(7)2. Bhūmicālavaggo
1-5.Icchāsuttādivaṇṇanā
61-65.
Sattamassa paṭhamādīni suviññeyyāni .
Pañcame ( dī . ni . ṭī .2.173) abhibhavatīti abhibhu , parikammaṃ , ñāṇaṃ vā .
Abhibhu āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ , jhānaṃ .
Abhibhavitabbaṃ vā ārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ etassāti abhibhāyatanaṃ .
Atha vā ārammaṇābhibhavanato abhitu ca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cātipi sasampayuttajjhānaṃ abhibhāyatanaṃ .
Tenāha ‘‘ abhibhavanakāraṇānī ’’ tiādi .
Tāni hīti abhibhāyatanasaññitāni jhānāni .
‘‘ Puggalassa ñāṇuttariyatāyā ’’ ti idaṃ ubhayatthāpi yojetabbaṃ .
Kathaṃ ?
Paṭipakkhabhāvena paccanīkadhamme abhibhavanti puggalassa ñāṇuttariyatāya ārammaṇāni abhibhavanti .
Ñāṇabaleneva hi ārammaṇābhibhavanaṃ viya paṭipakkhābhibhavopīti .
Parikammavasena
M3.246 ajjhattaṃ rūpasaññī , na appanāvasena .Na hi paṭibhāganimittārammaṇā appanā ajjhattavisayā sambhavati .
Taṃ pana ajjhattaparikammavasena laddhaṃ kasiṇanimittaṃ avisuddhameva hoti , na bahiddhāparikammavasena laddhaṃ viya visuddhaṃ .
Parittānīti
V3.228 yathāladdhāni suppasarāvamattāni .Tenāha ‘‘ avaḍḍhitānī ’’ ti .
Parittavasenevāti vaṇṇavasena ābhoge vijjamānepi parittavaseneva idaṃ abhibhāyatanaṃ vuttaṃ .
Parittatā hettha abhibhavanassa kāraṇaṃ .
Vaṇṇābhoge satipi asatipi abhibhāyatanabhāvanā nāma tikkhapaññasseva sambhavati , na itarassāti āha ‘‘ ñāṇuttariko puggalo ’’ ti .
Abhibhavitvā samāpajjatīti ettha abhibhavanaṃ samāpajjanañca upacārajjhānādhigamasamanantarameva appanājhānuppādananti āha ‘‘ saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī ’’ ti .
Saha nimittuppādenāti ca appanāparivāsābhāvassa lakkhaṇavacanametaṃ .
Yo ‘‘ khippābhiñño ’’ ti vuccati , tatopi ñāṇuttarasseva abhibhāyatanabhāvanā .
Etthāti etasmiṃ nimitte .
Appanaṃ pāpetīti bhāvanaṃ appanaṃ neti .
Ettha ca keci ‘‘ uppanne upacārajjhāne taṃ ārabbha ye heṭṭhimantena dve tayo javanavārā pavattanti , te upacārajjhānapakkhikā eva , tadanantarañca bhavaṅgaparivāsena upacārāsevanāya ca vinā appanā hoti , saha nimittuppādeneva appanaṃ pāpetī ’’ ti vadanti , taṃ tesaṃ matimattaṃ .
Na hi pārivāsikakammena appanāvāro icchito , nāpi mahaggatappamāṇajjhānesu viya upacārajjhāne ekantato paccavekkhaṇā icchitabbā , tasmā upacārajjhānādhigamato paraṃ katipayabhavaṅgacittāvasāne appanaṃ pāpuṇanto ‘‘ saha nimittuppādenevettha appanaṃ pāpetī ’’ ti vutto .
‘‘ Saha nimittuppādenā ’’ ti ca adhippāyikamidaṃ vacanaṃ , na nītatthaṃ .
Adhippāyo vuttanayeneva veditabbo .
Na antosamāpattiyaṃ tadā tathārūpassa ābhogassa asambhavato , samāpattito vuṭṭhitassa ābhogo pubbabhāgabhāvanāya vasena jhānakkhaṇe pavattaṃ abhibhavanākāraṃ gahetvā pavattoti daṭṭhabbaṃ .
Abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha .204) pana ‘‘ iminā panassa pubbabhogo kathito ’’ ti vuttaṃ .
Antosamāpattiyaṃ
M3.247 tathā ābhogābhāve kasmā ‘‘ jhānasaññāyapī ’’ ti vuttanti āha ‘‘ abhibhavana … pe … atthī ’’ ti .Vaḍḍhitappamāṇānīti vipulappamāṇānīti attho , na ekaṅguladvaṅgulādivasena vaḍḍhiṃ pāpitānīti tathāvaḍḍhanassevettha asambhavato .
Tenāha ‘‘ mahantānī ’’ ti .
Bhattavaḍḍhitakan ti bhuñjanabhājane vaḍḍhitvā dinnaṃ bhattaṃ , ekāsane purisena bhuñjitabbabhattato upaḍḍhabhattanti attho .
Rūpe saññā rūpasaññā , sā assa atthīti rūpasaññī , na rūpasaññī arūpasaññī .
Saññāsīsena
V3.229 jhānaṃ vadati .Rūpasaññāya anuppādanamevettha alābhitā .
Bahiddhāva uppannan ti bahiddhāvatthusmiṃyeva uppannaṃ .
Abhidhamme ( dha . sa .204-209) pana ‘‘ ajjhattaṃ arūpasaññī bahiddhā rūpāni passati parittāni suvaṇṇadubbaṇṇāni , appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti evaṃ catunnaṃ abhibhāyatanānaṃ āgatattā abhidhammaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ kasmā pana yathā suttante ajjhattaṃ rūpasaññī eko bahiddhā rūpāni passati parittānītiādi vuttaṃ , evaṃ avatvā idha catūsupi abhibhāyatanesu ajjhattaṃ arūpasaññitāva vuttā ’’ ti codanaṃ katvā ‘‘ ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato ’’ ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘ tattha vā idha vā bahiddhā rūpāneva abhibhavitabbāni , tasmā tāni niyamatova vattabbānīti tatrāpi idhāpi vuttāni ,‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’ ti idaṃ pana satthu desanāvilāsamattamevā ’’ ti vuttaṃ .
Ettha ca vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca sabbāni ‘‘ parittāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti vuttāni , tathā ‘‘ appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti .
Atthi hi so pariyāyo ‘‘ parittāni abhibhuyya , tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā ’’ ti .
Pariyāyakathā hi suttantadesanāti .
Abhidhamme pana nippariyāyadesanattā vaṇṇābhogarahitāni visuṃ vuttāni , tathā sahitāni .
Atthi hi ubhayattha abhibhavanavisesoti , tathā idha pariyāyadesanattā vimokkhānampi abhibhavanapariyāyo atthīti ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’’ tiādinā paṭhamadutiyaabhibhāyatanesu paṭhamavimokkho , tatiyacatutthaabhibhāyatanesu dutiyavimokkho , vaṇṇābhibhāyatanesu tatiyavimokkho ca abhibhavanappavattito saṅgahito .
Abhidhamme ( dha . sa .204-209,247-249) pana nippariyāyadesanattā vimokkhābhibhāyatanāni
M3.248 asaṅkarato dassetuṃ vimokkhe vajjetvā abhibhāyatanāni kathitāni .Sabbāni ca vimokkhakiccāni jhānāni vimokkhadesanāyaṃ vuttāni .
Tadetaṃ ‘‘ ajjhattaṃ rūpasaññī ’’ ti āgatassa abhibhāyatanadvayassa abhidhamme abhibhāyatanesu avacanato ‘‘ rūpī rūpāni passatī ’’ tiādīnañca sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato vavatthānaṃ katanti viññāyati .
‘‘ Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato ’’ ti idaṃ abhidhamme katthacipi ‘‘ ajjhattaṃ rūpāni passatī ’’ ti avatvā sabbattha yaṃ vuttaṃ ‘‘ bahiddhā rūpāni passatī ’’ ti , tassa kāraṇavacanaṃ .
Tena yaṃ aññahetukaṃ , taṃ tena hetunā vuttaṃ .
Yaṃ pana desanāvilāsahetukaṃ ajjhattaṃ arūpasaññitāya eva abhidhamme vacanaṃ , na tassa aññaṃ kāraṇaṃ maggitabbanti dasseti .
Ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyatā ca tesaṃ bahiddhārūpānaṃ viya avibhūtattā desanāvilāso
V3.230 ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo veneyyajjhāsayavasena vijjamānapariyāyakathābhāvato .‘‘ Suvaṇṇadubbaṇṇānī ’’ ti eteneva siddhattā na nīlādiabhibhāyatanāni vattabbānīti ce ?
Taṃ na .
Nīlādīsu katādhikārānaṃ nīlādibhāvasseva abhibhavanakāraṇattā .
Na hi tesaṃ parisuddhāparisuddhavaṇṇānaṃ parittatā vā appamāṇatā vā abhibhavanakāraṇaṃ , atha kho nīlādibhāvo evāti .
Etesu ca parittādikasiṇarūpesu yaṃ yaṃ caritassa imāni abhibhāyatanāni ijjhanti , taṃ dassetuṃ ‘‘ imesu panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sabbasaṅgāhikavasenāti nīlavaṇṇanīlanidassananīlanibhāsānaṃ sādhāraṇavasena .
Vaṇṇavasenāti sabhāvavaṇṇavasena .
Nidassanavasenāti passitabbatāvasena cakkhuviññāṇādiviññāṇavīthiyā gahetabbatāvasena .
Obhāsavasenāti sappabhāsatāya avabhāsanavasena .
Icchāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .