ ti .
Sikkhāttayasaṅgahitan ti adhisīlasikkhādisikkhāttayasaṅgahaṃ .
Sakalaṃ sāsanabrahmacariyan ti anavasesaṃ satthusāsanabhūtaṃ seṭṭhacariyaṃ .
Samiddhan ti sammadeva vaḍḍhitaṃ .
Jhānassādavasenāti tehi tehi bhikkhūhi samadhigatajjhānasukhavasena .
Vuddhippattan ti uḷārapaṇītabhāvūpagamena sabbaso parivuddhimupagataṃ .
Sabbapāliphullaṃ viya abhiññāsampattivasena abhiññāsampadāhi sāsanābhivuddhiyā
V3.237 matthakappattito .Patiṭṭhitavasenāti patiṭṭhānavasena , patiṭṭhappattiyāti attho .
Paṭivedhavasena bahuno janassa hitanti bāhujaññaṃ .
Tenāha ‘‘ mahājanābhisamayavasenā ’’ ti .
Puthu puthulaṃ bhūtaṃ jātaṃ , puthu vā puthuttaṃ pattanti puthubhūtaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbā … pe .
.
.
pattan ’’ ti .
Suṭṭhu pakāsitan ti suṭṭhu sammadeva ādikalyāṇādibhāvena paveditaṃ .
Satiṃ sūpaṭṭhitaṃ katvāti ayaṃ kāyādivibhāgo attabhāvasaññito dukkhabhāro mayā ettakaṃ kālaṃ vahito , idāni pana na vahitabbo , etassa avahanatthañhi cirataraṃ kālaṃ ariyamaggasambhāro sambhato , svāyaṃ ariyamaggo paṭividdho .
Yato ime kāyādayo asubhādito
M3.257 sabhāvādito sammadeva pariññātāti catubbidhampi sammāsatiṃ yatātathaṃ visaye suṭṭhu upaṭṭhitaṃ katvā .Ñāṇena paricchinditvāti imassa attabhāvasaññitassa dukkhabhārassa vahane payojanabhūtaṃ attahitaṃ tāva bodhimūle eva parisamāpitaṃ , parahitaṃ pana buddhaveneyyavinayaṃ parisamāpitabbaṃ , taṃ idāni māsattayeneva parisamāpanaṃ pāpuṇissati , ahampi visākhāpuṇṇamāyaṃ parinibbāyissāmīti evaṃ buddhañāṇena paricchinditvā sabbabhāgena nicchayaṃ katvā .
Āyusaṅkhāraṃ vissajjīti āyuno jīvitassa abhisaṅkhārakaṃ phalasamāpattidhammaṃ na samāpajjissāmīti vissajji .
Taṃvissajjaneneva tena abhisaṅkhariyamānaṃ jīvitasaṅkhāraṃ ‘‘ na pavattessāmī ’’ ti vissajji .
Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Ṭhānamahantatāyapi pavattiākāramahantatāyapi mahanto pathavīkampo .
Tattha ṭhānamahantatāya bhūmicālassa mahantattaṃ dassetuṃ ‘‘ tadā kira … pe … kampitthā ’’ ti vuttaṃ .
Sā pana jābhikkhettabhūtā dasasahassī lokadhātu eva , na yā kāci .
Yā mahābhinīhāramahābhijātiādīsupi kampittha , tadāpi tattikāya eva kampane kiṃ kāraṇaṃ ?
Jātikkhettabhāvena tasseva ādito pariggahassa katattā , pariggahakaraṇaṃ cassa dhammatāvasena veditabbaṃ .
Tathā hi purimabuddhānampi tāvattakameva jātikkhettaṃ ahosi .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ dasasahassī lokadhātu , nissaddā hoti nirākulā … pe … mahāsamuddo ābhujati , dasasahassī pakampatī ’’ ti ( bu . vaṃ .2.84-91) ca ādi .
Udakapariyantaṃ katvā chappakārapavedhanena avītarāge bhiṃsetīti bhiṃsano , so eva bhiṃsanakoti āha ‘‘ bhayajanako ’’ ti .
Devabheriyoti devadundubhisaddassa pariyāyavacanamattaṃ .
Na cettha kāci bherī ‘‘ dundubhī ’’ ti adhippetā , atha kho uppātabhāvena labbhamāno ākāsagato nigghosasaddo .
Tenāha ‘‘ devo ’’ tiādi .
Devoti megho .
Tassa hi gajjabhāvena ākāsassa vassābhāvena sukkhagajjitasaññite sadde niccharante devadundubhisamaññā .
Tenāha ‘‘ devo sukkhagajjitaṃ gajjī ’’ ti .
Pītivegavissaṭṭhan ti
V3.238 ‘‘ evaṃ cirataraṃ kālaṃ vahito ayaṃ attabhāvasaññito dukkhabhāro , idāni na cirasseva nikkhipissāmī ’’ ti sañjātasomanasso bhagavā sabhāveneva pītivegavissaṭṭhaṃ udānaṃ udānesi .Evaṃ
M3.258 pana udānentena ayampi attho sādhito hotīti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kasmā ’’ tiādi vuttaṃ .Tulīyatīti tulan ti tula-saddo kammasādhanoti dassetuṃ ‘‘ tulitan ’’ tiādi vuttaṃ .
Appānubhāvatāya paricchinnaṃ .
Tathā hi taṃ parito khaṇḍitabhāvena ‘‘ parittan ’’ ti vuccati .
Paṭipakkhavikkhambhanato dīghasantānatāya vipulaphalatāya ca na tulaṃ na paricchinnaṃ .
Yehi kāraṇehi pubbe avisesato mahaggataṃ ‘‘ atulan ’’ ti vuttaṃ , tāni kāraṇāni rūpāvacarato arūpassa sātisayāni vijjantīti arūpāvacaraṃ ‘‘ atulan ’’ ti vuttaṃ itarañca ‘‘ tulan ’’ ti .
Appavipākan ti tīsupi kammesu yaṃ tanuvipākaṃ hīnaṃ , taṃ tulaṃ .
Bahuvipākan ti yaṃ mahāvipākaṃ paṇītaṃ , taṃ atulaṃ .
Yaṃ panettha majjhimaṃ , taṃ hīnaṃ ukkaṭṭhanti dvidhā bhinditvā dvīsupi bhāgesu pakkhipitabbaṃ .
Hīnattikavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .14) vuttanayena vā appabahuvipākataṃ niddhāretvā tassa vasena tulātulabhāvo veditabbo .
Sambhavati etasmāti sambhavoti āha ‘‘ sambhavahetubhūtan ’’ ti .
Niyakajjhattaratoti sasantānadhammesu vipassanāvasena gocarāsevanāya ca nirato .
Savipākampi samānaṃ pavattivipākamattadāyikammaṃ savipākaṭṭhena sambhavaṃ , na ca taṃ kāmādibhavābhisaṅkhārakanti tato visesanatthaṃ ‘‘ sambhavan ’’ ti vatvā ‘‘ bhavasaṅkhāran ’’ ti vuttaṃ .
Ossajīti ariyamaggena avassaji .
Kavacaṃ viya attabhāvaṃ pariyonandhitvā ṭhitaṃ attani sambhūtattā attasambhavaṃ kilesañca abhindīti kilesabhedasahabhāvikammossajjanaṃ dassento tadubhayassa kāraṇamavoca ‘‘ ajjhattarato samāhito ’’ ti .
Paṭhamavikappe avasajjanameva vuttaṃ , ettha avasajjanākāroti taṃ dassento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha .
Tattha tīrentoti ‘‘ uppādo bhayaṃ , anuppādo kheman ’’ tiādinā ( paṭi . ma .1.10) vīmaṃsanto .
‘‘ Tulento tīrento ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ pañcakkhandhā ’’ tiādiṃ vatvā bhavasaṅkhārassa avasajjanākāraṃ sarūpato dasseti .
Evan tiādinā pana udānagāthāvaṇṇanāyaṃ ādito vuttamatthaṃ nigamavasena dasseti .
Yan ti ( dī . ni . ṭī .2.171) karaṇe , adhikaraṇe vā paccattavacananti āha ‘‘ yena samayena , yasmiṃ vā samaye ’’ ti .
Ukkhepakavātāti udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato
M3.259 khepakavātā .Saṭṭhi … pe … bahalan ti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ
V3.239 , āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇaṃ koṭisatasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva .Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitākāse .
Puna vātoti ukkhepakavāte tathā katvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvā gaṇhāti .
Yathā taṃ udakaṃ na bhassati , evaṃ upatthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti .
Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena uṭṭhāpitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati .
Hotiyevāti antarantarā hotiyeva .
Bahubhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena .
Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati ca uggacchati ca , tasmā kampanaṃ na paññāyati .
Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa anubhavitabbassa issariyasampattiādikassa .
Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā .
Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘ dubbalā ’’ ti .
Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā .
Appamāṇāti paguṇā subhāvitā .
Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘ balavā ’’ ti .
‘‘ Parittā pathavīsaññā , appamāṇā āposaññā ’’ ti desanāmattametaṃ , āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo .
Saṃvejento vā dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ , vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ .
So kirāyasmā ( dī . ni . aṭṭha .2.171) khuragge arahattaṃ patvā cintesi –
‘‘ atthi nu kho koci bhikkhu yena pabbajitadivaseyeva arahattaṃ patvā vejayanto pāsādo kampitapubbo ’’ ti .
Tato ‘‘ natthi kocī ’’ ti ñatvā ‘‘ ahaṃ kampessāmī ’’ ti abhiññābalena vejayantamatthake ṭhatvā pādena paharitvā kampetuṃ nāsakkhi .
Atha naṃ sakkassa nāṭakitthiyo āhaṃsu –
‘‘ putta saṅgharakkhita , tvaṃ pūtigandheneva sīsena vejayantaṃ kampetuṃ icchasi , suppatiṭṭhito , tāta , pāsādo , kathaṃ kampetuṃ sakkhissasī ’’ ti .
Sāmaṇero ‘‘ imā devatā mayā saddhiṃ keḷiṃ karonti , ahaṃ kho pana ācariyaṃ nālatthaṃ , kahaṃ nu kho me ācariyo sāmuddikamahānāgatthero ’’ ti āvajjetvā ‘‘ mahāsamudde udakaleṇaṃ māpetvā divāvihāraṃ
M3.260 nisinno ’’ ti ñatvā tattha gantvā theraṃ vanditvā aṭṭhāsi .Tato naṃ thero ,‘‘ tāta saṅgharakkhita , asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī ’’ ti vatvā ‘‘ nāsakkhi , tāta , vejayantaṃ kampetun ’’ ti pucchi .
Ācariyaṃ , bhante , nālatthanti .
Atha naṃ thero ,‘‘ tāta , tumhādise akampente añño ko kampessati , diṭṭhapubbaṃ te , tāta , udakapiṭṭhe gomayakhaṇḍaṃ pilavantaṃ , tāta , kapallapūvaṃ paccantaṃ antantena paricchinnanti iminā opammena jānāhī ’’ ti āha .
So ‘‘ vaṭṭissati , bhante , ettakenā ’’ ti vatvā ‘‘ pāsādena patiṭṭhitokāsaṃ udakaṃ hotū ’’ ti adhiṭṭhāya
V3.240 vejayantābhimukho agamāsi .Devadhītaro taṃ disvā ‘‘ ekavāraṃ lajjitvā gato , punapi sāmaṇero eti , punapi etī ’’ ti vadiṃsu .
Sakko devarājā ‘‘ mā mayhaṃ puttena saddhiṃ kathayittha , idāni tena ācariyo laddho khaṇena pāsādaṃ kampessatī ’’ ti āha .
Sāmaṇeropi pādaṅguṭṭhena pāsādathūpikaṃ pahari , pāsādo catūhi disāhi oṇamati .
Devatā ‘‘ patiṭṭhātuṃ dehi , tāta , pāsādassa , patiṭṭhātuṃ dehi , tāta , pāsādassā ’’ ti viraviṃsu .
Sāmaṇero pāsādaṃ yathāṭhāne ṭhapetvā pāsādamatthake ṭhatvā udānaṃ udānesi –
‘‘ Ajjevāhaṃ pabbajito , ajja pattāsavakkhayaṃ ;
Ajja kampemi pāsādaṃ , aho buddhassuḷāratā .
‘‘ Ajjevāhaṃ pabbajito , ajja pattāsavakkhayaṃ ;
Ajja kampemi pāsādaṃ , aho dhammassuḷāratā .
‘‘ Ajjevāhaṃ pabbajito , ajja pattāsavakkhayaṃ ;
Ajja kampemi pāsādaṃ , aho saṅghassuḷāratā ’’ ti .
‘‘ Dhammatā esā , bhikkhave , yadā bodhisatto tusitakāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī ’’ ti ( dī . ni .2.18) vatvā ‘‘ ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī ’’ ti ( dī . ni .2.18), tathā ‘‘ dhammatā esā , bhikkhave , yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī ’’ ti ( dī . ni .2.32) vatvā ‘‘ ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampi sampakampi sampavedhī ’’ ti ( dī . ni .2.32) ca mahāsattassa gabbhokkantiyaṃ abhijātiñca dhammatāvasena mahāpadāne pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti atthato vuttametanti daṭṭhabbaṃ .
Idāni
M3.261 nesaṃ pathavīkampānaṃ kāraṇato pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ iti imesū ’’ tiādi vuttaṃ .Dhātukopenāti ukkhepakavātasaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena .
Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā , kammavipākajiddhiyā vā sabhāvena , tejenāti attho .
Puññatejenāti puññānubhāvena , mahābodhisattassa puññabalenāti attho .
Ñāṇatejenāti anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena .
Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇappaṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ kampittha , evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena
V3.241 abhihatā mahāpathavī kampittha , taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘ sādhukāradānavasenā ’’ ti vuttaṃ .Yena pana bhagavā asītianubyañjanappaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇavicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattaiddhimahattayasamahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaparijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji .
Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkharossajjane akampittha .
Taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘ kāruññabhāvenā ’’ ti .
Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhā samāpattiyo samāpajji , antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi .
‘‘ Yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato , anuttaro ca vimokkho samadhigato , tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesaparinibbānadhātu ajja samijjhatī ’’ ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi , yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ’’ tiādi
M3.262 ( udā .75), tasmā tassānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha , taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘ aṭṭhamo ārodanenā ’’ ti vuttaṃ .Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ mātukucchiṃ okkamante ’’ tiādimāha .
Ayaṃ panatthoti ‘‘ sādhukāradānavasenā ’’ tiādinā vutta attho .
Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi , tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati .
Yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti , sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti , tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ –
‘‘ Acetanāyaṃ
V3.242 pathavī , aviññāya sukhaṃ dukhaṃ ;Sāpi dānabalā mayhaṃ , sattakkhattuṃ pakampathā ’’ ti .( cariyā .1.124)–
Vacanasamanantaraṃ mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi .
Etan ti sādhukāradānādi .
Yadipi natthi acetanattā , dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ .
Dhammatā pana atthato dhammabhāvo , so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti .
Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva .
Evañca katvā –
‘‘ Ime dhamme sammasato , sabhāvasarasalakkhaṇe ;
Dhammatejena vasudhā , dasasahassī pakampathā ’’ ti .( bu . vaṃ .2.166)–
Ādivacanañca samatthitaṃ hoti .
Ayaṃ pana ( dī . ni . aṭṭha .1.149) mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha mahābhinikkhamane bodhimaṇḍūpasaṅkamane paṃsukūlaggahaṇe paṃsukūladhovane kāḷakārāmasutte gotamakasutte vessantarajātake brahmajāleti .
Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha .
Paṃsukūlaggahaṇe ‘‘ dvisahassadīpaparivāre nāma cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā
M3.263 katan ’’ ti acchariyavegābhihatā akampittha .Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha .
Kāḷakārāmagotamakasuttesu ( a . ni .4.24;3.126)‘‘ ahaṃ sakkhī bhagavā ’’ ti sakkhibhāvena akampittha .
Brahmajāle ( dī . ni .1.147) pana dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā .
Na kevalañca etesuyeva ṭhānesu pathavī akampittha , atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha .
Kalyāṇiyamahāvihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha .
Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi , tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu .
Tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampittha .
Yadi
V3.243 evaṃ ‘‘ aṭṭhime , ānanda , hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā ’’ ti kasmā aṭṭheva hetū vuttāti ?Niyamahetubhāvato .
Imeyeva hi aṭṭha hetū niyamanti , nāññe .
Te hi kadāci sambhavantīti aniyamabhāvato na gaṇitā .
Vuttañhetaṃ nāgasenattherena milindapañhe ( mi . pa .4.1.4)–
‘‘ Aṭṭhime , bhikkhave , hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyāti .
Yaṃ vessantarena raññā mahādāne dīyamāne sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , tañca pana akālikaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , tasmā agaṇitaṃ aṭṭhahi hetūhi .
‘‘ Yathā , mahārāja , loke tayoyeva meghā gaṇīyanti vassiko , hemantiko , pāvusakoti .
Yadi te muñcitvā añño megho pavassati , na so megho gaṇīyati sammatehi meghehi , akālameghotveva saṅkhaṃ gacchati , evameva kho , mahārāja , vessantarena raññā mahādāne dīyamāne
M3.264 yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi .‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , himavantā pabbatā pañca nadisatāni sandanti , tesaṃ , mahārāja , pañcannaṃ nadisatānaṃ daseva nadiyo nadigaṇanāya gaṇīyanti .
Seyyathidaṃ – gaṅgā , yamunā , aciravatī , sarabhū , mahī , sindhu , sarassatī , vetravatī , vītaṃsā , candabhāgāti .
Avasesā nadiyo nadigaṇanāya agaṇitā .
Kiṃkāraṇā ?
Na tā nadiyo dhuvasalilā , evameva kho , mahārāja , vessantarena raññā mahādāne dīyamāne yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhi .
‘‘ Yathā vā pana , mahārāja , rañño satampi dvisatampi tisatampi amaccā honti , tesaṃ chayeva janā amaccagaṇanāya gaṇīyanti .
Seyyathidaṃ – senāpati , purohito , akkhadasso , bhaṇḍāgāriko , chattaggāhako , khaggaggāhako , eteyeva amaccagaṇanāya gaṇīyanti .
Kiṃkāraṇā ?
Yuttattā rājaguṇehi .
Avasesā agaṇitā , sabbe amaccātveva saṅkhaṃ gacchanti , evameva kho , mahārāja , vessantarena raññā mahādāne dīyamāne
V3.244 yaṃ sattakkhattuṃ mahāpathavī kampitā , akālikaṃ etaṃ kadācuppattikaṃ aṭṭhahi hetūhi vippamuttaṃ , na taṃ gaṇīyati aṭṭhahi hetūhī ’’ ti .Bhūmicālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cāpālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .