4. Samathakkhandhako
Sativinayakathādivaṇṇanā
195. Samathakkhandhake
M2.222V2.210 khīṇāsavassa vipulasatiṃ nissāya dātabbo vinayo codanādiasāruppānaṃ vinayanupāyo sativinayo . 196. Cittavipariyāsakatoti katacittavipariyāso .
Gaggaṃ bhikkhuṃ … pe … codentīti ettha pana ummattakassa idaṃ ummattakaṃ , ajjhāciṇṇaṃ .
Tadeva cittavipariyāsena katanti cittavipariyāsakataṃ .
Tena ummattakena cittavipariyāsakatena ajjhāciṇṇena anācārena āpannāya āpattiyā gaggaṃ bhikkhuṃ codentīti evamattho daṭṭhabbo .
Paṭhamaṃ mūḷho hutvā pacchā amūḷhabhāvaṃ upagatassa dātabbo vinayo amūḷhavinayo .
202. Dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāvasampādikā kiriyā yebhuyyasikāti imasmiṃ atthe sa-kārāgamasahito ika-paccayantoyaṃ saddoti dassetuṃ āha ‘‘ yassā ’’ tiādi .
Tattha yassā kiriyāyāti gūḷhakavivaṭṭakādinā salākaggāhāpakakiriyāya .
Yebhuyyabhāvaṃ nissitasamathakiriyā yebhuyyasikāti evaṃ yebhuyyasikāsaddassa attho gahetabbo .
Evañhi ayaṃ adhikaraṇasamatho nāma hoti .
Yathāvuttasalākaggāhena hi dhammavādīnaṃ yebhuyyabhāve siddhe pacchā taṃ yebhuyyabhāvaṃ nissāyeva adhikaraṇavūpasamo hoti , na dhammavādīnaṃ bahutarabhāvasādhakakiriyāmattena .
207.‘‘ Sesamettha tajjanīyādīsu vuttanayamevā ’’ ti etena tajjanīyādisattakammāni viya idampi tassapāpiyasikākammaṃ asucibhāvādidosayuttassa , saṅghassa ca vinicchaye atiṭṭhamānassa kattabbaṃ visuṃ ekaṃ niggahakammanti dasseti .
Etasmiñhi niggahakamme kate so puggalo ‘‘ ahaṃ
V2.211 suddho ’’ ti attano suddhiyā sādhanatthaṃ saṅghamajjhaṃ otarituṃ , saṅgho cassa vinicchayaṃ dātuṃ na labhati , taṃ kammakaraṇamatteneva ca taṃ adhikaraṇaṃ vūpasantaṃ hoti .Kathaṃ panetaṃ kammaṃ paṭippassambhatīti ?
Keci panettha ‘‘ so tathā niggahito niggahitova hoti , osāraṇaṃ na labhati .
Teneva pāḷiyaṃ
M2.223 osāraṇā na vuttā ’’ ti vadanti .Aññe pana ‘‘ pāḷiyaṃ na upasampādetabbantiādinā sammāvattanassa vuttattā sammāvattitvā lajjidhamme okkantassa osāraṇā avuttāpi tajjanīyādīsu viya nayato kammavācaṃ yojetvā osāraṇā kātabbā evā ’’ ti vadanti , idaṃ yuttaṃ .
Teneva aṭṭhakathāyaṃ vakkhati ‘‘ sace sīlavā bhavissati , vattaṃ paripūretvā paṭippassaddhiṃ labhissati .
No ce , tathānāsitakova bhavissatī ’’ ti ( cūḷava . aṭṭha .238).
Tassapāpiyasikākamman ti ca aluttasamāsoyeva .
Tenāha ‘‘ idaṃ hī ’’ ti ādi .
Sativinayakathādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Adhikaraṇakathāvaṇṇanā
215. Virūpato vipariṇāmaṭṭhena cittaṃ dukkhaṃ vipaccatīti āha ‘‘ cittadukkhatthaṃ vohāro ’’ tiādi .
Upavadanāti codanā .
Tatthevāti anuvadane .
Ādito paṭṭhāya ca tassa tassa kammassa viññātattāti vitthārato āgatakammavaggassa ādito paṭṭhāya vaṇṇanāmukhena viññātattā vinicchayo bhavissatīti yojanā .
216. Pāḷiyaṃ ajjhattaṃ vāti attani vā attano parisāya vā .
Bahiddhā vāti parasmiṃ vā parassa parisāya vā .
Anavassavāyāti anuppādāya .
220.‘‘ Vivādādhikaraṇaṃ kusalaṃ akusalaṃ abyākatan ’’ ti idaṃ pucchāvacanaṃ .
Vivādādhikaraṇaṃ siyā kusalan tiādi visajjanaṃ .
Esa nayo sesesupi .
222. Sammutisabhāvāyapi āpattiyā kāraṇūpacārena akusalābyākatabhāvena vuccamāne kusalassāpi āpattikāraṇattā tadupacārena ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ ti vattabbaṃ bhaveyya
V2.212 , tathāM2.224 avatvā ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti evaṃvacanassa kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ ettha sandhāyabhāsitavasena attho veditabbo ’’ ti vuttaṃ .Ettha cāyamadhippāyo – yadi hi āpatti nāma paramatthadhammasabhāvā bhaveyya , tadā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalan ’’ tiādivacanaṃ yujjeyya .
Yasmā duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathādīsu dassitadosappasaṅgato paramatthasabhaāvatā na yuttā , ekantasammutisabhāvā eva sā hoti , tasmā ‘‘ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ tipi nippariyāyato na vattabbā .
Yadi pana akusalaabyākatadhammasamuṭṭhitattameva upādāya pariyāyato ‘‘ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti vuttaṃ .
Tadā kusaladhammasamauṭṭhitattampi upādāya pariyāyato ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi vattabbaṃ bhaveyya .
Yato cetaṃ vacanaṃ āpattiyā akusalābyākatūpacārārahattassa kusalūpacārānārahattassa visuṃ kāraṇasabbhāvaṃ sandhāya bhāsitaṃ , tasmā yaṃ taṃ kāraṇavisesaṃ sandhāya idaṃ bhāsitaṃ , tassa vasenevettha attho veditabbo .
Idāni pana yo aṅgappahonakacittameva sandhāya āpattiyā akusalādibhāvo vutto , nāññaṃ visesakāraṇaṃ sandhāyāti gaṇheyya , tassa gāhe dosaṃ dassento ‘‘ yasmiṃ hī ’’ tiādimāha .
Tattha pathavīkhaṇanādiketi pathavīkhaṇanādinimitte paṇṇattivajje .
Āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅgan ti paṇṇattiṃ ajānitvā kusalacittena cetiyaṅgaṇādīsu bhūmisodhanādivasena pathavībhūtagāmavikopanādikāle kusalacittaṃ kāraṇaṃ hoti .
Tasmiṃ satīti tasmiṃ āpattādhikaraṇe vijjamāne kusalacittasamuṭṭhitattena kusalavohārārahāya āpattiyā vijjamānāyāti adhippāyo .
Sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷavagga 3.222) pana ‘‘ tasmiṃ satī ’’ ti imassa ‘‘ tasmiṃ kusalacitte āpattibhāvena gahite ’’ ti attho vutto , taṃ na yujjati ‘‘ yasmin ’’ ti ya-saddena parāmaṭṭhasseva āpattādhikaraṇassa ‘‘ tasmin ’’ ti parāmasitabbato .
Na sakkā vattun ti yadi sammutisabhāvāyapi āpattiyā akusalādisamuṭṭhitattena akusalādivohāro karīyati , tadā kusalavohāropi kattabboti ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti na sakkā vattuṃ , aññathā akusalādibhāvopissa paṭikkhipitabboti adhippāyo .
Tasmāti
M2.225 yasmā kusalādīnaṃ tiṇṇaṃ samānepi āpattiyā aṅgappahonakatte kusalavohārova āpattiyā paṭikkhitto , na akusalādivohāro , tasmā nayidaṃ aṅgappahonakaṃ cittaṃ sandhāya vuttan ti ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti idaṃ āpattiyā samuṭṭhāpakattena aṅgappahonakaṃ kāraṇabhūtaṃ cittamattaṃ sandhāya na vuttaṃV2.213 , aññathā ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi vattabbatoti adhippāyo .Etena āpattiyā akusalādibhāvopi kenaci nimittena pariyāyatova vutto , na paramatthatoti dasseti .
Yathāha ‘‘ yaṃ kusalacittena āpajjati , taṃ kusalaṃ , itarehi itaran ’’ ti .
Idaṃ panātiādīsu ayaṃ adhippāyo –
‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti idañhi yaṃ kiñci kadāci katthaci kāraṇaṃ bhavantaṃ aniyatakāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ na hoti .
Yaṃ pana sabbasikkhāpadesu āpattiyā kāraṇaṃ bhavitumarahati , idameva kāraṇaṃ sandhāya vuttaṃ .
Akusalañhi paṇṇattiṃ ñatvā vītikkamantassa sabbāpattiyā kāraṇaṃ hoti , lokavajjāpattiyā pana paṇṇattiṃ ajānantassapi kāraṇaṃ hoti .
Kevalaṃ paṇṇattivajjāpattīsu kusalābyākatacittapavattikkhaṇe eva akusalaṃ na vattati , tadaññattha sayameva pavattati .
Abyākataṃ pana kāyavacībhūtaṃ kusalākusalādīnaṃ pavattikkhaṇe nirodhasamāpannassa sahaseyyāpattiyanti sabbāpattiyā aṅgameva hoti channaṃ āpattisamuṭṭhānānaṃ kāyavācaṅgavirahitattābhāvā .
Tasmā imesaṃ akusalābyākatānaṃ sabbāpattimūlakattameva sandhāya idaṃ āpattiyā akusalattaṃ , abyākatattañca vuttaṃ .
Yattha pana pathavīkhaṇanādīsu kusalampi āpattiyā kāraṇaṃ hoti , tatthāpi āpattiyā tadupacārena kusalattavohāro ayutto sāvajjānavajjānaṃ ekattavohārassa viruddhattā .
Yadaggena aññamaññaṃ viruddhā , tadaggena kāraṇakāriyavohāropi nesaṃ ayutto .
Tasmā tattha vijjamānampi kusalaṃ abbohārikaṃ , kāyavacīdvārameva āveṇikaṃ kāraṇanti .
Tattha ekantato akusalamevāti akusalacittena samuṭṭhahanato kāraṇūpacārato evaṃ vuttaṃ .
Tatthāti lokavajje .
Vikappo natthīti siyā-saddassa vikappanatthataṃ dasseti .
Akusalaṃ hotīti akusalasamuṭṭhitāya kāraṇūpacārena akusalaṃ hoti .
Sahaseyyādivasena āpajjanato
M2.226 abyākataṃ hotīti itthiyādīhi saha piṭṭhipasāraṇavasappavattakāyadvārasaṅkhātarūpābyākatavaseneva āpajjitabbato kāraṇūpacāreneva āpatti abyākataṃ hoti .Tatthāti tasmiṃ paṇṇattivajjāpattādhikaraṇe .
Sañciccāsañciccavasenāti paṇṇattiṃ ñatvā , aññatvā ca āpajjanavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya akusalattaabyākatattasaṅkhātaṃ yathāvuttaṃ imaṃ vikappasabhāvaṃ sandhāya idaṃ vacanaṃ vuttaṃ .
Yadi evaṃ asañciccāpajjanapakkhe kusalenāpi āpajjanato tampi vikappaṃ sandhāya ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā kusalan ’’ tipi kasmā na vuttanti āha ‘‘ sace panā ’’ tiādi .
‘‘ Acittakānan ’’ ti
V2.214 vuttamevatthaṃ samuṭṭhānavasena vibhāvetuṃ ‘‘ eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampī ’’ ti vuttaṃ .Acittakasamuṭṭhānānaṃ ‘‘ kusalacittaṃ āpajjeyyā ’’ ti etena sāvajjabhūtāya āpattiyā kāraṇūpacārenāpi anavajjabhūtakusalavohāro ayuttoti dasseti .
‘‘ Na ca tatthā ’’ tiādinā kusalassa āpattiyā kāraṇattaṃ vijjamānampi tathā voharituṃ ayuttanti paṭikkhipitvā kāyavācāsaṅkhātaṃ abyākatasseva kāraṇattaṃ dasseti .
Tattha calitappavattānan ti calitānaṃ , pavattānañca .
Calito hi kāyo , pavattā vācā .
Ettha ca kāyavācānamaññatarameva aṅgaṃ .
Tañca … pe … abyākatan ti evaṃ abyākatassa āpattikāraṇabhāveneva vuttattā .
‘‘ Āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākatan ’’ ti idaṃ kāraṇūpacārena pariyāyato vuttaṃ , na nippariyāyatoti sijjhati .
Yaṃ pana sāratthadīpaniyaṃ ( sārattha . ṭī . cūḷava .3.222) āpattiyā nippariyāyatova akusalādisabhāvataṃ samatthetuṃ bahuṃ papañcitaṃ , taṃ na sārato paccetabbaṃ duṭṭhadosasikkhāpadaṭṭhakathāyameva paṭikkhittattā .
Tenevetthāpi ‘‘ yaṃ cittaṃ āpattiyā aṅgaṃ hotī ’’ tiādinā akusalacittassāpi āpattiyā kāraṇattena bhinnatāva dassitā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā dassitamevāti idha na vitthārayimha .
Evaṃ vītikkamato yo vītikkamoti ettha akusalacittena ñatvā vītikkamantassa kāyavacīvītikkamasamuṭṭhitā āpattivītikkamoti vutto .
Esa nayo abyākatavārepi .
Adhikaraṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā
228. Pāḷiyaṃ
M2.227 vivādādhikaraṇaṃ ekaṃ samathaṃ anāgammātiādi pucchā .Siyātiādi vissajjanaṃ .
Siyātissa vacanīyan ti eteneva vūpasamaṃ siyāti vattabbaṃ bhaveyyāti attho .
Sammukhāvinayasmin ti sammukhāvinayattasminti bhāvappadhāno niddeso daṭṭhabbo .
Evaṃ sabbavāresu .
‘‘ Kārako ukkoṭetī ’’ ti idaṃ upalakkhaṇamattaṃ , yassa kassaci ukkoṭentassa pācittiyameva .
Ubbāhikāya khīyanake pācittiyaṃ na vuttaṃ tattha chandadānassa natthitāya .
235. Vaṇṇāvaṇṇāyo katvāti khuddakamahantehi saññāṇehi yuttāyo katvā .
Tenāha ‘‘ nimittasaññaṃ āropetvā ’’ ti .
242. Kiccādhikaraṇaṃ
V2.215 … pe … sammatīti ettha sammukhāvinayena apalokanādikammaṃ sampajjatīti attho daṭṭhabbo .Adhikaraṇavūpasamanasamathakathādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Samathakkhandhakavaṇṇanānayo niṭṭhito .