43. Pañcamassa paṭhame parisiñcitun ti ( ma . ni . aṭṭha .1.272) yo cuṇṇamattikādīhi gattāni ubbaṭṭento mallakamuṭṭhādīhi vā ghaṃsanto nahāyati , so ‘‘ nahāyatī ’’ ti vuccati . Yo tathā akatvā pakatiyāva nahāyati , so ‘‘ parisiñcatī ’’ ti vuccatiV3.103 . Bhagavato ca sarīre tathā haritabbaṃ rajojallaṃ nāma nupalimpati acchachavibhāvato , utuggahaṇatthaṃ pana bhagavā kevalaṃ udake otarati . Tenāha ‘‘ gattāni parisiñcitun ’’ ti .

Pubbakoṭṭhakoti pācīnakoṭṭhako . Sāvatthiyaṃ kira jetavanavihāro kadāci mahā , kadāci khuddako . Tathā hi so vipassissa bhagavato kāle yojaniko ahosi , sikhissa tigāvuto , vessabhussa aḍḍhayojaniko , kakusandhassa gāvutappamāṇo , koṇāgamanassa aḍḍhagāvutappamāṇo , kassapassa vīsatiusabhappamāṇo , amhākaṃ bhagavato kāle aṭṭhakarīsappamāṇo jāto . Tampi nagaraṃ tassa vihārassa kadāci pācīnato hoti , kadāci dakkhiṇato , kadāci pacchimato , kadāci uttarato . Jetavanagandhakuṭiyaṃ pana catunnaṃ mañcapādānaṃ patiṭṭhitaṭṭhānaṃ acalameva . Cattāri hi acalacetiyaṭṭhānāni nāma mahābodhipallaṅkaṭṭhānaṃ , isipatane dhammacakkappavattanaṭṭhānaṃ , saṅkassanagare devorohanakāle sopānassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ , mañcapādaṭṭhānanti . Ayaṃ pana pubbakoṭṭhako kassapadasabalassa vīsatiusabhavihārakāle pācīnadvārakoṭṭhako ahosi . So idāni ‘‘ pubbakoṭṭhako ’’ tveva paññāyati . KassapadasabalassaM3.110 kāle aciravatī nagaraṃ parikkhipitvā sandamānā pubbakoṭṭhakaṃ patvā udakena bhinditvā mahantaṃ udakarahadaṃ māpesi samatittikaṃ anupubbagambhīraṃ . Tattha ekaṃ rañño nhānatitthaṃ , ekaṃ nāgarānaṃ , ekaṃ bhikkhusaṅghassa , ekaṃ buddhānanti evaṃ pāṭiekkāni nhānatitthāni honti ramaṇīyānivippakiṇṇarajatapaṭṭasadisavālukāni . Iti bhagavatā āyasmatā ānandena saddhiṃ yena ayaṃ evarūpo pubbakoṭṭhako , tenupasaṅkami gattāni parisiñcituṃ .

Athāyasmā ānando udakasāṭikaṃ upanāmesi . Bhagavā surattadupaṭṭaṃ apanetvā udakasāṭikaṃ nivāsesi . Thero dupaṭṭena saddhiṃ mahācīvaraṃ attano hatthagataṃ akāsi . Bhagavā udakaṃ otari , sahotaraṇenevassa udake macchakacchapā sabbe suvaṇṇavaṇṇā ahesuṃ , yantanāḷikāhi suvaṇṇarasadhārāni siñcanakālo viya suvaṇṇapaṭappasāraṇakālo viya ca ahosi . Atha bhagavato nahānavattaṃ dassetvā paccuttiṇṇassa thero surattadupaṭṭaṃ upanāmesi . Bhagavā taṃ nivāsetvā vijjullatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā mahācīvaraṃ antantena saṃharitvā padumagabbhasadisaṃ katvā upanītaṃ dvīsu kaṇṇesu gahetvā aṭṭhāsi . Tena vuttaṃ ‘‘ pubbakoṭṭhake gattāni parisiñcitvā ekacīvaro aṭṭhāsī ’’ ti .

Evaṃ ṭhitassa pana bhagavato sarīraṃ vikasitapadumapupphasadisaṃ sabbapāliphullaṃ pāricchattakaṃ , tārāmarīcivikasitañca gaganatalaṃ siriyā avahasamānaṃ viya virocittha , byāmappabhāparikkhepavilāsinīV3.104 cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthitvā ṭhapitā dvattiṃsa candimā viya , dvattiṃsa sūriyā viya , paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsadevarājadvattiṃsamahābrahmāno viya ca ativiya virocittha . Yasmā ca bhagavato sarīraṃ sudhantacāmīkarasamānavaṇṇaṃ , suparisodhitapavāḷaruciratoraṇaṃ , suvisuddhanīlaratanāvalisadisakesatanuruhaṃ , tasmā tahaṃ tahaṃ viniggatasujātajātihiṅgulakarasūpasobhitaṃ upari satamegharatanāvalisucchāditaṃ jaṅgamamiva kanakagirisikharaṃ virocittha . Tasmiñca samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantato asītihatthappamāṇe padese ādhāvantī vidhāvantī ratanāvaliratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya pasāritaratanacittakañcanapaṭṭamiva āsiñcamānalākhārasadhārācittamiva ukkāsatanipātasamākulamiva nirantaravippakiṇṇakaṇikārakiṅkiṇikapupphamiva vāyuvegasamuddhatacinapiṭṭhacuṇṇarañjitamivaM3.111 indadhanuvijjullatāvitānasanthatamiva ca gaganatalaṃ , taṃ ṭhānaṃ pavanañca sammā pharanti . Vaṇṇabhūmi nāmesā . Evarūpesu ṭhānesu buddhānaṃ sarīravaṇṇaṃ vā guṇavaṇṇaṃ vā cuṇṇiyapadehi vā gāthāhi vā atthañca upamāyo ca kāraṇāni ca āharitvā paṭibalena dhammakathikena pūretvā kathetuṃ vaṭṭati . Evarūpesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo . Pubbasadisāni kurumānoti nirudakāni kurumāno , sukkhāpayamānoti attho . Sodake gatte cīvaraṃ pārupantassa hi cīvare kaṇṇikāni uṭṭhahanti , parikkhārabhaṇḍaṃ dussati , buddhānaṃ pana sarīre rajojallaṃ na upalimpati , padumapatte ukkhittaudakabindu viya udakaṃ vinivaṭṭetvā gacchati . Evaṃ santepi sikkhāgāravatāya bhagavā ‘‘ pabbajitavattaṃ nāmetan ’’ ti mahācīvaraṃ ubhosu kaṇṇesu gahetvā purato kāyaṃ paṭicchādetvā aṭṭhāsi .

Tāḷitañca vāditañca tāḷitavāditaṃ , tūriyānaṃ tāḷitavāditaṃ tūriyatāḷitavāditaṃ . Mahantañca taṃ tūriyatāḷitavāditañcāti mahātūriyatāḷitavāditaṃ . Tenāha ‘‘ mahantenā ’’ tiādi . Atha vā bherimudiṅgapaṇavāditūriyānaṃ tāḷitaṃ vīṇāveḷugomukhiādīnaṃ vāditañca tūriyatāḷitavāditan ti vā evamettha attho daṭṭhabbo .

Abhiññāpāraṃ gatoti abhiññāpāragū . Evaṃ sesesupi . So hi bhagavā sabbadhamme abhijānanto gatoti abhiññāpāragū . Tesu pañcupādānakkhandhe parijānanto gatoti pariññāpāragū . Sabbakilese pajahanto gatoti pahānapāragū . Cattāro magge bhāvento gatoti bhāvanāpāragū . Nirodhaṃ sacchikaronto gatoti sacchikiriyāpāragū . Sabbasamāpattiṃ samāpajjanto gatoti samāpattipāragū .

Subrahmadevaputtādayoti ettha so kira devaputto accharāsaṅghaparivuto nandanakīḷitaṃ katvā pāricchattakamūle paññattāsane nisīdi . Taṃ pañcasatā parivāretvā nisinnāV3.105 , pañcasatā rukkhaṃ abhiruhitvā madhurassarena gāyitvā pupphāni pātenti . Tāni gahetvā itarā ekatovaṇṭikamālāva ganthenti . Atha rukkhaṃ abhiruḷhā upacchedakavasena ekappahāreneva kālaṃ katvā avīcimhi nibbattā mahādukkhaṃ anubhavanti . Atha kāle gacchante devaputto ‘‘ imāsaṃ neva saddo suyyatiM3.112 , na pupphāni pātenti , kahaṃ nu kho gatā ’’ ti āvajjento niraye nibbattabhāvaṃ disvā piyavatthukasokena ruppamāno cintesi – ‘‘ etā tāva yathākammena gatā , mayhaṃ āyusaṅkhāro kittako ’’ ti . So ‘‘ sattame divase mayāpi avasesāhi pañcasatāhi saddhiṃ kālaṃ katvā tattheva nibbattitabban ’’ ti disvā balavatarena sokena samappito . ‘‘ Imaṃ mayhaṃ sokaṃ sadevake loke aññatra tathāgatā nibbāpetuṃ samattho natthī ’’ ti cintetvā satthu santikaṃ gantvā vanditvā ekamantaṃ ṭhito – ‘‘ Niccaṃ utrastamidaṃ cittaṃ , niccaṃ ubbiggamidaṃ mano ; Anuppannesu kicchesu , atho uppatitesu ca ; Sace atthi anutrastaṃ , taṃ me akkhāhi pucchito ’’ ti .( saṃ . ni .1.98)– Imaṃ gāthamabhāsi . Bhagavāpissa – ‘‘ Nāññatra bojjhā tapasā , nāññatrindriyasaṃvarā ; Nāññatra sabbanissaggā , sotthiṃ passāmi pāṇinan ’’ ti .( saṃ . ni .1.98)– Dhammaṃ desesi . So desanāpariyosāne vigatasoko pañcahi accharāsatehi saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhāya bhagavantaṃ namassamāno aṭṭhāsi . Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ ‘‘ dukkhappattā subrahmadevaputtādayo ’’ ti . Ādi -saddena candasūriyadevaputtādayo saṅgaṇhāti .

Catūhi kāraṇehīti ārakattā , arīnaṃ arānañca hatattā , paccayādīnaṃ arahattā , pāpakaraṇe rahābhāvāti imehi catūhi kāraṇehi .

Dasavidhasaṃyojanānīti orambhāgiyuddhambhāgiyabhedato dasavidhasaṃyojanāni .

Sabbe accarucīti sabbasatte atikkamitvā pavattaruci . Aṭṭhamakan ti sotāpattimaggaṭṭhaṃ sandhāya vadati . Sotāpannoti phalaṭṭho gahito . Soraccan tiV3.106 ‘‘ tattha katamaṃ soraccaṃ ?

Soraccan tiV3.106 ‘‘ tattha katamaṃ soraccaṃ ? Yo kāyiko avītikkamo , vācasiko avītikkamo , kāyikavācasiko avītikkamo , idaṃ vuccati soraccaṃ , sabbāpi sīlasaṃvaro soraccan ’’ ti ( dha . sa .1349) vacanato sucisīlaṃ ‘‘ soraccan ’’ ti vuttaṃ .

Karūṇāti karuṇābrahmavihāramāha . Karuṇāpubbabhāgoti tassa pubbabhāgaṃ upacārajjhānaṃ vadati .

DuvidhenaM3.113 jhānenāti ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānabhedato duvidhena jhānamanena .

Pañcavidhamicchājīvavasenāti kuhanālapanānemittikatānippesikatālābhenalābhaṃnijigīsanatāsaṅkhāta- pañcavidhamicchājīvavasena .

Na lippatīti na allīyati anusayato ārammaṇakaraṇato vā taṇhādiṭṭhiabhinivesābhāvato .