1. Chakkanipātassa
V3.77M3.81 paṭhame cakkhunā rūpaṃ disvāti nissayavohārena vuttaṃ .
Sasambhārakaniddesoyaṃ yathā ‘‘ dhanunā vijjhatī ’’ ti , tasmā nissayasīsena nissitassa gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenāyamattho ‘‘ cakkhudvāre rūpārammaṇe āpāthagate taṃ rūpaṃ cakkhuviññāṇena disvā ’’ ti .Neva sumano hotīti javanakkhaṇe iṭṭhe ārammaṇe rāgaṃ anuppādento neva sumano hoti gehassitapemavasenapi maggena sabbaso rāgassa samucchinnattā .
Na dummanoti aniṭṭhe adussanto na dummano .
Pasādaññathattavasenapi iṭṭhepi aniṭṭhepi majjhattepi ārammaṇe na samaṃ sammā ayoniso gahaṇaṃ asamapekkhanaṃ .
Ayañcassa paṭipatti sativepullappattiyā paññāvepullappattiyā
V3.78 cāti āha ‘‘ sato sampajāno hutvā ’’ ti .
Satiyā yuttattā sato .
Sampajaññena yuttattā sampajāno .Ñāṇuppattipaccayarahitakālepi pavattibhedanato ‘‘ satatavihāro kathito ’’ ti vuttaṃ .
Satatavihāroti khīṇāsavassa niccavihāro sabbadā pavattanakavihāro .
Ṭhapetvā hi samāpattivelaṃ bhavaṅgavelañca khīṇāsavā imināva chaḷaṅgupekkhāvihārena viharanti .
Ettha ca ‘‘ chasu dvāresupi upekkhako viharatī ’’ ti iminā chaḷaṅgupekkhā kathitā .
‘‘ Sampajāno ’’ ti vacanato pana cattāri ñāṇasampayuttacittāni labbhanti tehi vinā sampajānatāya asambhavato .
Satatavihārabhāvato aṭṭha mahākiriyacittāni labbhanti .
‘‘ Neva sumano na dummano ’’ ti vacanato aṭṭha mahākiriyacittāni , hasituppādo , voṭṭhabbanañcāti dasa cittāni labbhanti .
Rāgadosasahajātānaṃ somanassadomanassānaṃ abhāvo tesampi sādhāraṇoti chaḷaṅgupekkhāvasena āgatānaṃ imesaṃ satatavihārānaṃ somanassaṃ kathaṃ labbhatīti ce ?
Āsevanato .
Kiñcāpi
M3.82 khīṇāsavo iṭṭhāniṭṭhepi ārammaṇe majjhatto viya bahulaṃ upekkhako viharati attano parisuddhapakatibhāvāvijahanato , kadāci pana tathā cetobhisaṅkhārābhāve yaṃ taṃ sabhāvato iṭṭhaṃ ārammaṇaṃ , tassa yāthāvasabhāvaggahaṇavasenapi arahato cittaṃ pubbāsevanavasena somanassasahagataṃ hutvā pavattateva .Paṭhamaāhuneyyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
2-7.
Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā
2-7.
Dutiye ( visuddhi .2.380) anekavihitan ti anekavidhaṃ nānappakāraṃ .
Iddhividhan ti iddhikoṭṭhāsaṃ .
Paccanubhotīti paccanubhavati , phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho .
Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ ekopi hutvā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ ekopi hutvā ’’ ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā .
Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti .
Āvibhāvaṃ tirobhāvan ti ettha āvibhāvaṃ karoti , tirobhāvaṃ karotīti ayamattho .
Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .3.11) vuttaṃ –
‘‘ āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ , tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjitan ’’ ti .
Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭan ti parakuṭṭaṃ , kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti .
Esa nayo itaresu .
Kuṭṭoti ca gehabhittiyā
V3.79 etaṃ adhivacanaṃ .
Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro .
Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā .
Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya .
Ummujjanimujjan ti ettha ummujjan ti uṭṭhānaṃ vuccati .
Nimujjan ti saṃsīdanaṃ .
Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ .
Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati , taṃ bhijjamānanti vuccati , viparītaṃ abhijjamānaṃ .
Pallaṅkena gacchati .
PakkhīM3.83 sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo .
Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā , tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā .
Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve .
Parāmasatīti gaṇhāti , ekadese vā chupati .
Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati .
Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā .
Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti .
Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā .
Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti .
Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā .
Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā .
Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu .
Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu .
Tāya sotadhātuyā .
Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya .
Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya .
Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti .
Katame dve ?
Dibbe ca mānuse ca , devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti .
Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ .
Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi , ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi , te suṇātīti vuttaṃ hoti .
Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ .
Parasattānan ti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ .
Parapuggalānan ti idampi iminā ekatthameva .
Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ .
Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ .
Pariccāti paricchinditvā .
Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti .
Sarāgaṃ vā cittan tiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ .
Avasesaṃ cātubhūmakaṃV3.80 kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ .
DveM3.84 domanassacittāni , dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti .
Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti .
Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma .
Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ .
Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti .
Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti .
Samohaṃ vītamohan ti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ .
Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittan ti veditabbaṃ .
Avasesaṃ vītamohaṃ .
Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ , uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ .
Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ , avasesaṃ amahaggataṃ .
Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ , lokuttaraṃ anuttaraṃ .
Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ , ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ .
Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ , vimuttimappattaṃ vā avimuttan ti veditabbaṃ .
Anekavihitan ti ( pārā . aṭṭha .1.12) anekavidhaṃ , anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho .
Pubbenivāsan ti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ .
Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena , cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati .
Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ … pe … pubbenivāsaṃ anussaratīti .
Tattha ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .
Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi .
Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo , vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo .
Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā , vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī .
Evañhi sati yāni tāni ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni .
Katamāni cattāri ?
Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti ( a . ni .4.156) vuttāni , tāni pariggahitāni honti .
Amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ .
Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā .
Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā .
Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ .
Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃM3.85 sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti , tampi anussaratiyeva .
Tenāha ‘‘ evaṃvaṇṇo … pe … evamāyupariyanto ’’ ti .
Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .
Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .
EvaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedītiV3.81 anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .
Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā .
So tato cuto amutra udapādin ti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ .
Tatrāpāsin ti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ .
Evaṃnāmotiādi vuttanayameva .
Apica amutrāsin ti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ .
So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ , tasmā ‘‘ idhūpapanno ’’ ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘ amutra udapādin ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāpāsin ti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti .
Itīti evaṃ .
Sākāraṃ sauddesan ti nāmagottavasena sauddesaṃ , vaṇṇādivasena sākāraṃ .
Nāmagottena hi satto ‘‘ tisso kassapo ’’ ti uddisīyati , vaṇṇādīhi ‘‘ sāmo odāto ’’ ti nānattato paññāyati , tasmā nāmagottaṃ uddeso , itare ākārā .
Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ .
Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti .
Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ .
Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ .
Ālokapariggahena mahājutikattāpiM3.86 dibbaṃ .
Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ .
Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ .
Dassanaṭṭhena cakkhu .
Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu .
Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimeva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati , tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhan ’’ ti .
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattāV3.82 atikkantamānusakanti veditabbaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā .
Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti , te cavamānāti , ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte , virūpavirūpetipi attho .
Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ .
Kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ .
Itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgibhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā , akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanāM3.87 .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti .
Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .
Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati .
Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāya ggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti .
Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattāV3.83 , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggati ggahaṇena pettivisayañca .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipāta ggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Niraya ggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tattha sugati ggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati , sagga ggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo .Tatiyādīni uttānatthāni .
Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Tatiyādīni uttānatthāni .
Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Anuttariyasuttavaṇṇanā
2-7.
Dutiye ( visuddhi .2.380) anekavihitan ti anekavidhaṃ nānappakāraṃ .
Iddhividhan ti iddhikoṭṭhāsaṃ .
Paccanubhotīti paccanubhavati , phusati sacchikaroti pāpuṇātīti attho .
Idānissa anekavihitabhāvaṃ dassento ‘‘ ekopi hutvā ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ ekopi hutvā ’’ ti iminā karaṇato pubbeva pakatiyā ekopi hutvā .
Bahudhā hotīti bahūnaṃ santike caṅkamitukāmo vā sajjhāyaṃ kātukāmo vā pañhaṃ pucchitukāmo vā hutvā satampi sahassampi hoti .
Āvibhāvaṃ tirobhāvan ti ettha āvibhāvaṃ karoti , tirobhāvaṃ karotīti ayamattho .
Idameva hi sandhāya paṭisambhidāyaṃ ( paṭi . ma .3.11) vuttaṃ –
‘‘ āvibhāvanti kenaci anāvuṭaṃ hoti appaṭicchannaṃ vivaṭaṃ , tirobhāvanti kenaci āvuṭaṃ hoti paṭicchannaṃ pihitaṃ paṭikujjitan ’’ ti .
Tirokuṭṭaṃ tiropākāraṃ tiropabbataṃ asajjamāno gacchati seyyathāpi ākāseti ettha tirokuṭṭan ti parakuṭṭaṃ , kuṭṭassa parabhāganti vuttaṃ hoti .
Esa nayo itaresu .
Kuṭṭoti ca gehabhittiyā
V3.79 etaṃ adhivacanaṃ .
Pākāroti gehavihāragāmādīnaṃ parikkhepapākāro .
Pabbatoti paṃsupabbato vā pāsāṇapabbato vā .
Asajjamānoti alaggamāno seyyathāpi ākāse viya .
Ummujjanimujjan ti ettha ummujjan ti uṭṭhānaṃ vuccati .
Nimujjan ti saṃsīdanaṃ .
Ummujjañca nimujjañca ummujjanimujjaṃ .
Udakepi abhijjamāneti ettha yaṃ udakaṃ akkamitvā saṃsīdati , taṃ bhijjamānanti vuccati , viparītaṃ abhijjamānaṃ .
Pallaṅkena gacchati .
PakkhīM3.83 sakuṇoti pakkhehi yuttasakuṇo .
Imepi candimasūriye evaṃmahiddhike evaṃmahānubhāve pāṇinā parāmasatīti ettha candimasūriyānaṃ dvācattālīsayojanasahassassa upari caraṇena mahiddhikatā , tīsu dīpesu ekakkhaṇe ālokakaraṇena mahānubhāvatā veditabbā .
Evaṃ uparicaraṇaālokakaraṇehi mahiddhike mahānubhāve .
Parāmasatīti gaṇhāti , ekadese vā chupati .
Parimajjatīti samantato ādāsatalā viya parimajjati .
Yāva brahmalokāpīti brahmalokampi paricchedaṃ katvā .
Kāyena vasaṃ vattetīti tatra brahmaloke kāyena attano vasaṃ vatteti .
Dibbāya sotadhātuyāti ettha dibbasadisattā dibbā .
Devatānañhi sucaritakammanibbattā pittasemharuhirādīhi apalibuddhā upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthā dibbā pasādasotadhātu hoti .
Ayañcāpi imassa bhikkhuno vīriyabhāvanābalena nibbattā ñāṇasotadhātu tādisāyevāti dibbasadisattā dibbā .
Apica dibbavihāravasena paṭiladdhattā attanā ca dibbavihārasannissitattāpi dibbā .
Savanaṭṭhena nijjīvaṭṭhena ca sotadhātu .
Sotadhātukiccakaraṇena sotadhātu viyātipi sotadhātu .
Tāya sotadhātuyā .
Visuddhāyāti suddhāya nirupakkilesāya .
Atikkantamānusikāyāti manussūpacāraṃ atikkamitvā saddasavane mānusikaṃ maṃsasotadhātuṃ atikkantāya vītivattetvā ṭhitāya .
Ubho sadde suṇātīti dve sadde suṇāti .
Katame dve ?
Dibbe ca mānuse ca , devānañca manussānañca saddeti vuttaṃ hoti .
Etena padesapariyādānaṃ veditabbaṃ .
Ye dūre santike cāti ye saddā dūre paracakkavāḷepi , ye ca santike antamaso sadehasannissitapāṇakasaddāpi , te suṇātīti vuttaṃ hoti .
Etena nippadesapariyādānaṃ veditabbaṃ .
Parasattānan ti attānaṃ ṭhapetvā sesasattānaṃ .
Parapuggalānan ti idampi iminā ekatthameva .
Veneyyavasena pana desanāvilāsena ca byañjananānattaṃ kataṃ .
Cetasā cetoti attano cittena tesaṃ cittaṃ .
Pariccāti paricchinditvā .
Pajānātīti sarāgādivasena nānappakārato jānāti .
Sarāgaṃ vā cittan tiādīsu pana aṭṭhalobhasahagatacittaṃ sarāgaṃ cittanti veditabbaṃ .
Avasesaṃ cātubhūmakaṃV3.80 kusalābyākatacittaṃ vītarāgaṃ .
DveM3.84 domanassacittāni , dve vicikicchuddhaccacittānīti imāni pana cattāri cittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti .
Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti .
Duvidhaṃ pana domanassacittaṃ sadosaṃ cittaṃ nāma .
Sabbampi cātubhūmakaṃ kusalābyākatacittaṃ vītadosaṃ .
Sesāni dasa akusalacittāni imasmiṃ duke saṅgahaṃ na gacchanti .
Keci pana therā tānipi saṅgaṇhanti .
Samohaṃ vītamohan ti ettha pana pāṭipuggalikanayena vicikicchuddhaccasahagatadvayameva samohaṃ .
Mohassa pana sabbākusalesu sambhavato dvādasavidhampi akusalacittaṃ samohaṃ cittan ti veditabbaṃ .
Avasesaṃ vītamohaṃ .
Thinamiddhānugataṃ pana saṃkhittaṃ , uddhaccānugataṃ vikkhittaṃ .
Rūpāvacarārūpāvacaraṃ mahaggataṃ , avasesaṃ amahaggataṃ .
Sabbampi tebhūmakaṃ sauttaraṃ , lokuttaraṃ anuttaraṃ .
Upacārappattaṃ appanāppattañca samāhitaṃ , ubhayamappattaṃ asamāhitaṃ .
Tadaṅgavikkhambhanasamucchedappaṭippassaddhinissaraṇavimuttiṃ pattaṃ pañcavidhampi etaṃ vimuttaṃ , vimuttimappattaṃ vā avimuttan ti veditabbaṃ .
Anekavihitan ti ( pārā . aṭṭha .1.12) anekavidhaṃ , anekehi vā pakārehi pavattitaṃ saṃvaṇṇitanti attho .
Pubbenivāsan ti samanantarātītabhavaṃ ādiṃ katvā tattha tattha nivutthasantānaṃ .
Anussaratīti khandhapaṭipāṭivasena , cutipaṭisandhivasena vā anugantvā anugantvā sarati .
Seyyathidaṃ – ekampi jātiṃ … pe … pubbenivāsaṃ anussaratīti .
Tattha ekampi jātin ti ekampi paṭisandhimūlaṃ cutipariyosānaṃ ekabhavapariyāpannaṃ khandhasantānaṃ .
Esa nayo dvepi jātiyotiādīsupi .
Anekepi saṃvaṭṭakappetiādīsu pana parihāyamāno kappo saṃvaṭṭakappo , vaḍḍhamāno vivaṭṭakappoti veditabbo .
Tattha saṃvaṭṭena saṃvaṭṭaṭṭhāyī gahito hoti taṃmūlakattā , vivaṭṭena vivaṭṭaṭṭhāyī .
Evañhi sati yāni tāni ‘‘ cattārimāni , bhikkhave , kappassa asaṅkhyeyyāni .
Katamāni cattāri ?
Saṃvaṭṭo saṃvaṭṭaṭṭhāyī vivaṭṭo vivaṭṭaṭṭhāyī ’’ ti ( a . ni .4.156) vuttāni , tāni pariggahitāni honti .
Amutrāsin ti amumhi saṃvaṭṭakappe ahaṃ amumhi bhave vā yoniyā vā gahiyā vā viññāṇaṭṭhitiyā vā sattāvāse vā sattanikāye vā āsiṃ .
Evaṃnāmoti tisso vā phusso vā .
Evaṃgottoti gotamo vā kaccāyano vā kassapo vā .
Idamassa atītabhave attano nāmagottānussaraṇavasena vuttaṃ .
Sace pana tasmiṃ kāle attano vaṇṇasampattilūkhapaṇītajīvikabhāvaṃM3.85 sukhadukkhabahulataṃ appāyukadīghāyukabhāvaṃ vā anussaritukāmo hoti , tampi anussaratiyeva .
Tenāha ‘‘ evaṃvaṇṇo … pe … evamāyupariyanto ’’ ti .
Tattha evaṃvaṇṇoti odāto vā sāmo vā .
Evamāhāroti sālimaṃsodanāhāro vā pavattaphalabhojano vā .
EvaṃsukhadukkhappaṭisaṃvedītiV3.81 anena pakārena kāyikacetasikānaṃ sāmisanirāmisādippabhedānaṃ sukhadukkhānaṃ paṭisaṃvedī .
Evamāyupariyantoti evaṃ vassasataparimāṇāyupariyanto vā caturāsītikappasahassāyupariyanto vā .
So tato cuto amutra udapādin ti so ahaṃ tato bhavato yonito gahito viññāṇaṭṭhitito sattāvāsato sattanikāyato vā cuto punaamukasmiṃ nāma bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sakkanikāye vā udapādiṃ .
Tatrāpāsin ti tatrāpi bhave yoniyā gatiyā viññāṇaṭṭhitiyā sattāvāse sattanikāye vā puna ahosiṃ .
Evaṃnāmotiādi vuttanayameva .
Apica amutrāsin ti idaṃ anupubbena ārohantassa yāvadicchakaṃ anussaraṇaṃ .
So tatoti paṭinivattantassa paccavekkhaṇaṃ , tasmā ‘‘ idhūpapanno ’’ ti imissā idhūpapattiyā anantarameva uppattiṭṭhānaṃ sandhāya ‘‘ amutra udapādin ’’ ti idaṃ vuttanti veditabbaṃ .
Tatrāpāsin ti evamādi panassa tatrāpi imissā upapattiyā antare upapattiṭṭhāne nāmagottādīnaṃ anussaraṇadassanatthaṃ vuttaṃ .
So tato cuto idhūpapannoti svāhaṃ tato anantaruppattiṭṭhānato cuto idha amukasmiṃ nāma khattiyakule vā brāhmaṇakule vā nibbattoti .
Itīti evaṃ .
Sākāraṃ sauddesan ti nāmagottavasena sauddesaṃ , vaṇṇādivasena sākāraṃ .
Nāmagottena hi satto ‘‘ tisso kassapo ’’ ti uddisīyati , vaṇṇādīhi ‘‘ sāmo odāto ’’ ti nānattato paññāyati , tasmā nāmagottaṃ uddeso , itare ākārā .
Dibbenātiādīsu dibbasadisattā dibbaṃ .
Devatānañhi sucaritakammanibbattaṃ pittasemharuhirādīhi apalibuddhaṃ upakkilesavimuttatāya dūrepi ārammaṇasampaṭicchanasamatthaṃ dibbaṃ pasādacakkhu hoti .
Idañcāpi vīriyabhāvanābalena nibbattaṃ ñāṇacakkhu tādisamevāti dibbasadisattā dibbaṃ .
Dibbavihāravasena paṭiladdhattā attano ca dibbavihārasannissitattāpi dibbaṃ .
Ālokapariggahena mahājutikattāpiM3.86 dibbaṃ .
Tirokuṭṭādigatarūpadassanena mahāgatikattāpi dibbaṃ .
Taṃ sabbaṃ saddasatthānusārena veditabbaṃ .
Dassanaṭṭhena cakkhu .
Cakkhukiccakaraṇena cakkhumivātipi cakkhu .
Cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhaṃ .
Yo hi cutimeva passati , na upapātaṃ , so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo upapātameva passati , na cutiṃ , so navasattapātubhāvadiṭṭhiṃ gaṇhāti .
Yo pana tadubhayaṃ passati , so yasmā duvidhampi taṃ diṭṭhigataṃ ativattati , tasmā taṃ dassanaṃ diṭṭhivisuddhihetu hoti .
Ubhayampi cetaṃ buddhaputtā passanti .
Tena vuttaṃ ‘‘ cutūpapātadassanena diṭṭhivisuddhihetuttā visuddhan ’’ ti .
Manussūpacāraṃ atikkamitvā rūpadassanena atikkantamānusakaṃ , mānusaṃ vā maṃsacakkhuṃ atikkantattāV3.82 atikkantamānusakanti veditabbaṃ .
Tena dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena .
Satte passatīti manussānaṃ maṃsacakkhunā viya satte oloketi .
Cavamāne upapajjamāneti ettha cutikkhaṇe vā upapattikkhaṇe vā dibbacakkhunā daṭṭhuṃ na sakkā .
Ye pana āsannacutikā idāni cavissanti , te cavamānāti , ye ca gahitappaṭisandhikā sampatinibbattā ca , te upapajjamānāti adhippetā .
Te evarūpe cavamāne upapajjamāne ca passatīti dasseti .
Hīneti mohanissandayuttattā hīnānaṃ jātikulabhogādīnaṃ vasena hīḷite uññāte .
Paṇīteti amohanissandayuttattā tabbiparīte .
Suvaṇṇeti adosanissandayuttattā iṭṭhakantamanāpavaṇṇayutte .
Dubbaṇṇeti dosanissandayuttattā aniṭṭhākantāmanāpavaṇṇayutte , virūpavirūpetipi attho .
Sugateti sugatigate , alobhanissandayuttattā vā aḍḍhe mahaddhane .
Duggateti duggatigate , lobhanissandayuttattā vā dalidde appannapāne .
Yathākammūpageti yaṃ yaṃ kammaṃ upacitaṃ , tena tena upagate .
Kāyaduccaritenātiādīsu duṭṭhu caritaṃ kilesapūtikattāti duccaritaṃ .
Kāyena duccaritaṃ , kāyato vā uppannaṃ duccaritanti kāyaduccaritaṃ .
Itaresupi eseva nayo .
Samannāgatāti samaṅgibhūtā .
Ariyānaṃ upavādakāti buddhapaccekabuddhasāvakānaṃ ariyānaṃ antamaso gihisotāpannānampi anatthakāmā hutvā antimavatthunā vā guṇaparidhaṃsanena vā upavādakā , akkosakā garahakāti vuttaṃ hoti .
Micchādiṭṭhikāti viparītadassanāM3.87 .
Micchādiṭṭhikammasamādānāti micchādiṭṭhivasena samādinnanānāvidhakammā , yepi micchādiṭṭhimūlakesu kāyakammādīsu aññepi samādāpenti .
Kāyassa bhedāti upādinnakkhandhapariccāgā .
Paraṃ maraṇāti tadanantaraṃ abhinibbattakkhandhaggahaṇā .
Atha vā kāyassa bhedāti jīvitindriyassūpacchedā .
Paraṃ maraṇāti cuticittato uddhaṃ .
Apāyan ti evamādi sabbaṃ nirayavevacanameva .
Nirayo hi saggamokkhahetubhūtā puññasammatā ayā apetattā , sukhānaṃ vā āyassa abhāvā apāyo .
Dukkhassa gati paṭisaraṇanti duggati , dosabahulatāya vā duṭṭhena kammena nibbattā gatīti duggati .
Vivasā nipatanti tattha dukkaṭṭakārinoti vinipāto , vinassantā vā ettha patanti sambhijjamānaṅgapaccaṅgāti vinipāto .
Natthi ettha assādasaññito ayoti nirayo .
Atha vā apāya ggahaṇena tiracchānayoniṃ dīpeti .
Tiracchānayoni hi apāyo sugatito apetattāV3.83 , na duggati mahesakkhānaṃ nāgarājādīnaṃ sambhavato .
Duggati ggahaṇena pettivisayañca .
So hi apāyo ceva duggati ca sugatito apetattā dukkhassa ca gatibhūtattā , na tu vinipāto asurasadisaṃ avinipatitattā .
Vinipāta ggahaṇena asurakāyaṃ .
So hi yathāvuttena atthena apāyo ceva duggati ca sabbasamussayehi vinipatitattā vinipātoti vuccati .
Niraya ggahaṇena avīciādikamanekappakāraṃ nirayamevāti .
Upapannāti upagatā , tattha abhinibbattāti adhippāyo .
Vuttavipariyāyena sukkapakkho veditabbo .
Ayaṃ pana viseso – tattha sugati ggahaṇena manussāgatipi saṅgayhati , sagga ggahaṇena devagatiyeva .
Tattha sundarā gatīti sugati .
Rūpādīhi visayehi suṭṭhu aggoti saggo .
So sabbopi lujjanappalujjanaṭṭhena lokoti ayamettha saṅkhepo .
Vitthāro pana sabbākārena visuddhimaggasaṃvaṇṇanāto gahetabbo .
Tatiyādīni uttānatthāni .
Dutiyaāhuneyyasuttādivaṇṇanā niṭṭhitā .8. Anuttariyasuttavaṇṇanā
9. Navame anussatiyo eva diṭṭhadhammikasamparāyikādihitasukhānaṃ kāraṇabhāvato ṭhānānīti anussatiṭṭhānāni .
Buddhaguṇārammaṇā satīti yathā buddhānussati visesādhigamassa ṭhānaṃ hoti , evaṃ ‘‘ itipi so bhagavā ’’ tiādinā buddhaguṇe ārabbhe uppannā sati .
Evaṃ anussarato
V3.84 hi pīti uppajjati , so taṃ pītiṃ khayato vayato paṭṭhapetvā arahattaṃ pāpuṇāti .
Upacārakammaṭṭhānaṃ nāmetaṃ gihīnampi labbhati .
Upacārakammaṭṭhānan ti ca paccakkhato upacārajjhānāvahaṃ kammaṭṭhānaparamparāya sammasanaṃ yāva arahattā lokiyalokuttaravisesāvahaṃ .
Esa nayo sabbattha .Sattavidhaariyadhanalābhoti sattavidhasaddhādilokuttaradhanalābho .
Sikkhāttayassa pūraṇan ti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannaṃ sikkhānaṃ pūraṇaṃ .
Tattha pūraṇaṃ nippariyāyato asekkhānaṃ vasena veditabbaṃ .
Kalyāṇaputhujjanato paṭṭhāya hi satta sekhā tisso sikkhā pūrenti nāma , arahā paripuṇṇasikkhoti .
Iti imāni anuttariyāni lokiyalokuttarāni kathitāni .
Anuttariyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā
Anussatiṭṭhānasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Mahānāmasuttavaṇṇanā
10. Dasame tasmiṃ samayeti buddhāguṇānussaraṇasamaye .
Rāgapariyuṭṭhitan ti rāgena pariyuṭṭhitaṃ .
Pariyuṭṭhānappattipi , rāgena vā saṃhitaṃ cittaṃ
M3.89 araññamiva corehi tena pariyuṭṭhitanti vuttaṃ , tassa pariyuṭṭhānaṭṭhānabhāvatopi pariyuṭṭhitarāganti attho .
Byañjanaṃ pana anādiyitvā atthamattaṃ dassento ‘‘ uppajjamānena rāgena uṭṭhahitvā gahitan ’’ ti āha .Ujukamevāti pageva kāyavaṅkādīnaṃ apanītattā cittassa ca anujubhāvakarānaṃ mānādīnaṃ abhāvato , rāgādipariyuṭṭhānābhāvena vā oṇatiuṇṇativirahato ujubhāvameva gataṃ .
Atha vā ujukamevāti kammaṭṭhānassa thinaṃ middhaṃ otiṇṇatāya līnuddhaccavigamato majjhimasamathanimittappaṭipattiyā ujubhāvameva gataṃ .
Aṭṭhakathaṃ nissāyāti bhavajātiādīnaṃ padānaṃ atthaṃ nissāya .
Atthavedan ti vā hetuphalaṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhimāha .
Dhammavedan ti hetuṃ paṭicca uppannaṃ tuṭṭhiṃ .
‘‘ Ārakattā arahan ’’ ti anussarantassa hi yadidaṃ bhagavato kilesehi ārakattaṃ , so hetu .
Ñāpako cettha hetu adhippeto , na kārako sampāpako .
Tatonena ñāyamāno arahattattho phalaṃ .
Iminā nayena sesapadesupi hetuso phalavipāko veditabbo .
Dhammānussati ādīsupi hi ādimajjhapariyosānakalyāṇatādayo suppaṭipattiādayo ca tattha tattha hetubhāvena niddiṭṭhāyeva .
Dhammūpasaṃhitan ti yathāvuttahetuphalasaṅkhātaguṇūpasaṃhitaṃ .
Mahānāmasuttavaṇṇanā niṭṭhitā .
Āhuneyyavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .