Issues
Select Version
Cūḷavaggavaṇṇanā
Cūḷavaggavaṇṇanā

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Adhikaraṇakathāvaṇṇanā

215. Virūpato vipariṇāmaṭṭhena cittaṃ dukkhaṃ vipaccatīti āha ‘‘ cittadukkhatthaṃ vohāro ’’ tiādi .
Upavadanāti codanā .
Tatthevāti anuvadane .
Ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattāti vitthārato āgatakammavaggassa ādito paṭṭhāya vaṇṇanāmukhena viññātattā vinicchayo bhavissatīti yojanā .
216. Pāḷiyaṃ ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā .
Bahiddhā vāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā .
Anavassavāyāti anuppādāya .
220.‘‘ Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākatan ’’ ti idaṃ pucchāvacanaṃ .
Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalan tiādi visajjanaṃ .
Esa nayo sesesupi .
222. Sammutisabhāvāyapi āpattiyā kāraṇūpacārena akusalābyākatabhāvena vuccamāne kusalassāpi āpattikāraṇattā tadupacārena ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ ti vattabbaṃ bhaveyyaV2.212 , tathāM2.224 avatvā ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti evaṃvacanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo ’’ ti vuttaṃ .
Ettha cāyamadhippāyo – yadi hi āpatti nāma paramatthadhammasabhāvā bhaveyya , tadā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalan ’’ tiādivacanaṃ yujjeyya .
Yasmā duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathādīsu dassitadosappasaṅgato paramatthasabhaāvatā na yuttā , ekantasammutisabhāvā eva sā hoti , tasmā ‘‘ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ tipi nippariyāyato na vattabbā .
Yadi pana akusalaabyākatadhammasamuṭṭhitattameva upādāya pariyāyato ‘‘ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Tadā kusaladhammasamauṭṭhitattampi upādāya pariyāyato ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi vattabbaṃ bhaveyya .
Yato cetaṃ vacanaṃ āpattiyā akusalābyākatūpacārārahattassa kusalūpacārānārahattassa visuṃ kāraṇasabbhāvaṃ sandhāya bhāsitaṃ , tasmā yaṃ taṃ kāraṇavisesaṃ sandhāya idaṃ bhāsitaṃ , tassa vasenevettha attho veditabbo .
Idāni pana yo aṅgappahonakacittameva sandhāya āpattiyā akusalādibhāvo vutto , nāññaṃ visesakāraṇaṃ sandhāyāti gaṇheyya , tassa gāhe dosaṃ dassento ‘‘ yasmiṃ hī ’’ tiādimāha .
Tattha pathavīkhaṇanādiketi pathavīkhaṇanādinimitte paṇṇattivajje .
Āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅgan ti paṇṇattiṃ ajānitvā kusalacittena cetiyaṅgaṇādīsu bhūmisodhanādivasena pathavībhūtagāmavikopanādikāle kusalacittaṃ kāraṇaṃ hoti .
Tasmiṃ satīti tasmiṃ āpattādhikaraṇe vijjamāne kusalacittasamuṭṭhitattena kusalavohārārahāya āpattiyā vijjamānāyāti adhippāyo .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.222) pana ‘‘ tasmiṃ satī ’’ ti imassa ‘‘ tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite ’’ ti attho vutto , taṃ na yujjati ‘‘ yasmin ’’ ti ya-saddena parāmaṭṭhasseva āpattādhikaraṇassa ‘‘ tasmin ’’ ti parāmasitabbato .
Na sakkā vattun ti yadi sammutisabhāvāyapi āpattiyā akusalādisamuṭṭhitattena akusalādivohāro karīyati , tadā kusalavohāropi kattabboti ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti na sakkā vattuṃ , aññathā akusalādibhāvopissa paṭikkhipitabboti adhippāyo .
TasmātiM2.225 yasmā kusalādīnaṃ tiṇṇaṃ samānepi āpattiyā aṅgappahonakatte kusalavohārova āpattiyā paṭikkhitto , na akusalādivohāro , tasmā nayidaṃ aṅgappahonakaṃ cittaṃ sandhāya vuttan ti ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti idaṃ āpattiyā samuṭṭhāpakattena aṅgappahonakaṃ kāraṇabhūtaṃ cittamattaṃ sandhāya na vuttaṃV2.213 , aññathā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi vattabbatoti adhippāyo .
Etena āpattiyā akusalādibhāvopi kenaci nimittena pariyāyatova vutto , na paramatthatoti dasseti .
Yathāha ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalaṃ , itarehi itaran ’’ ti .
Idaṃ panātiādīsu ayaṃ adhippāyo –
‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti idañhi yaṃ kiñci kadāci katthaci kāraṇaṃ bhavantaṃ aniyatakāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti .
Yaṃ pana sabbasikkhāpadesu āpattiyā kāraṇaṃ bhavitumarahati , idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Akusalañhi paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamantassa sabbāpattiyā kāraṇaṃ hoti , lokavajjāpattiyā pana paṇṇattiṃ ajānantassapi kāraṇaṃ hoti .
Kevalaṃ paṇṇattivajjāpattīsu kusalābyākatacittapavattikkhaṇe eva akusalaṃ na vattati , tadaññattha sayameva pavattati .
Abyākataṃ pana kāyavacībhūtaṃ kusalākusalādīnaṃ pavattikkhaṇe nirodhasamāpannassa sahaseyyāpattiyanti sabbāpattiyā aṅgameva hoti channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ kāyavācaṅgavirahitattābhāvā .
Tasmā imesaṃ akusalābyākatānaṃ sabbāpattimūlakattameva sandhāya idaṃ āpattiyā akusalattaṃ , abyākatattañca vuttaṃ .
Yattha pana pathavīkhaṇanādīsu kusalampi āpattiyā kāraṇaṃ hoti , tatthāpi āpattiyā tadupacārena kusalattavohāro ayutto sāvajjānavajjānaṃ ekattavohārassa viruddhattā .
Yadaggena aññamaññaṃ viruddhā , tadaggena kāraṇakāriyavohāropi nesaṃ ayutto .
Tasmā tattha vijjamānampi kusalaṃ abbohārikaṃ , kāyavacīdvārameva āveṇikaṃ kāraṇanti .
Tattha ekantato akusalamevāti akusalacittena samuṭṭhahanato kāraṇūpacārato evaṃ vuttaṃ .
Tatthāti lokavajje .
Vikappo natthīti siyā-saddassa vikappanatthataṃ dasseti .
Akusalaṃ hotīti akusalasamuṭṭhitāya kāraṇūpacārena akusalaṃ hoti .
Sahaseyyādivasena āpajjanatoM2.226 abyākataṃ hotīti itthiyādīhi saha piṭṭhipasāraṇavasappavattakāyadvārasaṅkhātarūpābyākatavaseneva āpajjitabbato kāraṇūpacāreneva āpatti abyākataṃ hoti .
Tatthāti tasmiṃ paṇṇattivajjāpattādhikaraṇe .
Sañciccāsañciccavasenāti paṇṇattiṃ ñatvā , aññatvā ca āpajjanavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya akusalattaabyākatattasaṅkhātaṃ yathāvuttaṃ imaṃ vikappasabhāvaṃ sandhāya idaṃ vacanaṃ vuttaṃ .
Yadi evaṃ asañciccāpajjanapakkhe kusalenāpi āpajjanato tampi vikappaṃ sandhāya ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi kasmā na vuttanti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
‘‘ Acittakānan ’’ tiV2.214 vuttamevatthaṃ samuṭṭhānavasena vibhāvetuṃ ‘‘ eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampī ’’ ti vuttaṃ .
Acittakasamuṭṭhānānaṃ ‘‘ kusalacittaṃ āpajjeyyā ’’ ti etena sāvajjabhūtāya āpattiyā kāraṇūpacārenāpi anavajjabhūtakusalavohāro ayuttoti dasseti .
‘‘ Na ca tatthā ’’ tiādinā kusalassa āpattiyā kāraṇattaṃ vijjamānampi tathā voharituṃ ayuttanti paṭikkhipitvā kāyavācāsaṅkhātaṃ abyākatasseva kāraṇattaṃ dasseti .
Tattha calitappavattānan ti calitānaṃ , pavattānañca .
Calito hi kāyo , pavattā vācā .
Ettha ca kāyavācānamaññatarameva aṅgaṃ .
Tañca … pe … abyākatan ti evaṃ abyākatassa āpattikāraṇabhāveneva vuttattā .
‘‘ Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti idaṃ kāraṇūpacārena pariyāyato vuttaṃ , na nippariyāyatoti sijjhati .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷava .3.222) āpattiyā nippariyāyatova akusalādisabhāvataṃ samatthetuṃ bahuṃ papañcitaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyameva paṭikkhittattā .
Tenevetthāpi ‘‘ yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hotī ’’ tiādinā akusalacittassāpi āpattiyā kāraṇattena bhinnatāva dassitā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā dassitamevāti idha na vitthārayimha .
Evaṃ vītikkamato yo vītikkamoti ettha akusalacittena ñatvā vītikkamantassa kāyavacīvītikkamasamuṭṭhitā āpattivītikkamoti vutto .
Esa nayo abyākatavārepi .
Adhikaraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .