1. AṭṭhakanipātassaV3.189M3.203 paṭhame vaḍḍhitāyāti bhāvanāpāripūrivasena paribrūhitāya . Punappunaṃ katāyāti bhāvanāya bahulīkaraṇena aparāparaṃ pavattitāya . Yuttayānasadisakatāyāti yathā yuttaājaññayānaṃ chekena sārathinā adhiṭṭhitaṃ yathāruci pavattati , evaṃ yathāruci pavattārahataṃ gamitāya . Patiṭṭhānaṭṭhenāti sabbasampattiadhiṭṭhānaṭṭhena . Paccupaṭṭhitāyāti bhāvanābahulīkārehi pati pati upaṭṭhitāya avijahitāya . Samantato citāyāti sabbabhāgena bhāvanānurūpaṃ cayaṃ gamitāya . Tenāha ‘‘ upacitāyā ’’ ti . Suṭṭhu samāraddhāyāti ativiya sammadeva nibbattigatāya .

YoV3.190 ca mettaṃ bhāvayatītiādīsu yo koci gahaṭṭho vā pabbajito vā . Mettan ti mettājhānaṃ . Appamāṇan ti bhāvanāvasena ārammaṇavasena ca appamāṇaṃ . Asubhabhāvanādayo viya hi ārammaṇe ekadesaggahaṇaṃ akatvā anavasesapharaṇavasena anodhiso pharaṇavasena ca , appamāṇārammaṇatāya paguṇabhāvanāvasena ca appamāṇaṃ .

Tanū saṃyojanā hontīti mettaṃ pādakaṃ katvā sammasitvā heṭṭhime ariyamagge adhigacchantassa sukheneva paṭighasaṃyojanādayo pahīyamānā tanū hontīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Evaṃ kilesappahānañca nibbānādhigamañca mettābhāvanāya sikhāppattamānisaṃsaṃ dassetvā idāni aññepi ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ ekampi ce ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha aduṭṭhacittoti mettābalena suṭṭhu vikkhambhitabyāpādatāya byāpādena adūsitacitto . Mettāyatīti hitapharaṇavasena mettaṃM3.204 karoti . Kusalīti atisayena kusalavā mahāpuñño , paṭighādianatthavigamena khemī . Sabbe ca pāṇeti ca -saddo byatireko . Manasānukampīti cittena anukampanto . Idaṃ vuttaṃ hoti – ekasattavisayāpi tāva mettā mahākusalarāsi , sabbe pana pāṇe attano puttaṃ viya hitapharaṇena manasā anukampanto pahukaṃ pahuṃ anappakaṃ apariyantaṃ catusaṭṭhimahākappepi attano vipākappabandhaṃ pavattetuṃ samatthaṃ uḷāraṃ puññaṃ ariyo parisuddhacitto puggalova karoti nipphādetīti .

Sattabharitan ti sattehi aviraḷaṃ , ākiṇṇamanussanti attho .

Saṅgahavatthūnīti ( saṃ . ni . ṭī .1.1.120) lokassa saṅgaṇhanakāraṇāni . Nipphannasassato nava bhāge kassakassa datvā raññaṃ ekabhāgaggahaṇaṃ dasamabhāgaggahaṇaṃ . Evaṃ kassakā haṭṭhatuṭṭhā sassāni sampādentīti āha ‘‘ sassasampādane medhāvitāti attho ’’ ti . Tato orabhāge kira chabhāgaggahaṇaṃ jātaṃ . Chamāsikan ti channaṃ channaṃ māsānaṃ pahonakaṃ . Pāsetīti pāsagate viya karoti . Vācāya piyaṃ vācāpiyaṃ , tassa kammaṃ vācāpeyyaṃ .

Sabbaso raṭṭhassa iddhādibhāvato khemaṃ . Nirabbudaṃ coriyābhāvato . Iddhañhi raṭṭhaṃ acoriyaṃ . ‘‘ Niraggaḷan ’’ ti vuccati apārutagharabhāvato .

Uddhaṃmūlakaṃ katvāti ummūlaṃ katvā . Dvīhi pariyaññehīti mahāyaññassa pubbabhāge pacchā ca pavattetabbehi dvīhi parivārayaññehi . Satta … pe … bhīsanassāti sattanavutādhikānaṃ pañcannaṃ pasusatānaṃ māraṇena bheravassa pāpabhīrukānaṃ bhayāvahassa . Tathā hi vadanti – ‘‘ ChasatāniV3.191 niyujjanti , pasūnaṃ majjhime hani ; Assamedhassa yaññassa , ūnāni pasūhi tīhī ’’ ti .( saṃ . ni . ṭī .1.1.120; a . ni . ṭī .2.4.39); Samman ti yugacchidde pakkhipitabbadaṇḍakaṃ . Pāsantīti khipanti . Saṃhārimehīti sakaṭehi vahitabbehi . Pubbe kira eko rājā sammāpāsaṃ yajanto sarassatinaditīre pathaviyā vivare dinne nimuggoyeva ahosi . Andhabālabrāhmaṇā gatānugatigatā ‘‘ ayaṃ tassa saggagamanamaggo ’’ ti saññāya tattha sammāpāsaṃ yaññaṃ paṭṭhapenti . Tena vuttaṃ ‘‘ nimuggokāsato pabhutī ’’ tiM3.205 . Ayūpo appakadivaso yāgo , sayūpo bahudivasaṃ sādheyyo satrayāgo . Mantapadābhisaṅkhatānaṃ sappimadhūnaṃ ‘‘ vāja ’’ miti samaññā . Hiraññasuvaṇṇagomahiṃsādi sattarasakadakkhiṇassa . Sāragabbhakoṭṭhāgārādīsu natthi ettha aggaḷāti niraggaḷo . Tattha kira yaññe attano sāpateyyaṃ anavasesato anigūhitvā niyyātīyati .

Candappabhāti ( itivu . aṭṭha .27) candimasseva pabhāya . Tārāgaṇāva sabbeti yathā sabbepi tārāgaṇā candimasobhāya soḷasimpi kalaṃ nāgghanti , evaṃ te assamedhādayo yaññā mettassa cittassa vuttalakkhaṇena subhāvitassa soḷasimpi kalaṃ nānubhavanti , na pāpuṇanti , nāgghantīti attho .

Idāni aparepi diṭṭhadhammikasamparāyike mettābhāvanāya ānisaṃse dassetuṃ ‘‘ yo na hantī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha yoti mettābrahmavihārabhāvanānuyutto puggalo . Na hantīti teneva mettābhāvanānubhāvena dūravikkhambhitabyāpādatāya na kañci sattaṃ hiṃsati , leḍḍudaṇḍādīhi na vibādhati vā . Na ghātetīti paraṃ samādapetvā na satte mārāpeti na vibādhāpeti ca . Na jinātīti sārambhaviggāhikakathādivasena na kañci jināti sārambhasseva abhāvato , jānikaraṇavasena vā aṭṭakaraṇādinā na kañci jināti . Tenāha ‘‘ na attanā parassa jāniṃ karotī ’’ ti . Na jāpayeti parehi payojetvā paresampi dhanajāniṃ na kārāpeyya . Tenāha ‘‘ na parena parassa jāniṃ kāretī ’’ ti . Mettāya vā aṃso aviheṭhanaṭṭhena avayavabhūtoti mettaṃso .

Mettāsuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

2-4. Paññāsuttādivaṇṇanā

2-4. DutiyeV3.192 ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā . Tenāha ‘‘ maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā ’’ ti .

Ariyoti niddoso parisuddho . Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo . Catutthajjhānan ti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ , paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃM3.206 gacchanti .

Jānan ti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘ jānitabbakaṃ jānātī ’’ ti . Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evamayaṃ . Ayaṃ pana jānanto jānāti , passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo .

Tatiyādīni suviññeyyāni .

Paññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

2-4.

DutiyeV3.192 ādibrahmacariyikāyāti ādibrahmacariyameva ādibrahmacariyikā . Tenāha ‘‘ maggabrahmacariyassa ādibhūtāyā ’’ ti . Ariyoti niddoso parisuddho . Tuṇhībhāvo na titthiyānaṃ mūgabbatagahaṇaṃ viya aparisuddhoti ariyo tuṇhībhāvo . Catutthajjhānan ti ukkaṭṭhaniddesenetaṃ vuttaṃ , paṭhamajjhānādīnipi ariyo tuṇhībhāvotveva saṅkhaṃM3.206 gacchanti . Jānan ti idaṃ kammasādhananti āha ‘‘ jānitabbakaṃ jānātī ’’ ti . Yathā vā ekacco viparītaṃ gaṇhanto jānantopi na jānāti , passantopi na passati , na evamayaṃ . Ayaṃ pana jānanto jānāti , passanto passatīti evamettha daṭṭhabbo . Tatiyādīni suviññeyyāni .

Paññāsuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 5. Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā

5. Pañcame lokassa dhammāti sattalokassa avassaṃbhāvidhammā . Tenāha ‘‘ etehi muttā nāma natthi ’’ tiādi .

Ghāsacchādanādīnaṃ laddhi lābho , tāni eva vā laddhabbato lābho , tadabhāvo alābho , lābhaggahaṇena cettha tabbisayo anurodho gahito , alābhaggahaṇena virodho . Yasmā lohite sati tadupaghātavasena pubbo viya anurodho laddhāvasaro eva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ lābhe āgate alābho āgatoyevā ’’ ti .

Esa nayo yasādīsupi .

Sesaṃ suviññeyyameva .

Paṭhamalokadhammasuttavaṇṇanā niṭṭhitā . 6-8. Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā

6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso , savisesaṃ itikattabbakiriyā . Tenāha ‘‘ adhikappayogo ’’ ti .

Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ .

Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

9. Nandasuttavaṇṇanā

6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso , savisesaṃ itikattabbakiriyā . Tenāha ‘‘ adhikappayogo ’’ ti . Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ .

Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .

6-8. Chaṭṭhe adhikaṃ payasati payujjati etenāti adhippayāso , savisesaṃ itikattabbakiriyā . Tenāha ‘‘ adhikappayogo ’’ ti . Sattamaṭṭhamesu natthi vattabbaṃ .

Dutiyalokadhammasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā . 9. Nandasuttavaṇṇanā

9. NavameV3.193 duvidhā kulaputtā jātikulaputtā ācārakulaputtā ca . Tattha ‘‘ tena kho pana samayena raṭṭhapālo kulaputto tasmiṃyeva thullakoṭṭhikeM3.207 aggakulikassa putto ’’ ti ( ma . ni .2.294) evaṃ āgatā uccākulaputtā jātikulaputtā . ‘‘ Saddhāyete kulaputtā agārasmā anagāriyaṃ pabbajitā ’’ ti ( ma . ni .3.78) evaṃ āgatā pana yattha katthaci kule pasutāpi ācārakulaputtā nāma . Idha pana uccākulappasutataṃ sandhāya ‘‘ kulaputtoti , bhikkhave , nandaṃ sammā vadamāno vadeyyā ’’ ti bhagavatā vuttanti āha ‘‘ jātikulaputto ’’ ti . Ubhohipi pana kāraṇehi tassa kulaputtabhāvoyeva . Sesamettha uttānameva . Nandasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā

10. Dasame paṭicaratīti paṭicchādanavasena carati pavattati . Paṭicchādanaṭṭho eva vā carati-saddo anekatthattā dhātūnanti āha ‘‘ paṭicchādetī ’’ ti . Aññenāññan ti pana paṭicchādanākāradassananti āha ‘‘ aññena kāraṇenā ’’ tiādi . Tattha aññaṃ kāraṇaṃ vacanaṃ vāti yaṃ codakena cuditakassa dosavibhāvanaṃ kāraṇaṃ , vacanaṃ vā vuttaṃ , taṃ tato aññeneva kāraṇena , vacanena vā paṭicchādeti . Kāraṇenāti codanāya amūlāya amūlikabhāvadīpaniyā yuttiyā vā . Vacanenāti tadatthabodhakena vacanena . ‘‘ Ko āpanno ’’ tiādinā codanaṃ vissajjetvāva vikkhepāpajjanaṃ aññenāññaṃ paṭicaraṇaṃ .

Bahiddhā kathāpanāmanā nāma ‘‘ itthannāmaṃ āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutte – ‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ tiādinā codanaṃ vissajjetvāti ayameva viseso . Yo hi ‘‘ āpattiṃ āpannosī ’’ ti vutto ‘‘ ko āpanno , kiṃ āpanno , kismiṃ āpannā , kaṃ bhaṇatha , kiṃ bhaṇathā ’’ ti vā vadati ,‘‘ evarūpaṃ kiñci tayā diṭṭhan ’’ ti vutte ‘‘ na suṇāmī ’’ ti sotaṃ vā upaneti , ayaṃ aññenāññaṃ paṭicarati nāma . Yo pana ‘‘ itthannāmaṃ nāma āpattiṃ āpannosī ’’ ti puṭṭho ‘‘ pāṭaliputtaṃ gatomhī ’’ ti vatvā puna ‘‘ na tava pāṭaliputtagamanaṃ pucchāma , āpattiṃ pucchāmā ’’ ti vutte tato ‘‘ rājagahaṃ gatomhi . Rājagahaṃ vā yāhi brāhmaṇagahaṃ vā , āpattiṃ āpannosīti . Taṃ tattha me sūkaramaṃsaṃ laddhan ’’ tiādīni vadati , ayaṃ bahiddhā kathaṃ apanāmeti nāmaM3.208 .

Samaṇakacavaroti samaṇavesadhāraṇena samaṇappatirūpakatāya samaṇānaṃ kacavarabhūtaṃ .

KāraṇḍavaṃV3.194 ( su . ni . aṭṭha .2.283-284) niddhamathāti vipannasīlatāya kacavarabhūtaṃ puggalaṃ kacavaramiva anapekkhā apanetha . Kasambuṃ apakassathāti kasambubhūtañca naṃ khattiyādīnaṃ majjhagataṃ pabhinnapaggharitakuṭṭhaṃ caṇḍālaṃ viya apakaḍḍhatha . Kiṃ kāraṇaṃ ? Saṅghārāmo nāma sīlavantānaṃ kato , na dussīlānaṃ . Yato etadeva sandhāyāha ‘‘ tato palāpe vāhetha , assamaṇe samaṇamānine ’’ ti . Yathā palāpā antosārarahitā ataṇḍulā bahi thusena vīhī viya dissanti , evaṃ pāpabhikkhū anto sīlarahitāpi bahi kāsāvādiparikkhārena bhikkhū viya dissanti , tasmā ‘‘ palāpā ’’ ti vuccanti . Te palāpe vāhetha opunatha vidhamatha , paramatthato assamaṇe samaṇavesamattena samaṇamānine . Kappayavhoti kappetha , karothāti vuttaṃ hoti . Patissatāti sappatissā . Vaṭṭadukkhassa antaṃ karissatha , parinibbānaṃ pāpuṇissathāti attho .

Kāraṇḍavasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .

Mettāvaggavaṇṇanā niṭṭhitā .