1. Mettāvaggo
1. Mettāsuttavaṇṇanā
1. Aṭṭhakanipātassa
V3.189M3.203 paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya .Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya .
Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati , evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya .
Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena .
Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya .
Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya .
Tenāha ‘‘ upacitāyā ’’ ti .
Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya .
Yo
V3.190 ca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā .Mettan ti mettājhānaṃ .
Appamāṇan ti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ .
Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca , appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ .
Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ ekampi ce ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto .
Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃ
M3.204 karoti .Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño , paṭighādianatthavigamena khemī .
Sabbe ca pāṇeti ca -saddo byatireko .
Manasānukampīti cittena anukampanto .
Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi , sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti .
Sattabharitan ti sattehi aviraḷaṃ , ākiṇṇamanussanti attho .
Saṅgahavatthūnīti ( saṃ . ni . ṭī .1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni .
Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ .
Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘ sassasampādane medhāvitāti attho ’’ ti .
Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ .
Chamāsikan ti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ .
Pāsetīti pāsagate viya karoti .
Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ , tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ .
Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ .
Nirabbudaṃ coriyābhāvato .
Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ .
‘‘ Niraggaḷan ’’ ti vuccati apārutagharabhāvato .
Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā .
Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi .
Satta … pe … bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa .
Tathā hi vadanti –
‘‘ Chasatāni
V3.191 niyujjanti , pasūnaṃ majjhime hani ;Assamedhassa yaññassa , ūnāni pasūhi tīhī ’’ ti .( saṃ . ni . ṭī .1.1.120; a . ni . ṭī .2.4.39);
Samman ti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ .
Pāsantīti khipanti .
Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi .
Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi .
Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ ayaṃ tassa saggagamanamaggo ’’ ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti .
Tena vuttaṃ ‘‘ nimuggokāsato pabhutī ’’ ti
M3.205 .Ayūpo appakadivaso yāgo , sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo .
Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘ vāja ’’ miti samaññā .
Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa .
Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo .
Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati .
Candappabhāti ( itivu . aṭṭha .27) candimasseva pabhāya .
Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti , evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti , na pāpuṇanti , nāgghantīti attho .
Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ yo na hantī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo .
Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati , leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā .
Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca .
Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato , jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti .
Tenāha ‘‘ na attanā parassa jāniṃ karotī ’’ ti .
Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya .
Tenāha ‘‘ na parena parassa jāniṃ kāretī ’’ ti .
Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso .
Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2-4.Paññāsuttādivaṇṇanā
2-4.
Dutiye
V3.192 ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā .Tenāha ‘‘ maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā ’’ ti .
Ariyoti niddoso parisuddho .
Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo .
Catutthajjhānan ti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ , paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃ
M3.206 gacchanti .Jānan ti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘ jānitabbakaṃ jānātī ’’ ti .
Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evamayaṃ .
Ayaṃ pana jānanto jānāti , passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo .
Tatiyādīni suviññeyyāni .
Paññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā
5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā .
Tenāha ‘‘ etehi muttā nāma natthi ’’ tiādi .
Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho , tāni eva vā laddhabbato lābho , tadabhāvo alābho , lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito , alābhaggahaṇena virodho .
Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ lābhe āgate alābho āgatoyevā ’’ ti .
Esa nayo yasādīsupi .
Sesaṃ suviññeyyameva .
Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
6-8.Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā
6-8.
Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso , savisesaṃ itikattabbakiriyā .
Tenāha ‘‘ adhikappayogo ’’ ti .
Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ .
Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Nandasuttavaṇṇanā
9. Navame
V3.193 duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca .Tattha ‘‘ tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhike
M3.207 aggakulikassa putto ’’ ti ( ma . ni .2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā .‘‘ Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā ’’ ti ( ma . ni .3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma .
Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘ kulaputtoti , bhikkhave , nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā ’’ ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘ jātikulaputto ’’ ti .
Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva .
Sesamettha uttānameva .
Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā
10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati .
Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘ paṭicchādetī ’’ ti .
Aññenāññan ti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘ aññena kāraṇenā ’’ tiādi .
Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ , vacanaṃ vā vuttaṃ , taṃ tato aññeneva kāraṇena , vacanena vā paṭicchādeti .
Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā .
Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena .
‘‘ Ko āpanno ’’ tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ .
Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘ itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutte –
‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso .
Yo hi ‘‘ āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutto ‘‘ ko āpanno , kiṃ āpanno , kismiṃ āpannā , kaṃ bhaṇatha , kiṃ bhaṇathā ’’ ti vā vadati ,‘‘ evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭhan ’’ ti vutte ‘‘ na suṇāmī ’’ ti sotaṃ vā upaneti , ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma .
Yo pana ‘‘ itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī ’’ ti puṭṭho ‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma , āpattiṃ pucchāmā ’’ ti vutte tato ‘‘ rājagahaṃ gatomhi .
Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā , āpattiṃ āpannosīti .
Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhan ’’ tiādīni vadati , ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāma
M3.208 .Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ .
Kāraṇḍavaṃ
V3.194 ( su . ni . aṭṭha .2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha .Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha .
Kiṃ kāraṇaṃ ?
Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato , na dussīlānaṃ .
Yato etadeva sandhāyāha ‘‘ tato palāpe vāhetha , assamaṇe samaṇamānine ’’ ti .
Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti , evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti , tasmā ‘‘ palāpā ’’ ti vuccanti .
Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha , paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine .
Kappayavhoti kappetha , karothāti vuttaṃ hoti .
Patissatāti sappatissā .
Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha , parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho .
Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Mettāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .