2. Mahāvaggo
1. Verañjasuttavaṇṇanā
11. Dutiyassa paṭhame verañjāyaṃ viharatīti ( pārā . aṭṭha .1.1) ettha verañjāti tassa nagarassetaṃ adhivacanaṃ , tassaṃ verañjāyaṃ .
Samīpatthe bhummavacanaṃ .
Naḷerupucimandamūleti ettha naḷeru nāma yakkho .
Pucimandoti nimbarukkho .
Mūlan ti samīpaṃ .
Ayañhi mūla-saddo ‘‘ mūlāni uddhareyya antamaso usīranāḷimattānipī ’’ tiādīsu ( a . ni .4.195) mūlamūle dissati .
‘‘ Lobho akusalamūlan ’’ tiādīsu ( dī . ni .3.305; pari .323) asādhāraṇahetumhi .
‘‘ Yāva majjhanhike kāle chāyā pharati , nivāte paṇṇāni patanti , ettāvatā rukkhamūlan ’’ tiādīsu ( pārā .494) samīpe .
Idha pana samīpe
M3.209 adhippeto , tasmā naḷeruyakkhena adhiggahitassa pucimandassa samīpeti evamettha attho daṭṭhabbo .So kira pucimando ramaṇīyo pāsādiko anekesaṃ rukkhānaṃ ādhipaccaṃ viya kurumāno tassa nagarassa avidūre gamanāgamanasampanne ṭhāne ahosi .
Atha bhagavā verañjaṃ gantvā patirūpe ṭhāne viharanto
V3.195 tassa rukkhassa samīpe heṭṭhābhāge vihāsi .Tena vuttaṃ ‘‘ verañjāyaṃ viharati naḷerupucimandamūle ’’ ti .
Paccuṭṭhānaṃ ( sārattha . ṭī .1.2) nāma āsanā vuṭṭhānanti āha ‘‘ nāsanā vuṭṭhātī ’’ ti .
Nisinnāsanato na vuṭṭhahatīti attho .
Ettha ca jiṇṇe … pe … vayoanuppatteti upayogavacanaṃ āsanā vuṭṭhānakiriyāpekkhaṃ na hoti .
Tasmā ‘‘ jiṇṇe … pe … vayoanuppatte disvā ’’ ti ajjhāhāraṃ katvā attho veditabbo .
Atha vā paccuggamanakiriyāpekkhaṃ upayogavacanaṃ , tasmā na paccuṭṭhātīti uṭṭhāya paccuggamanaṃ na karotīti attho veditabbo .
Paccuggamanampi hi paccuṭṭhānanti vuccati .
Vuttañhetaṃ ‘‘ ācariyaṃ pana dūratova disvā paccuṭṭhāya paccuggamanakaraṇaṃ paccuṭṭhānaṃ nāmā ’’ ti .
Nāsanā vuṭṭhātīti iminā pana paccuggamanābhāvassa upalakkhaṇamattaṃ dassitanti daṭṭhabbaṃ .
Vibhāvane nāma attheti pakativibhāvanasaṅkhāte atthe .
Na abhivādeti vāti na abhivādetabbanti vā sallakkhetīti vuttaṃ hoti .
Taṃ aññāṇan ti ‘‘ ayaṃ mama abhivādanādīni kātuṃ araharūpo na hotī ’’ ti ajānanavasena pavattaṃ aññāṇaṃ .
Olokentoti ‘‘ dukkhaṃ kho agāravo viharati appatisso , kiṃ nu kho ahaṃ samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā sakkareyyaṃ garuṃ kareyyan ’’ tiādisuttavaseneva ( a . ni .4.21) ñāṇacakkhunā olokento .
Nipaccakārārahan ti paṇipātārahaṃ .
Sampatijātoti muhuttajāto , jātasamanantaramevāti vuttaṃ hoti .
Uttarena mukhoti uttaradisābhimukho .
‘‘ Sattapadavītihārena gantvā sakalaṃ dasasahassilokadhātuṃ olokesin ’’ ti idaṃ –
‘‘ Dhammatā esā , bhikkhave , sampatijāto bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati , setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā disā viloketi , āsabhiñca vācaṃ bhāsatī ’’ ti ( dī . ni .2.31)–
Evaṃ
M3.210 pāḷiyaṃ sattapadavītihārupari ṭhitassa viya sabbādisānulokanassa kathitattā vuttaṃ , na panetaṃ evaṃ daṭṭhabbaṃ sattapadavītihārato pageva disāvilokanassa katattā .Mahāsatto hi manussānaṃ hatthato muccitvā puratthimaṃ disaṃ olokesi , anekāni cakkavāḷasahassāni ekaṅgaṇāni ahesuṃ .
Tattha devamanussā gandhamālādīhi pūjayamānā ,‘‘ mahāpurisa , idha tumhehi sadisopi natthi , kuto uttaritaro ’’ ti āhaṃsu .
Evaṃ catasso disā , catasso anudisā , heṭṭhā , uparīti dasapi disā anuviloketvā attano sadisaṃ adisvā ‘‘ ayaṃ uttaradisā ’’ ti sattapadavītihārena
V3.196 agamāsīti veditabbā .Olokesin ti mama puññānubhāvena lokavivaraṇapāṭihāriye jāte paññāyamānaṃ dasasahassilokadhātuṃ maṃsacakkhunāva olokesinti attho .
Mahāpurisoti jātigottakulappadesādivasena mahantapuriso .
Aggoti guṇehi sabbappadhāno .
Jeṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ vuddhatamo , guṇehi mahallakatamoti vuttaṃ hoti .
Seṭṭhoti guṇavaseneva sabbesaṃ pasatthatamo .
Atthato pana pacchimāni dve purimasseva vevacanānīti veditabbaṃ .
Tayāti nissakke karaṇavacanaṃ .
Uttaritaroti adhikataro .
Patimānesīti pūjesi .
Āsabhinti uttamaṃ .
Mayhaṃ abhivādanādiraho puggaloti mayhaṃ abhivādanādikiriyāya araho anucchaviko puggalo .
Niccasāpekkhatāya panettha samāso daṭṭhabbo .
Tathāgatāti tathāgatato , tathāgatassa santikāti vuttaṃ hoti .
Evarūpan ti abhivādanādisabhāvaṃ .
Paripākasithilabandhanan ti paripākena sithilabandhanaṃ .
Taṃ vacanan ti ‘‘ nāhaṃ taṃ brāhmaṇā ’’ tiādivacanaṃ .
‘‘ Nāhaṃ arasarūpo , mādisā vā arasarūpā ’’ ti vutte brāhmaṇo thaddho bhaveyya .
Tena vuttaṃ ‘‘ cittamudubhāvajananatthan ’’ ti .
Katamo pana soti pariyāyāpekkho pulliṅganiddeso , katamo so pariyāyoti attho ?
Jātivasenāti khattiyādijātivasena .
Upapattivasenāti devesu upapattivasena .
Seṭṭhasammatānampīti api -saddena pageva aseṭṭhasammatānanti dasseti .
Abhinandantānan ti sappītikataṇhāvasena pamodamānānaṃ .
Rajjantānan ti balavarāgavasena rajjantānaṃ .
Rūpaparibhogena uppannataṇhāsampayuttasomanassavedanā rūpato nibbattitvā hadayatappanato
M3.211 ambarasādayo viya rūparasāti vuccanti .Āviñcantīti ākaḍḍhanti .
Vatthārammaṇādisāmaggiyan ti vatthuārammaṇādikāraṇasāmaggiyaṃ .
Anukkhipantoti attukkaṃsanavasena kathite brāhmaṇassa asappāyabhāvato attānaṃ anukkhipanto anukkaṃsento .
Etasmiṃ panatthe karaṇe sāmivacanan ti ‘‘ jahitā ’’ ti etasmiṃ atthe tathāgatassāti karaṇe sāmivacanaṃ , tathāgatena jahitāti attho .
Mūlan ti bhavamūlaṃ .
‘‘ Tālavatthukatā ’’ ti vattabbe ‘‘ oṭṭhamukho ’’ tiādīsu viya majjhepadalopaṃ katvā a-kārañca dīghaṃ katvā ‘‘ tālāvatthukatā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti tālāvatthukatā ’’ ti .
Tattha tālassa vatthu tālavatthu .
Yathā ārāmassa vatthubhūtapubbo padeso ārāmassa abhāve ‘‘ ārāmavatthū ’’ ti vuccati , evaṃ tālassa patiṭṭhitokāso samūlaṃ uddharite tāle padesamatte ṭhite
V3.197 tālassa vatthubhūtapubbattā ‘‘ tālavatthū ’’ ti vuccati .Nesan ti rūparasādīnaṃ .
Kathaṃ pana tālavatthu viya nesaṃ vatthu katanti āha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi .
Rūpādiparibhogena uppannataṇhāyuttasomanassavedanāsaṅkhātarūparasādīnaṃ cittasantānassa adhiṭṭhānabhāvato vuttaṃ ‘‘ tesaṃ pubbe uppannapubbabhāvena vatthumatte cittasantāne kate ’’ ti .
Tattha pubbeti pure , sarāgakāleti vuttaṃ hoti .
Tālāvatthukatāti vuccantīti tālavatthu viya attano vatthussa katattā rūparasādayo ‘‘ tālāvatthukatā ’’ ti vuccanti .
Etena pahīnakilesānaṃ puna uppattiyā abhāvo dassito .
Aviruḷhidhammattāti aviruḷhisabhāvatāya .
Matthakacchinno tālo pattaphalādīnaṃ avatthubhūto tālāvatthūti āha ‘‘ matthakacchinnatālo viya katā ’’ ti .
Etena ‘‘ tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā ’’ ti ayaṃ viggaho dassito .
Ettha pana ‘‘ avatthubhūto tālo viya katāti avatthutālakatā ’’ ti vattabbe visesanassa paranipātaṃ katvā ‘‘ tālāvatthukatā ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .
Iminā panatthena idaṃ dasseti – rūparasādivacanena vipākadhammadhammā hutvā pubbe uppannakusalākusalā dhammā gahitā , te uppannāpi matthakasadisānaṃ taṇhāvijjānaṃ maggasatthena chinnattā āyatiṃ tālapattasadise vipākakkhandhe nibbattetuṃ asamatthā jātā , tasmā tālāvatthu viya katāti tālāvatthukatā rūparasādayoti
M3.212 .Imasmiṃ atthe ‘‘ abhinandantānan ’’ ti iminā padena kusalasomanassampi saṅgahitanti vadanti .
Anabhāvaṃ katāti ettha anu -saddo pacchāsaddena samānatthoti āha ‘‘ yathā nesaṃ pacchābhāvo na hotī ’’ tiādi .
Yañca kho tvaṃ sandhāya vadesi , so pariyāyo na hotīti yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātaṃ kāraṇaṃ arasarūpatāya vadesi , taṃ kāraṇaṃ na hoti , na vijjatīti attho .
Nanu cāyaṃ brāhmaṇo yaṃ vandanādisāmaggirasābhāvasaṅkhātapariyāyaṃ sandhāya ‘‘ arasarūpo bhavaṃ gotamo ’’ ti āha ,‘‘ so pariyāyo natthī ’’ ti vutte vandanādīni bhagavā karotīti āpajjatīti imaṃ aniṭṭhappasaṅgaṃ dassento āha ‘‘ nanu cā ’’ tiādi .
Sabbapariyāyesūti sabbavāresu .
Sandhāyabhāsitamattan ti yaṃ sandhāya brāhmaṇo ‘‘ nibbhogo bhavaṃ gotamo ’’ tiādimāha .
Bhagavā ca yaṃ sandhāya nibbhogatādiṃ attani anujānāti , taṃ sandhāyabhāsitamattaṃ .
Chandarāgaparibhogoti chandarāgavasena paribhogo .
Aparaṃ pariyāyan ti aññaṃ kāraṇaṃ .
Kulasamudācārakamman ti kulācārasaṅkhātaṃ kammaṃ , kulacārittanti attho .
Akiriyan ti akaraṇabhāvaṃ
V3.198 .‘‘ Anekavihitānaṃ pāpakānaṃ akusalānaṃ dhammānan ’’ ti sāmaññavacanepi pārisesañāyato vuttāvasesā akusaladhammā gahetabbāti āha ‘‘ ṭhapetvā te dhamme ’’ tiādi , te yathāvuttakāyaduccaritādike akusaladhamme ṭhapetvāti attho .
Anekavihitāti anekappakārā .
Ayaṃ lokatantīti ayaṃ vuḍḍhānaṃ abhivādanādikiriyalakkhaṇā lokappaveṇī .
Anāgāmibrahmānaṃ alaṅkārādīsu anāgāmibhikkhūnañca cīvarādīsu nikantivasena rāguppatti hotīti anāgāmimaggena pañcakāmaguṇikarāgasseva pahānaṃ veditabbanti āha ‘‘ pañcakāmaguṇikarāgassā ’’ ti .
Rūpādīsu pañcasu kāmaguṇesu vatthukāmakoṭṭhāsesu uppajjamāno rāgo ‘‘ pañcakāmaguṇikarāgo ’’ ti veditabbo .
Koṭṭhāsavacano hettha
M3.213 guṇa-saddo ‘‘ vayoguṇā anupubbaṃ jahantī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .1.4) viya .Akusalacittadvayasampayuttassāti domanassasahagatacittadvayasampayuttassa .
Mohassa sabbākusalasādhāraṇattā āha ‘‘ sabbākusalasambhavassā ’’ ti .
Avasesānan ti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ .
Jigucchati maññeti ahamabhijāto rūpavā paññavā kathaṃ nāma aññesaṃ abhivādanādiṃ kareyyanti jigucchati viya , jigucchatīti vā sallakkhemi .
Akusaladhamme jigucchamāno tesaṃ samaṅgibhāvampi jigucchatīti vuttaṃ ‘‘ akusalānaṃ dhammānaṃ samāpattiyā jigucchatī ’’ ti .
Samāpattīti etasseva vevacanaṃ samāpajjanā samaṅgibhāvoti .
Maṇḍanajātikoti maṇḍanakasabhāvo , maṇḍanakasīloti attho .
Jegucchitan ti jigucchanasīlataṃ .
Lokajeṭṭhakakamman ti lokajeṭṭhakānaṃ kattabbakammaṃ , loke vā seṭṭhasammataṃ kammaṃ .
Tatrāti tesu dvīsupi atthavikappesu .
Padābhihito attho padattho , byañjanatthoti vuttaṃ hoti .
Vinayaṃ vā arahatīti ettha vinayanaṃ vinayo , niggaṇhananti attho .
Tenāha ‘‘ niggahaṃ arahatīti vuttaṃ hotī ’’ ti .
Nanu ca paṭhamaṃ vuttesu dvīsupi atthavikappesu sakatthe arahatthe ca taddhitapaccayo saddalakkhaṇato dissati , na pana ‘‘ vinayāya dhammaṃ desetī ’’ ti imasmiṃ atthe .
Tasmā kathamettha taddhitapaccayoti āha ‘‘ vicitrā hi taddhitavuttī ’’ ti .
Vicitratā cettha lokappamāṇato veditabbā .
Tathā hi yasmiṃ yasmiṃ atthe taddhitappayogo lokassa , tattha tattha taddhitavutti lokato siddhāti vicitrā taddhitavutti , tasmā yathā ‘‘ mā saddamakāsī ’’ ti vadanto ‘‘ māsaddiko ’’ ti vuccati , evaṃ vinayāya dhammaṃ desetīti venayikoti vuccatīti adhippāyo .
Kapaṇapurisoti guṇavirahitatāya dīnamanusso .
Byañjanāni avicāretvāti tissadattādisaddesu
V3.199 viya ‘‘ imasmiṃ atthe ayaṃ nāma paccayo ’’ ti evaṃ byañjanavicāraṃ akatvā , anipphannapāṭipadikavasenāti vuttaṃ hoti .‘‘ Devalokagabbhasampattiyā ’’ ti vatvāpi ṭhapetvā bhummadeve sesadevesu gabbhaggahaṇassa abhāvato paṭisandhiyevettha gabbhasampattīti veditabbāti vuttamevatthaṃ vivaritvā dassento āha ‘‘ devalokapaṭisandhipaṭilābhāya saṃvattatī ’’ ti .
Assāti abhivādanādisāmīcikammassa .
Mātukucchismiṃ
M3.214 paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassentoti mātito aparisuddhabhāvaṃ dassento , akkositukāmassa dāsiyā puttoti dāsikucchimhi nibbattabhāve dosaṃ dassetvā akkosanaṃ viya bhagavato mātukucchismiṃ paṭisandhiggahaṇe dosaṃ dassetvā akkosantopi evamāhāti adhippāyo .Gabbhatoti devalokappaṭisandhito .
Tenevāha ‘‘ abhabbo devalokūpapattiṃ pāpuṇitunti adhippāyo ’’ ti .
‘‘ Hīno vā gabbho assāti apagabbho ’’ ti imassa viggahassa ekena pariyāyena adhippāyaṃ dassento āha ‘‘ devalokagabbhaparibāhirattā āyatiṃ hīnagabbhapaṭilābhabhāgī ’’ ti .
Iti -saddo hetuattho .
Yasmā āyatimpi hīnagabbhapaṭilābhabhāgī , tasmā hīno vā gabbho assāti apagabbhoti adhippāyo .
Puna tasseva viggahassa ‘‘ kodhavasena … pe … dassento ’’ ti heṭṭhā vuttanayassa anurūpaṃ katvā adhippāyaṃ dassento āha ‘‘ hīno vāssa mātukucchismiṃ gabbhavāso ahosīti adhippāyo ’’ ti .
Gabbha -saddo atthi mātukucchipariyāyo ‘‘ gabbhe vasati māṇavo ’’ tiādīsu ( jā .1.15.363) viya .
Atthi mātukucchismiṃ nibbattasattapariyāyo ‘‘ antamaso gabbhapātanaṃ upādāyā ’’ tiādīsu ( mahāva .129) viya .
Tattha mātukucchipariyāyaṃ gahetvā atthaṃ dassento āha ‘‘ anāgate gabbhaseyyā ’’ ti .
Gabbhe seyyā gabbhaseyyā .
Anuttarena maggenāti aggamaggena .
Kammakilesānaṃ maggena vihatattā āha ‘‘ vihatakāraṇattā ’’ ti .
Itarā tissopīti aṇḍajasaṃsedajaopapātikā .
Ettha ca yadipi ‘‘ apagabbho ’’ ti imassa anurūpato gabbhaseyyā eva vattabbā , pasaṅgato pana labbhamānaṃ sabbampi vattuṃ vaṭṭatīti punabbhavābhinibbattipi vuttāti veditabbā .
Idāni sattapariyāyassa gabbha -saddassa vasena viggahanānattaṃ dassento āha ‘‘ apicā ’’ tiādi .
Imasmiṃ pana vikappe gabbhaseyyā punabbhavābhinibbattīti ubhayampi gabbhaseyyavaseneva vuttantipi vadanti .
Nanu ca ‘‘ āyatiṃ gabbhaseyyā pahīnā ’’ ti vuttattā gabbhassa seyyā eva pahīnā , na pana gabbhoti āpajjatīti āha ‘‘ yathā cā ’’ tiādi .
Atha ‘‘ abhinibbattī ’’ ti ettakameva avatvā punabbhavaggahaṇaṃ kimatthanti āha ‘‘ abhinibbatti ca nāmā ’’ tiādi .
Apunabbhavabhūtāti khaṇe khaṇe uppajjamānānaṃ dhammānaṃ abhinibbatti .
Dhammadhātun ti
V3.200M3.215 ettha dhamme anavasese dhāreti yāthāvato upadhāretīti dhammadhātu , dhammānaṃ yathāsabhāvato avabujjhanasabhāvo , sabbaññutaññāṇassetaṃ adhivacanaṃ .Paṭivijjhitvāti sacchikatvā , paṭilabhitvāti attho , paṭilābhahetūti vuttaṃ hoti .
Desanāvilāsappatto hotīti rucivasena parivattetvā dassetuṃ samatthatā desanāvilāso , taṃ patto adhigatoti attho .
Karuṇāvipphāran ti sabbasattesu mahākaruṇāya pharaṇaṃ .
Tādilakkhaṇameva puna upamāya vibhāvetvā dassento āha ‘‘ pathavīsamacittatan ’’ ti .
Yathā pathavī suciasucinikkhepacchedanabhedanādīsu na vikampati , anurodhavirodhaṃ na pāpuṇāti , evaṃ iṭṭhāniṭṭhesu lābhālābhādīsu anurodhavirodhappahānato avikampitacittatāya pathavīsamacittatanti attho .
Akuppadhammatan ti ettha akuppadhammo nāma phalasamāpattīti keci vadanti .
‘‘ Paresu pana akkosantesupi attano pathavīsamacittatāya akuppanasabhāvatanti evamettha attho gahetabbo ’’ ti amhākaṃ khanti .
Jarāya anusaṭan ti jarāya paliveṭhitaṃ .
Brāhmaṇassa vuddhatāya āsannavuttimaraṇanti sambhāvanavasena ‘‘ ajja maritvā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Mahantena kho pana ussāhenā ’’ ti sādhu kho pana tathārūpānaṃ arahataṃ dassanaṃ hotī ’’ ti evaṃ sañjātamahussāhena .
Appaṭisamaṃ purejātabhāvan ti anaññasādhāraṇaṃ purejātabhāvaṃ .
Natthi etassa paṭisamoti appaṭisamo , purejātabhāvo .
Pakkhe vidhunantāti patte cālentā .
Nikkhamantānan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ , nikkhantesūti attho .
So jeṭṭho iti assa vacanīyoti yo paṭhamataraṃ aṇḍakosato nikkhanto kukkuṭapotako , so jeṭṭhoti vacanīyo assa , bhaveyyāti attho .
Sampaṭipādentoti saṃsandento .
Tibhūmapariyāpannāpi sattā avijjākosassa anto paviṭṭhā tattha tattha appahīnāya avijjāya veṭhitattāti āha ‘‘ avijjākosassa anto paviṭṭhesu sattesū ’’ ti aṇḍakosan ti bījakapālaṃ .
Lokasannivāseti lokoyeva saṅgamma samāgamma nivāsanaṭṭhena lokasannivāso , sattanikāyo .
Sammāsambodhin ti ettha sammāti aviparītattho , saṃ -saddo sāmanti imamatthaṃ dīpeti .
Tasmā sammā aviparītenākārena
M3.216 sayameva cattāri saccāni bujjhati paṭivijjhatīti sammāsambodhīti maggo vuccati .Tenāha ‘‘ sammā sāmañca bodhin ’’ ti , sammā sayameva ca bujjhanakanti attho .
Sammāti vā pasatthavacano , saṃ -saddo sundaravacanoti āha ‘‘ atha vā pasatthaṃ sundarañca bodhin ’’ ti .
Asabbaguṇadāyakattāti sabbaguṇānaṃ adāyakattā .
Sabbaguṇe na dadātīti hi asabbaguṇadāyako
V3.201 , asamatthasamāsoyaṃ gamakattā yathā ‘‘ asūriyapassāni mukhānī ’’ ti .Tisso vijjāti upanissayavato saheva arahattaphalena tisso vijjā deti .
Nanu cettha tīsu vijjāsu āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannattā kathametaṃ yujjati ‘‘ maggo tisso vijjā detī ’’ ti ?
Nāyaṃ doso .
Satipi āsavakkhayañāṇassa maggapariyāpannabhāve aṭṭhaṅgike magge sati maggañāṇena saddhiṃ tisso vijjā paripuṇṇā hontīti ‘‘ maggo tisso vijjā detī ’’ ti vuccati .
Cha abhiññāti etthāpi eseva nayo .
Sāvakapāramiñāṇan ti aggasāvakehi paṭilabhitabbameva lokiyalokuttarañāṇaṃ .
Paccekabodhiñāṇan ti etthāpi imināva nayena attho veditabbo .
Abbhaññāsin ti jāniṃ .
Jānanañca na anussavādivasenāti āha ‘‘ paṭivijjhin ’’ ti , paccakkhamakāsinti attho .
Paṭivedhopi na dūre ṭhitassa lakkhaṇappaṭivedho viyāti āha ‘‘ pattomhī ’’ ti , pāpuṇinti attho .
Pāpuṇanañca na sayaṃ gantvāti āha ‘‘ adhigatomhī ’’ ti , santāne uppādanavasena paṭilabhinti attho .
Opammasampaṭipādanan ti opammatthassa upameyyena sammadeva paṭipādanaṃ .
Atthenāti upameyyatthena .
Yathā kukkuṭiyā aṇḍesu tividhakiriyākaraṇaṃ kukkuṭacchāpakānaṃ aṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇaṃ , evaṃ bodhisattabhūtassa bhagavato tividhānupassanākaraṇaṃ avijjaṇḍakosato nikkhamanassa mūlakāraṇanti āha ‘‘ yathā hi tassā kukkuṭiyā … pe … tividhānupassanākaraṇan ’’ ti .
‘‘ Santāne ’’ ti vuttattā aṇḍasadisatā santānassa , bahi nikkhantakukkuṭacchāpakasadisatā buddhaguṇānaṃ , buddhaguṇāti ca atthato buddhoyeva ‘‘ tathāgatassa kho etaṃ , vāseṭṭha , adhivacanaṃ dhammakāyo itipī ’’ ti vacanato .
Avijjaṇḍakosassa tanubhāvoti balavavipassanāvasena avijjaṇḍakosassa tanubhāvo , paṭicchādanasāmaññena ca avijjāya aṇḍakosasadisatā .
Mudubhūtassapi kharabhāvāpatti hotīti
M3.217 tannivattanatthaṃ ‘‘ thaddhakharabhāvo ’’ ti vuttaṃ .Tikkhakharavippasannasūrabhāvoti ettha pariggayhamānesu saṅkhāresu vipassanāñāṇassa samādhindriyavasena sukhānuppaveso tikkhatā , anupavisitvāpi satindriyavasena anatikkamanato akuṇṭhatā kharabhāvo .
Tikkhopi hi ekacco saro lakkhaṃ patvā kuṇṭho hoti , na tathā idaṃ .
Satipi kharabhāve sukhumappavattivasena kilesasamudācārasaṅkhobharahitatāya saddhindriyavasena pasannabhāvo , satipi pasannabhāve antarā anosakkitvā kilesapaccatthikānaṃ suṭṭhu abhibhavanato vīriyindriyavasena sūrabhāvo veditabbo .
Evamimehi pakārehi saṅkhārupekkhāñāṇameva gahitanti daṭṭhabbaṃ .
Vipassanāñāṇassa pariṇāmakāloti vipassanāya vuṭṭhānagāminibhāvāpatti .
Tadā ca sā maggañāṇagabbhaṃ dhārentī viya hotīti āha ‘‘ gabbhaggahaṇakālo ’’ ti .
Gabbhaṃ gaṇhāpetvāti saṅkhārupekkhāya anantaraṃ sikhāppattaanulomavipassanāvasena maggavijāyanatthaṃ gabbhaṃ gaṇhāpetvā .
Abhiññāpakkheti
V3.202 lokiyābhiññāpakkhe .Lokuttarābhiññā hi avijjaṇḍakosaṃ padālitā .
Potthakesu pana katthaci ‘‘ chābhiññāpakkhe ’’ ti likhanti , so apāṭhoti veditabbo .
Jeṭṭho seṭṭhoti vuddhatamattā jeṭṭho , sabbaguṇehi uttamattā pasatthatamoti seṭṭho .
Idāni ‘‘ āraddhaṃ kho pana me , brāhmaṇa , vīriyan ’’ tiādikāya desanāya anusandhiṃ dassento āha ‘‘ evaṃ bhagavā ’’ tiādi .
Tattha pubbabhāgato pabhutīti bhāvanāya pubbabhāgīyavīriyārambhādito paṭṭhāya .
Muṭṭhassatināti vinaṭṭhassatinā , sativirahitenāti attho .
Sāraddhakāyenāti sadarathakāyena .
Bodhimaṇḍeti bodhisaṅkhātassa ñāṇassa maṇḍabhāvappatte ṭhāne .
Bodhīti hi paññā vuccati .
Sā ettha maṇḍā pasannā jātāti so padeso ‘‘ bodhimaṇḍo ’’ ti paññāto .
Paggahitan ti ārambhaṃ sithilaṃ akatvā daḷhaparakkamasaṅkhātussahanabhāvena gahitaṃ .
Tenāha ‘‘ asithilappavattitan ’’ ti .
Asallīnan ti asaṅkucitaṃ kosajjavasena saṅkocaṃ anāpannaṃ .
Upaṭṭhitāti ogāhanasaṅkhātena apilāpanabhāvena ārammaṇaṃ upagantvā ṭhitā .
Tenāha ‘‘ ārammaṇābhimukhībhāvenā ’’ ti .
Sammosassa viddhaṃsanavasena pavattiyā na sammuṭṭhāti asammuṭṭhā .
Kiñcāpi cittappassaddhivasena cittameva passaddhaṃ , kāyappassaddhivaseneva ca kāyo passaddho hoti
M3.218 , tathāpi yasmā kāyappassaddhi uppajjamānā cittappassaddhiyā saheva uppajjati , na vinā , tasmā vuttaṃ ‘‘ kāyacittappassaddhivasenā ’’ ti .Kāyappassaddhiyā ubhayesampi kāyānaṃ passambhanāvahattā vuttaṃ ‘‘ rūpakāyopi passaddhoyeva hotī ’’ ti .
So ca khoti so ca kho kāyo .
Vigatadarathoti vigatakilesadaratho .
Nāmakāye hi vigatadarathe rūpakāyopi vūpasantadarathapariḷāho hoti .
Sammā āhitan ti nānārammaṇesu vidhāvanasaṅkhātaṃ vikkhepaṃ vicchinditvā ekasmiṃyeva ārammaṇe avikkhittabhāvāpādanena sammadeva āhitaṃ ṭhapitaṃ .
Tenāha ‘‘ suṭṭhu ṭhapitan ’’ tiādi .
Cittassa anekaggabhāvo vikkhepavasena cañcalatā , sā sati ekaggatāya na hotīti āha ‘‘ ekaggaṃ acalaṃ nipphandanan ’’ ti .
Ettāvatāti ‘‘ āraddhaṃ kho panā ’’ tiādinā vīriyasatipassaddhisamādhīnaṃ kiccasiddhidassanena .
Nanu ca saddhāpaññānampi kiccasiddhi jhānassa pubbabhāgappaṭipadāya icchitabbāti ?
Saccaṃ , sā pana nānantarikabhāvena avuttasiddhāti na gahitā .
Asati hi saddhāya vīriyārambhādīnaṃ asambhavoyeva , paññāpariggahe ca nesaṃ asati ñāyārambhādibhāvo na siyā , tathā asallīnāsammosatādayo vīriyādīnanti asallīnatādiggahaṇenevettha paññākiccasiddhi
V3.203 gahitāti daṭṭhabbaṃ .Jhānabhāvanāyaṃ vā samādhikiccaṃ adhikaṃ icchitabbanti dassetuṃ samādhipariyosānāva jhānassa pubbabhāgappaṭipadā kathitāti daṭṭhabbaṃ .
Atītabhave khandhā tappaṭibaddhāni nāmagottāni ca sabbaṃ pubbenivāsaṃtveva gahitanti āha ‘‘ kiṃ viditaṃ karoti ?
Pubbenivāsan ’’ ti .
Moho paṭicchādakaṭṭhena tamo viya tamoti āha ‘‘ sveva moho ’’ ti .
Obhāsakaraṇaṭṭhenāti kātabbato karaṇaṃ .
Obhāsova karaṇaṃ obhāsakaraṇaṃ .
Attano paccayehi obhāsabhāvena nibbattetabbaṭṭhenāti attho .
Sesaṃ pasaṃsāvacanan ti paṭipakkhavidhamanapavattivisesānaṃ bodhanato vuttaṃ .
Avijjā vihatāti etena vijānanaṭṭhena vijjāti ayampi attho dīpitoti daṭṭhabbaṃ .
‘‘ Kasmā ?
Yasmā vijjā uppannā ’’ ti etena vijjāpaṭipakkhā avijjā .
Paṭipakkhatā cassā pahātabbabhāvena vijjāya ca pahāyakabhāvenāti dasseti .
Esa nayo itarasmimpi padadvayeti iminā ‘‘ tamo vihato vinaṭṭho .
Kasmā ?
Yasmā āloko uppanno ’’ ti imamatthaṃ atidisati .
Kilesānaṃ ātāpanaparitāpanaṭṭhena
M3.219 vīriyaṃ ātāpoti āha ‘‘ vīriyātāpena ātāpino ’’ ti , vīriyavatoti attho .Pesitattassāti yathādhippetatthasiddhiṃ pati vissaṭṭhacittassa .
Yathā appamattassa ātāpino pahitattassa viharatoti aññassapi kassaci mādisassāti adhippāyo .
Padhānānuyogassāti sammappadhānamanuyuttassa .
Paccavekkhaṇañāṇapariggahitan ti na paṭhamadutiyañāṇadvayādhigamaṃ viya kevalanti adhippāyo .
Dassentoti nigamanavasena dassento .
Sarūpato hi pubbe dassitamevāti .
Tikkhattuṃ jātoti iminā pana idaṃ dasseti –
‘‘ ahaṃ , brāhmaṇa , paṭhamavijjāya jātoyeva purejātassa sahajātassa vā abhāvato sabbesaṃ vuddho mahallako , kimaṅgaṃ pana tīhi vijjāhi tikkhattuṃ jāto ’’ ti .
Pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇan ti atītārammaṇasabhāgatāya tabbhāvibhāvato ca pubbenivāsañāṇena atītaṃsañāṇaṃ pakāsetvāti yojetabbaṃ .
Tattha atītaṃsañāṇan ti atītakkhandhāyatanadhātusaṅkhāte atīte koṭṭhāse appaṭihatañāṇaṃ .
Dibbacakkhuñāṇassa paccuppannārammaṇattā yathākammūpagañāṇassa anāgataṃsañāṇassa ca dibbacakkhuvaseneva ijjhanato dibbacakkhuno paribhaṇḍañāṇattā dibbacakkhumhiyeva ca ṭhitassa cetopariyañāṇasiddhito vuttaṃ ‘‘ dibbacakkhunā paccuppannānāgataṃsañāṇan ’’ ti .
Tattha dibbacakkhunāti saparibhaṇḍena dibbacakkhuñāṇena .
Paccuppannaṃso ca anāgataṃso ca paccuppannānāgataṃsaṃ , tattha ñāṇaṃ paccuppannānāgataṃsañāṇaṃ .
Āsavakkhayañāṇādhigameneva sabbaññutaññāṇassa viya sesāsādhāraṇachañāṇadasabalañāṇaāveṇikabuddhadhammādīnampi
V3.204 anaññasādhāraṇānaṃ buddhaguṇānaṃ ijjhanato vuttaṃ ‘‘ āsavakkhayena sakalalokiyalokuttaraguṇan ’’ ti .Tenāha ‘‘ sabbepi sabbaññuguṇe pakāsetvā ’’ ti .
Pītivipphāraparipuṇṇagattacittoti pītipharaṇena paripuṇṇakāyacitto .
Aññāṇan ti aññāṇassāti attho .
Dhi-saddayogato hi sāmiatthe etaṃ upayogavacanaṃ .
Sesamettha suviññeyyameva .
Verañjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .