3. Naravaggavaṇṇanā
227-228.
Porisa ntāni manussajātiyā nāmāni .
Mano ussannamassāti manusso , satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇavasena upacitamānasā ukkaṭṭhaguṇacittā , ke pana te ?
Jambudīpavāsino sattavisesā .
Tenāha bhagavā –
M0.165 ‘‘ tīhi , bhikkhave , ṭhānehi jambudīpakā manussā uttarakuruke manusse adhiggaṇhanti deve ca tāvatiṃse .Katamehi tīhi , sūrā satimanto idha brahmacariyavāso ’’ ti [ a . ni .9.21].
Tathā hi buddhā bhagavanto paccekabuddhā aggasāvakamahāsāvakacakkavattino ca aññe ca mahānubhāvā sattā tattheva uppajjanti .
Samānarūpāditāya pana saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi manussātveva paññāyiṃsūti eke , apare pana bhaṇanti ‘‘ lobhādīhi , alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya manussā , ye hi sattā manussajātikā , tesu visesato lobhādayo , alobhādayo ca ussadā , te lobhādīhi ussadatāya apāyamaggaṃ , alobhādīhi ussadatāya sugatimaggaṃ , nibbānagāmimaggañca pūrenti , tasmā lobhādīhi , alobhādīhi ca sahitassa manassa ussadatāya parittadīpavāsīhi saddhiṃ catumahādīpavāsino sattavisesā manussāti vuccantī ’’ ti .
Lokiyā pana manuno apaccabhāvena manussāti vadanti , manu nāma paṭhamakappiko lokamariyādāya ādibhūto hitāhitavidhāyako sattānaṃ pituṭṭhāniyo , yo sāsane ‘‘ mahāsammato ’’ ti vuccati , paccakkhato , paramparatāya ca tassa ovādānusāsaniyaṃ ṭhitā tassa puttasadisatāya manussāti vuccanti , tato eva hi te ‘‘ mānavā , manujā ’’ ti ca voharīyanti , ussa paccayo .
Manuno apaccaṃ mānuso , uso .
Mara pāṇacāge , co , macco , pabbajjā dinā vā tyapaccayo , dhātvantassa lopo ca .
Tato ‘‘ yavata ’’ miccādinā co , dvittaṃ .
Manuno apaccaṃ mānavo .
Māṇavo pyatra , ṇavo .
Manumhā jāto manujo .
Nī naye , netīti naro , aro .
Pusa posane , ṇo , puretīti vā poso .
Pura pūraṇe , so , ussottaṃ , ra lopo .
Punātīti pumā , pu
M0.166 pavane , mo , si ssā .Puretīti puriso , poriso ca , iso , rassassa dīghatāya pūriso ca .
Ettha ca manussā dipañcakaṃ itthiyampi vattate , narā dayo tu pumeyeva visiṭṭhaliṅgattā .
Tatra manussa mānusa manuja māṇavehi nadādi ttā ī paccayo , e ka sa kāralopo , manusī , mānusī , manujī , māṇavī .
Maccā , itthiyamato ā paccayo .
Viddasu pariyantaṃ paṇḍite .
Paṇḍā buddhi sañjātā assāti paṇḍito , taratyādi .
Paḍi gatiyaṃ vā , to .
Bujjhatīti budho .
Vidati jānātīti vidvā , vida ñāṇe , vo , si ssā .
Bhū sattāyaṃ , atthe vibhāveti pakāseti sīlenāti vibhāvī , ṇī .
Rāgādayo sametīti santo , to , sundaro anto avasānametassāti vā santo .
Sundarā paññā yassa sappañño .
Kinnāma na vindatīti kovido , nerutto , kuṃ pāpaṃ vindatīti vā kovido .
Dhī paññā yassatthīti so dhīmā , sobhanaṃ jhāyatīti sudhī , jhe cintāyaṃ .
Jha ssa dho , ī , sundarā dhī yassāti vā sudhī .
Kavi vaṇṇe , i , itthiyaṃ kavī ca , ku sadde vā , i , kavi .
Byañjayatīti byatto , añja gatiyaṃ , to .
Bhujādīnamanto no dvi ca .
Visiṭṭho attā yassāti vā byatto .
Cakkha dassane , yu , vicakkhaṇo , vicāretīti vā vicakkhaṇo , nerutto .
Vigato sārado etasmāti visārado .
229. Medhā dhāraṇā mati paññā yassāti medhāvī , vī .
Atisayamatiyuttatāya matimā .
Paññāya yogato pañño .
Visesaṃ jānāti sīlenāti viññū , rū .
Vida ñāṇe , uro , viduro [ vidūo ( ka .)].
Rū paccaye vidū .
Dhīyogā dhīro , ro .
Visiṭṭhadassanasīlatāya
M0.167 vipassī , ṇī .Dosaṃ jānātīti dosaññū , rū .
Bujjhatīti buddho , to .
Du gatiyaṃ , a , ussāvo [ du gatiyaṃ abbo ( sūci )], dabbo .
Vida ñāṇe , dasu .
230-231.
Mahilā ntaṃ itthisāmaññe .
Isu icchāyaṃ , to , nadādi .
Sīmassa anto sīmanto , kesaveso , taṃyogā sīmantinī , inī .
Narassāyaṃ nārī , idamatthe ṇo .
Tiṭṭhati gabbho yassaṃ , sā thī .
Dhā dhāraṇe vā , vaṇṇavikāro , ī .
Bandha bandhane , ū , bandha ssa vadhā deso ca [ ṇvādi 3], vadhū saddo suṇisābhariyānampi vācako .
Vana sambhattiyaṃ , to , i kārāgamo ca .
Aṅga gamanattho , yu , aṅganā , visiṭṭhanāriyampi aṅganā , tadā kalyāṇaṅganārīlakkhaṇopetaṃ pasatthaṃ hatthapādādikamaṅgamassatthīti assatthyatthe aṅgā kalyāṇe na paccayo [ moggallāna 4.92].
Virūpesupi mado rāgamado yassā sā pamadā , visiṭṭhanāriyaṃpyatra pamadā , tadā pakaṭṭho mado rūpasobhaggajanito cetovikāro yassā sā pamadā .
Rūpalāvaṇyasampannatāya sundarī , visiṭṭhāyampi .
Kamanīyavuttitāya kantā , kamu kantiyaṃ , to .
Kantiyogā vā kantā , visiṭṭhāyampi .
Ramayati vinodayati nāyakaṃ , sā ramaṇī , nandādīhi yu , nadādi , visiṭṭhāyampi .
Daya rakkhaṇe , kammani to .
Appaṃ balaṃ yassā sā abalā , appatthoyaṃ a kāro .
Mātuyā gāmo viya gāmo yassā
M0.168 sā mātugāmo , mātā viya gacchatīti vā mātugāmo , gamu gamane , ṇo , mātā viya gasatīti vā mātugāmo , gasa adane , mo , mātā viya gāyatīti vā mātugāmo , gā sadde , mo .Mahī viya suciṃ asucimpi lātīti mahilā , mahantesu bahūsupi rattacittesu ilati gacchatīti vā mahilā , ila gamane , maha pūjāyaṃ vā , iro , la ttaṃ , ā , mahilā .
Mahelāpyatra .
Tikaṃ visiṭṭhanāriyameva .
Lala vilāse , nandādīhi yu .
Lala icchāyanti curādi gaṇato vā yu .
Bhayapakati bhīru , bhī bhaye , ru ,‘‘ bhīru atte jane ’ tthiyan ’’ ti rabhaso .
Atisayitakāmā kāminī , kāmo siṅgārarūpo mado yassātthīti inī , sabbatrevaṃ .
Vāmalocanā , bhāvinī , nitambinī , rāmāiccādīnipi visiṭṭhanārīnāmāni .
Dvayaṃ paṭhamavayasi vattamānāyaṃ .
Aṭṭhavassā bhave gorī , dasavassā tu kaññakā ;
Sampatte dvādase vasse , kumārītya ’ bhidhīyate [ cintāmaṇiṭīkā 16.8].
Iha tvabhedopacārenekattaṃ .
Aññe panāhu ‘‘ kaññā saddoyaṃ pumunābhisambandhapubbake sampayoge nivattetī ’’ ti .
Kumāra kīḷāyaṃ , curādi , kumārayatīti kumārī , a , nadādi , sakatthe ko , ṇvunā vā siddho .
Kamanīyateti kaññā , kana dittikantigatīsu , yo , nyassa ñattaṃ , a , ā .
Yuva saddato
M0.169 pāṭipadikatoti , yuvati .Varitthipariyāyasāmaññepi yuvati saddo pakatyantaramatthīti .
Tara taraṇe , yu , u ttaṃ , ī ca .
232. Sābhisekā laddhābhisekā rājitthī mahesī nāma , maha pūjāyaṃ , kammani iso , isse , tato ī , mahatiyo rājitthiyo īsati abhibhavatīti vā mahesī , īsa issariye , ī .
Mahesito aññā rājanāriyo bhoginiyo bhogayogā , ī , inī ca .
Yānārī purisassa saṅketaṃ yāti , sā ‘‘ dhavatthinī , abhisārikā ’’ ti coccate .
Dhavaṃ patiṃ atthayati icchatīti dhavatthinī , attha yācanicchāsu , inī , asatīviseso .
Sara gatiyaṃ , abhisarati saṅketanti , ṇvu .
233. Chakkaṃ vesiyaṃ .
Catusaṭṭhikalākusalatāya , sīlarūpādimattāya ca gaṇyate ādīyate gaṇikā , gaṇa saṅkhyāne , ṇvu .
Veso ākappo , tenātisobhate , kammavesehi vā icchīyateti .
Atisobhane , icchatthe vā ya paccayo .
Vaṇṇasampannā dāsī vaṇṇadāsī , dāsimpi hi vaṇṇasampannaṃ keci sāmikā dhanalobhena gaṇikaṃ karonti .
Nagaraṃ sobhetīti nagarasobhinī .
Rūpena upajīvatīti rūpūpajīvinī .
Atisayavesayuttatāya vesī .
Dvayaṃ asatīsāmaññe .
Kulāni aṭati nāsayatīti kulaṭā .
Bandhamanubandhaṃ kāyatīti bandhakī , nadādi .
234. Catukkaṃ uttamanāriyaṃ .
Varo āroho soṇi yassā sā varārohā .
Uttamaguṇayogā uttamā .
Soṇigāravena
M0.170 mattagajo viya bandhanagāminī mattakāsinī , kasa gatiyaṃ .Varavaṇṇayogā varavaṇṇinī , inī .
‘‘ Sīte sukhoṇhasabbaṅgī , gimhe yā sukhasītalā ;
Bhattu bhattā ca yā nārī , sā bhave varavaṇṇinī ’’ ti .
ruddo ;
Dvayaṃ akhaṇḍitacaritrāyaṃ .
Pati sāmikova kamanīyo yassā patibbatā , patimhi vatamassāti vā patibbatā .
Asa bhuvi , anto , ī , ādilopo .
Sametīti vā satī , samu upasame , anto , ī .
Dvayaṃ kāmarattarājaputtādino kulassa niyatapatiyaṃ .
Kulānurūpā itthī kulitthī , kulaṃ pāleti rakkhatīti kulapālikā , ṇvu .
235. Dvayaṃ matabhattikāyaṃ .
Vigato dhavo bhattā yassā vidhavā .
Pati suñño naṭṭho yassāti patisuññā .
Dvayaṃ atticchāya patyanvesiniyaṃ kaññāyaṃ .
Patiṃ varati gavesatīti patimbarā , dutiyāyālopo .
Sayameva patiṃ varatīti sayambarā , paṭhamāyālopo , vara patthanāyaṃ .
Catukkaṃ vijātāyaṃ .
Vijanī gabbhavimokkhane , to , vijāyitthāti vijātā .
Sū abhisave , to .
Jātaṃ apaccaṃ putto etissāti jātāpaccā .
Pasūtāva pasūtikā , ka paccayo , i ttañca .
236. Dvayaṃ
M0.171 dūtiyaṃ .Yā pesīyate , sā dūtī , du gamane , ti , ī mhi dūtī .
Sañcārayati yathābhimatanti , ṇvu .
Tikaṃ dāsiyaṃ .
Du kucchitaṃ asati bhakkhatīti dāsī , ī , dīyante tāyāti vā dāsī , dā dāne , so , ī ca .
Ciṭa pesane , kammani ṇo , ī .
Kuṭaṃ udakakumbhaṃ dhāretīti kuṭadhārikā , ṇvu .
Dvayaṃ subhāsubhanirūpiniyaṃ saṃvarikādimhi .
Vara gatiyaṃ , kattari inī .
Subhāsubhassa ikkhaṇaṃ nirūpanaṃ yassātthīti , i , sakatthe ko .
Ime dve saddā tulyatthā .
Yā sayaṃ khattiyajāti yassa kassaci bhariyā , sā khattiyānī , khattiyā ca .
Khattiyassāpaccaṃ khattiyānī , āno , ī .
Ṇa mhi khattiyā .
237. Pajjaṃ aggisakkhipubbakatapāṇigahitāyaṃ bhariyāyaṃ , aññatra tūpacārā .
Dārayante yenāti dāro , dara vidāraṇe , akattari ca kārake saññāyaṃ ṇo .
Jāyati putto yāyāti jāyā , jana janane , yo , jani ssa jā ca , ā , jayatīti vā jāyā , ji jaye , yo , jissa jā , ā , jāyā .
Kala saṅkhyāne , atto .
Gharaṃ netīti gharaṇī , ṇa ttaṃ .
Bharitabbato bhariyā , bhara bharaṇe , yo .
Piyāyitabbato piyā , pī tappanakantīsu , yo .
Pajaṃ puttaṃ pāletīti pajāpati , pā pālane , ti , ā ttaṃ , rassattañca
M0.172 .Dvinnaṃ pūraṇī dutiyā .
Paṭhamo bhattā , bhariyā dutiyā .
Sāmikassa pāde paricaratīti pādaparicārikā , ṇvu .
Patinī , pāṇigahitā , sahadhamminītipi tassāyeva nāmāni .
238. Tikaṃ sakhiyaṃ .
Tesu tesu kiccesu saha khāyati pakāsatīti sakhī , saha pubbo khā pakāsanakathanesu , ī .
Ala bhūsane ā pubbo , i .
Vayasā tulyā vayasā , tulye saññāyaṃ so [ pāṇini 4.4.91 sutte yapaccayo dissati ].
Jarovuccati corassāmiko , tassāyaṃ jārī , ṇo , ī .
Sāmikaṃ atikkamma aññatra caratīti , inī .
239. Pume tūti liṅganto tu saddo na pubbaṃ bhajate .
Ara gamane , tu , ara ssuttaṃ .
Ratiyā jāyatīti rajo , tilopo .
Puppha vikasane , pupphaṃ .
Tikaṃ rajassalāyaṃ .
Utuyogā utunī , inī .
Rajayogā rajassalā , salo .
Pupphavantatāya pupphavatī .
Thīdhamminī , avī , atteyī , malinī , utumatī , udakīiccādīnipi tassā nāmāni .
Tikaṃ gabbhiniyaṃ .
Garu alahuko gabbho kucchi etissāti garugabbhā .
Āpanno patto gabbhaṭṭho satto etāyāti āpannasattā .
Gabbhayogā gabbhinī .
Tikaṃ
M0.173 yena veṭhito gabbho kucchiyaṃ tiṭṭhati , tatrāsayeti khyāte .Gabbho āsayate tiṭṭhatyatrāti , ṇo .
Jaraṃ etīti jalābu .
U , ra ssa lo , ya ssa bo , jarāpubbo i gatiyaṃ .
Kalaṃ jarataṃ lātīti kalalo , kala saṅkhyāne vā , alo .
240-241.
Sattakaṃ bhattari .
Dhū kampane , santāsaṃ dhunotīti dhavo , a .
Saṃ etassatthīti sāmiko , āmi paccayo , sakatthe ko , i paccayo vā , niggahītassa mo , a ssa ca dīgho , sāmiko .
Bhara bharaṇe , bharatīti bhattā , ritu .
Kamu icchāyaṃ , to ,‘‘ pakkamādīhi nto cā ’’ ti ntattaṃ .
Pā rakkhaṇe , ati , pati .
Vara icchāyaṃ , a , varo .
Pī tappanakantīsu , yo .
Ratikāraṇattā patino upa upapati , samāse kate abhidhānato pubbanipāto , appadhānabhūto vā pati upapati .
Jara vayohānimhi , jīyante anenāti jāro , dāro ca .
Sattakaṃ putte .
Narake na patantyanena jātenāti apaccaṃ , pata gatiyaṃ , yo , tya ssa co , na patati na vicchindati vaṃso
M0.174 etenāti vā apaccaṃ , putte , dhītari ca niccanapuṃsakoyaṃ .Pū pavane .
Punāti pitaro tenāti putto .
‘‘ Chadādīhi tatraṇa ’’ ti to .
Pūretīti vā putto .
Attato jāto atrajo ,‘‘ attajo ’’ tipi pāṭho .
Suyateti suto .
Su abhisave , suṇātīti vā suto , to , su savane .
Tanumhā jāto tanujo , tanayo ca , yo , tanoti mudanti vā tanayo , ayo .
Sūyateti sūnu , kammani nu , sū pasave .
Puttā dayo sūnu pariyantā dhītari vattamānā itthiyaṃ vattanti .
Duhitā , dhītā ca sadā nāriyameva .
Duha papūraṇe , rātu , ottābhāvo , i kārāgamo ca .
Dhā dhāraṇe , rātu , āssī .
Puttādayo ca te sāmaññeneva kuṇḍagolakādīnaṃ vācakā .
Savaṇṇāyaṃ tu ūḍhāyaṃ sajāto sayaṃ janito suto oraso nāma .
Sajāta saddena kuṇḍakagolakakhattādibyavacchedo .
Jīvati bhattari jārajo suto kuṇḍā khyo .
Mate bhattari jārajo golakā khyo .
Ariyāsuddajo suto khattā nāma [ khattā ariyāsuddānaṃ ( amara 20.3)].
Ādi nā māgadhādīnaṃ gahaṇaṃ .
Vuttañhi –
‘‘ Amate jārajo kuṇḍo ,
Mate bhattari golako ’’ ti [ amara 16.36].
‘‘ Māgadho suddakhattājo ’’ ti [ abhidhānu 503 gāthā ] ca .
Urasā manasā nimmito , ura saddā tatiyantā nimmitatthe ṇo , niviṭṭhattā tena nimmitoti vuccati .
Urasi bhavoti vā oraso .
242. Catukkaṃpatipatinīnaṃ
M0.175 yuge ,‘‘ dārā pume bahutte ca , daṃ kalatre napuṃsake ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 16.38] amaramālā , jaṃ saddo tvabyayo dāravacano .Tasmā ‘‘ jampati , dampatī ’’ tipi bhavitabbaṃ , idha pana kaccāyanamatenodāhaṭā .
Jāyā ca pati ca jāyāpati .
Itarītarayogadvando .
Jāyā ca pati ca jānipati , tathā jāyampati ādayo , jāyā saddassa patimhi pare jāni , tudañca , jāyañca yadā dinā .
Tikaṃ napuṃsake .
Vigato rāgassavo yasmā vassavaro .
Su savane , aro .
Paṇa byavahāre , ḍo , paḍi liṅgavekalye vā , bhūvādi .
Na itthī na pumā napuṃsakaṃ , niruttinayena itthipumānaṃ puṃsaka bhāvo , na ssa ca pakati .
Tatiyāpakati , saṇḍo , kalībantipi tassa nāmāni .
Tatiyā pakati tatiyappakāro , samajātike itthipurise apekkhitvā tatiyattaṃ pakārassa .
Paṭhamā hi pakati itthī , dutiyā pakati puriso , itarapakati tatiyā pakati .
243. Chakkaṃ ñātimatte , bandhuyeva bandhavo , a , ussāvo .
Bandhatīti bandhu , u .
Sassa attano jano sajano .
Samānaṃ gottaṃ kulaṃ assāti sagotto , samāna ssa sa bhāvo .
Ñā avabodhane , kammeti , ñātiyeva ñātako , a ttaṃ , sakatthe ko ca .
Su saddopyatra [ sva ( amara 16.36)].
Dvayaṃ
M0.176 sattapurisāvadhikesu nikaṭañātīsu .Lohitena sambandho sālohito , sambandha ssa sā deso , pubbanipāto ca , samānaṃ piṇḍadānaṃ yassa sapiṇḍo , sanābhayopyatra [ nābhi sattapurisāvadhikakule ( cintāmaṇiṭīkā 16.33)].
Tikaṃ pitari .
Tā pālane , to kattari .
Janayatīti janako , ṇvu .
Pā rakkhaṇe , ritu , assittaṃ .
244. Chakkaṃ mātari .
Ama pūjāyaṃ , kammani mo , bo ca , ammā , ambā .
Janayatīti jananī , yu , nadādi .
Māna pūjāyaṃ , puttaṃ mānetīti mātā , rātu , pātīti vā mātā , pāti ssa mo .
Janetīti janetti , ti .
Janetīti janikā , ṇvu , i ttaṃ .
Appadhānabhūtā mātā upamātā , kumāre dhāretīti dhāti .
Dhā dhāraṇe , ti .
Jāyāya bhariyāya bhātiko kaniṭṭho ca jeṭṭho ca sālo nāma , sassa attano esā sā , bhariyā , tassā bhātā sālo , jāyāya bhātari alo .
Sara gaticintāhiṃsāsu vā , ṇo , la ttaṃ , sāla vitakke vā , curādi .
245. Sāmino bhattu bhaginī nanandā nāma , na nandatīti nanandā , a ttābhāvo na ssa vibhāsādhikārā .
Nanda samiddhiyaṃ , bhūvādi .
Dvayaṃ
M0.177 ayyikāyaṃ .Mātuyā mātā mātāmahī .
Pitūnaṃ pitari ca mātari ca āmahaṃ yadā dinā , nadādi .
Araha pūjāyaṃ , ṇvu , raha ssa yo , aya gatimhi vā , ṇvu , ayyikā .
Mātuyā bhātā mātulo nāma , mātuyā bhātā mātulo , mātu bhātari ula paccayo .
Assa mātulassa pajāpati jāyā mātulānī nāma , mātulassa bhariyā mātulānī , mātulabhariyāyaṃ āno , nadādi , atha vā mātulassa esā mātulānī , ī , a ssa āno .
246. Jāyāpatīnaṃ dvinnaṃ jananī mātā sassu vuttā , sasa gatihiṃsāpānesu .
Tappitā tesaṃ jāyāpatīnaṃ pitā pana sasuro nāma , sasa dhātumhā uro .
Bhaginiyā putto pana bhāgineyyo nāma , bhaginiyā apaccaṃ bhāgineyyo , ṇeyyo .
247. Dvayaṃ sutassa , sutāya ca puttesu .
Naha bandhane , ritu , nī naye vā .
Puttassa putto paputto , tta lopo , ussattañca .
Sāmibhātā devaro nāma , atha vā sāmibhātā kaniṭṭho sāmino bhātā devaro nāma .
Jeṭṭho tu sasuro evoccate .
Divu kīḷāyaṃ , aro .
Dvayaṃ
M0.178 dhītupatimhi .Jana janane , ritu , assāttaṃ , nassa mā deso ca .
Dvayaṃ pitupitari .
Pituno pitā pitāmaho .
248. Husā ntāni padena padena nāmāni .
Mātuyā bhaginī mātucchā , ccho .
Pituno bhaginī pitucchā , pitubhaginī pitucchā bhavetyattho .
Pitāmaha saddo na kevalaṃ janakapitarameva vadati , atha kho janakapitupitādayopīti etthāpi ‘‘ papitāmaho ’’ iccudāhaṭo .
Pituno ayyako payyako , tu lopo .
Su savane , ṇhā .
Ṇisa mhi suṇisā .
Sa mhi husā , ha ttaṃ .
Sabbatra ‘‘ itthiyamato āpaccayo ’’ ti ā .
249. Catukkaṃ ekodare bhātari .
Samānodare ṭhito sodariyo , samāna ssa so .
Samāno gabbho sagabbho , tatra bhavo sagabbho , ṇo .
Samānodare jāto sodaro .
Samānodare jāto sahajo .
Saha saddo tulyavacano .
Mātāpitū te dve janā pitaro vuccante .
Ubhinnampi janakabyappadesaniyatattā abhedavacanicchāyaṃ pituttamattheva .
Nanvabhedā jāti , tassā cobhayatra sattādekattaṃ , na ca jātiyā
M0.179 liṅgasaṅkhyā bhavanti , adabbattā bahuvacanaṃ na siyāti ?Nesa doso , na hi jātipadatthikassa na dabbaṃ , dabbapadatthikassa vā na jātīti .
Kintubhayesaṃpyubhayapadattho ihātthaviseso .
Jātipadatthikassa jāti padhānabhūtā dabbaṃ guṇabhūtaṃ , dabbapadatthikassa tu vipariyayo , tatra jātivacanicchāyaṃ dabbe viya liṅgasaṅkhyā vattabbā , tassa ca bahuttā bahuvacanaṃ .
Pubbe viyābhedavacanicchāyaṃ putto ca dhītā ca puttā vuccante , jaññattañhi puttabyapadesaniyataṃ dhītaripyatthi , vipariyaye tu na bhavatyanabhidhānato .
Bhedavacanicchāyaṃ puttadhītaroti bhavati .
250. Sassu ca sasuro ca sasurāti vuccante .
Tadapaccohanasambandhinibandhanā hi byappadeso sassuyampi ṭhito .
Bhedavacanicchāyaṃ tu pubbe viya paccatthaṃ saddaniveso .
Bhātā ca bhaginī ca bhātaro vuccante .
Ekagabbhositattaṃ bhātubyappadesaniyataṃ bhaginiyaṃpyatthi .
Tato ekagabbhositattassābhedavacanicchāyaṃ ubho bhātaro vuccante .
Ettha ca sabbatrāpi virūpekaseso daṭṭhabbo .
Duvidho hi ekaseso sarūpāsarūpavasena .
Tatra sarūpekasese bahuvacanameva , itaratra pana dvivacanaṃ , yathā puriso ca puriso ca purisā , nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpaṃ , mātā ca pitā ca pitaroti .
Bālyayobbanavuḍḍhattāni tīṇi vayāni .
Tatra tikaṃ bālye .
Dvayaṃ yobbane .
Bālassa bhāvo bālattaṃ , ttaṃ .
Tā paccaye bālatā .
Ṇyamhi bālyaṃ , atha vā bala pāṇane , balanti assasitapassasitamattena
M0.180 paṇantīti bālā , balyante saṃvarīyanteti vā bālā , bala saṃvaraṇe .Tesaṃ bhāvo bālattā di .
Yuvassa bhāvo yobbaññaṃ , yobbana ñca , bhāve ṇyo , ṇo ca , atha vā yu missane , yu , u ssa uvā deso , vuddhi .
Tesaṃ bhāvo yobbaññā di .
251. Ye jarākatā sukkā kesādayo , te palitaṃ nāma siyuṃ , tesaṃ vā yaṃ sukkattaṃ , taṃ palitaṃ nāma .
Paca pāke , ito , ca ssa la ttañca .
Dvayaṃ valipalitādimati kāyaparipāke .
Jīyanti vuḍḍhā bhavanti assaṃ jarā , jara vayohānimhi , jarā eva jaratā , sakatthe tā paccayo .
Vissasā tipi jarāya nāmaṃ .
Visesena saṃsate adho pātayatīti vissasā .
Saṃsati ’ rayaṃ pamādattho , avasaṃsanattho ca , iha avasaṃsanattho , niggahītalopo , dvittañca .
Bālyayobbanavuḍḍhattāni pubbe vuttāni .
Idāni tabbatināmānyāha .
Tatra addhaṃ chāpasāmaññe .
Putha , patha vitthāre , uko , puthuko , pala gamane , ṇvu , assittaṃ , dvittañca , pillako .
Chupa samphasse , ussāttaṃ , chāpo .
Kumāra kīḷāyaṃ , kumāro .
Bala pāṇane , ṇo , bālo , pū pavane , to , sakatthe ko , potako , itthiyaṃ potakī .
Poto , sāvo , sāvako , abbhako , ḍimbho , susuko , susuiccādīnipi chāpasāmaññatthāni .
252. Bālasāmaññavācakāni
M0.181 dassetvā visesabālanāmāni dassetumāha ‘‘ athu ’’ ccādi .Uttāno , uttānaṃ vā sayatīti uttānasayo .
Ka paccaye uttānaseyyako .
Thanaṃ pivatīti thanapo , ḍimbha saddopyatra .
253. Sattakaṃ taruṇe .
Āsoḷasā bhave bālo ,
Taruṇo tu tato bhave ;
Vuddho tu sattatyāyumhā ,
Tīṇi vayāni lakkhaye .
Tara taraṇe , uṇo .
Vayasi yobbane tiṭṭhatīti vayaṭṭho , to ,‘‘ vayo bālyādi pakkhī ca , yobbanañca vayo kvacī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 16.42] ruddo , daha bhasmīkaraṇe , aro , yu missane , a , uvā deso , si ssākāro .
Sasa plutagatimhi , u , assuttaṃ , susu , taruṇa ssa vā pāṭipadikassa susvā deso .
Manuno apaccaṃ mānavo , vaṇṇavikāro , na ssa ṇa ttaṃ , māṇavo .
Kucchāyaṃ ka paccayo , māṇavakoti siddhaṃ .
Vuttañca –
‘‘ Apacce kucchite mūḷhe , manutossaggiko mato ’’ ti [ mahābhāssa 4.1.161] dara vidāraṇe , ṇvu .
Dvayaṃ sukhavaḍḍhite kumāre , sukho kumāro sukumāro , kha lopo , sukhena edhati vaddhatīti sukhedhito .
‘‘ Sukhocito ’’ tipi
M0.182 pāṭho , sukhaṃ ucitaṃ sampiṇḍitaṃ etthāti sukhocito , uca samavāye . 254-255.
Dvipādena vuḍḍhassa nāmāni .
Āyumahattaṃ lātīti mahallako , ṇvu , dvittaṃ .
Vaḍḍha vaḍḍhane , kattari to , ta ssa ḍho , ḍḍha ssa ḍo , assuttaṃ , dhā gatinivattiyaṃ , iro , dha ssa tha ttaṃ , i ssa e ttaṃ .
Jara vayohānimhi , kattari to , ta ssa innā deso , dhātvantalopo , ṇa ttañca , jiṇṇo , sakatthe ka mhi jiṇṇako .
Pakataṃ vayo yobbanamassāti pavayo tipi vuḍḍhassa nāmaṃ .
Valina ntāni pādena nāmāni .
Tatra tikaṃ jeṭṭhabhātari .
Agge pure kāle , pubbe ca kāle jāyatīti aggajo , pubbajo ca .
Ayañca vuḍḍho ayañca vuḍḍho , ayamimesaṃ visesena vuḍḍhoti jeṭṭho , vuḍḍha saddā iṭṭha paccayo ,‘‘ vuḍḍhassa jo iyiṭṭhesū ’’ ti vuḍḍha ssa jo .
A lope parassāsavaṇṇattaṃ .
Tikaṃ pacchājāte bhātari .
Ayañca yuvā ayañca yuvā , ayamimesaṃ visesena yuvāti kaniṭṭho , kaniyo [ kaṇiṭṭho kaṇiyo ( ka .)] ca .
Iyiṭṭhe su yuva saddassa kanā deso [ kaṇādeso ( ka .)].
Anu pacchākāle jāto anujo .
Jaghaññe pacchākāle jāto jaghaññajo .
Aparasmiṃ pacchākāle jāto aparajoti dvepyatra .
Vali
M0.183 sithilaṃ taco cammaṃ yassa valittaco , dvittaṃ .Vali cammametassatthīti valino , ino .
Uttānasayā dayo valina ntā vāccaliṅgattā tīsu liṅgesu vattanti , yathā – uttānasayo bālo , uttānasayā kumārī , uttānasayaṃ napuṃsakaṃ .
256. Pañcakaṃ matthake .
Si saye , so , dīgho ca , aṅgesu uttamaṅgattā uttamaṅgaṃ , uttamo ca taṃ aṅgañcātipi uttamaṅgaṃ .
Sīsañca uttamaṅgañca sīsottamaṅgāni .
Si sevāyaṃ , ro , sevanti etenāti siro .
Muda tose , dho .
Si ssākāro .
Masa āmasane , ttho , sakatthe ko ca , masi parimāṇe vā .
Pajjaddhaṃ kese .
Ke matthake seti tiṭṭhatīti keso .
Sattamiyālopo , kati chedane , alo , assuttaṃ .
Vala saṃvaraṇe , kammani ṇa paccayo , vālo .
Uttamaṅge sīse ruhatīti uttamaṅgaruho .
Muddhani jāyatīti muddhajo .
Vālo ca uttamaṅgaruho ca muddhajo ceti itarītarayogadvando .
Cikuro , kacotipyatra .
Ci cayane , kura sadde , anekatthattā chedane .
Vaḍḍhamāno cikarīyateti cikuro , kaca bandhane , a .
257. Kusumagabbhā kesā kesacūḷā muttikādinā bahi saṃyatā santhatā dhammilo nāma .
Ekato katvā dharīyati
M0.184 bandhīyatīti dhammilo , kammani ilo .Dhammena nānādesiyamanussānaṃ samācārena ilatīti vā dhammilo , ila gamane .
Dvayaṃ kumārānaṃ sikhāpañcake , cūḷattayeti keci .
Kākānaṃ pakkhasaṇṭhānattā kākapakkho .
Sikhā eva sikhaṇḍako , sakatthe ko .
Sikhāsikhaṇḍa saddānamabhedattāyeva hi ‘‘ sikhaṇḍī , sikhī cā ’’ ti moro vutto .
Pāso , hattho ca ime dve kesacaye kesapariyāyato pare hutvā kesānaṃ kalāpe vattanti , na kevalā , yathā – kesapāso kesahattho iccādi .
Pā rakkhaṇe , pāti rakkhati avayaveti pāso , so , pasa bandhaneti keci , ṇo .
Hana gatiyaṃ , avayavā nihananti etthāti hattho , tho , pakkhopyatra .
Tāpasānaṃ vatīnaṃ tahiṃ kesacaye jaṭā saddo vuccati , jaṭa jaṭane , jaṭa saṅghāte vā ,‘‘ itthiyamatiyavo vā ’’ ti a .
258. Positabhattādīhi yā banjhate , tatra veṇī , paveṇī ca .
Vī pajane , pajanaṃ gabbhavimokkho , vī tantasantāne vā , ṇī .
Pakkhe paveṇī .
Dvayaṃ sīsamajjhaṭṭhacūḷāyaṃ .
Cūḷa sañcodane , cūḷa hāvakaraṇe vā , a .
Sikhā vuttā .
Kesapāsīpyatra , nadādi .
Nārīnaṃ
M0.185 kesamajjhamhi paddhati ujugatamaggo sīmantoti mato kathito .Sīmassa anto sīmanto , sī saye vā , anto , majjhe ma kāravaṇṇāgamo .
259. Tikaṃ lome .
Lū chedane , vaḍḍhamānaṃ lūyateti lomaṃ , mo .
Tanumhi ruhatīti tanuruhaṃ , a .
Ruha janane , rūha pātubhāve vā , mo , ha lopo , o ttañca , lū chedane vā , mo , lassa rattaṃ , romaṃ .
Akkhimhi jātaṃ lomaṃ pamhaṃ , pakhumañcoccate .
Paminoti tenāti pamhaṃ , pa pubbo mā parimāṇe , ha paccayo .
Akkhino pakkhadvaye jātaṃ pakhumaṃ , umo , ka lopo ca .
Pumamukhe purisānaṃ mukhe vuttaṃ [ pavuṭṭhaṃ ( ka .)] lomaṃ massu nāma , masa āmasane , su , massu .
Tikaṃ bha mumhi .
Bhama anavaṭṭhāne , ū , ma lopo , bhū .
Umhi bhamu , ka paccaye bhamuko .
Bhamuka sahacaraṇato bhamu pulliṅgo .
260. Tikaṃ nettodake .
Khipa peraṇe , po , issattaṃ .
Nette jātaṃ jalaṃ nettajalaṃ .
Asa adhopatane , su , assu .
Nettajalañca assu cāti dvando .
Assu napuṃsake .
Dvayaṃ
M0.186 akkhiputtalikāyaṃ .Nette dissamānā tārā nettatārā .
Kaññā saddato taddhito a paccayo , kaññā saddassa kanīnā deso , itthikatākārapare ke pubbo a kāro i kāramāpajjate [ kātanta 2.2.65], kanīnikā .
Tārakāpyatra .
Chakkaṃ mukhavivare , kavayo pana tadupalakkhitepi samudāye yujjante .
Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ , karaṇe yu .
Mu bandhane , kho , o ttābhāvo nipātanā , mukhaṃ .
Sabbadharakate pana khaññateti dhātunā mukhanti nipātitaṃ , khanu avadāraṇe .
Tuḍi toḍane , a .
Tanu vitthāre vā , ḍo , assuttaṃ .
Vadati tenāti vattaṃ , to , vuccate anenāti vā vattaṃ .
Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ , to .
Lapa vacane , karaṇe yu .
Ānanti asanti anenāti ānanaṃ , ana pāṇane , yu .
Assaṃpyatra .
Asa bhakkhane .
Karaṇe so .
261. Aḍḍhaṃ dante .
Dvīsu ṭhānesu dvikkhattuṃ vā jāyateti dvijo .
Lapane mukhe jāyatīti lapanajo .
Dā avakhaṇḍane , dāyati bhakkhamanenāti danto , anto , dasa adane vā , dasanti bhojjamanenāti danto , anto , dhātvantalopo .
Damu damane vā , to .
Daṃsa daṃsane , daṃsate vilikhyate bhakkhamanenāti daṃsano , yu .
Rada vilekhane , yu , radano .
A mhi rado .
Dantabhedasmiṃ dantavisese dāṭhā saddo .
Itthiliṅgoyaṃ .
Daṃsa dhātuto ṭho , daṃsi ssa ca dā , dāṭhā , muddhajadutiyoyaṃ .
Akkhikoṭīsu
M0.187 vāmadakkhiṇanettānaṃ antesu apāṅgo vattati , sarīraṅgasaṅkhātassa kaṇṇassa apa samīpaṃ apāṅgo . 262. Catukkaṃ oṭṭhe .
Dante āvarati chādayatīti dantāvaraṇaṃ .
Usa dāhe , to ,‘‘ sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho ’’ ti sahādibyañjanena ṭṭho , o ttadvittāni , oṭṭho .
Gadrabhepyayaṃ .
Atha vā usa dāhe , ṭṭho , ottadvittādi , ubhayatrāpi muddhajadutiyo , īsaṃ kiñci kālaṃ dhāreti bhakkhametthāti adharo , īsattho hyatra a kāro .
‘‘ A pume mādhave ñeyyo ,
Paṭisedhe tadabyayaṃ ;
Īsatthe ca viruddhatthe ,
Sadisatthe payogato ’’ ti .
–
Hi ekakkharakose vuttaṃ .
Dasane dante chādayatīti dasanacchado .
Ettha keci adhara saddena heṭṭhimoṭṭhamevāhu , tesaṃ vacanaṃ ‘‘ nettantādharapāṇipādayugalehi ’’ ccādīhi mahākavipayogehi asaṃsandanato na gahetabbaṃ .
Tikaṃ kapole .
Gaḍi vadanekadese , a , dhātuppakriyatthañhi dhātupāṭhavacanaṃ , sabbatrāpyevaṃ .
Kena jalena pūriyateti kapolo , alo , kapa acchādane vā , olo , kapolo , nadādi .
Gaṇḍī .
Adharā adhobhāgo cubukaṃ nāma , cibukaṃpyatra .
Cibu olambake , ṇvu , assuttaṃ .
263. Dvayaṃ
M0.188 gīvāya purobhāge .Gala adane , karaṇe a , gila gilane vā , gilati anenāti galo , issattaṃ .
Kaṇa saddattho daṇḍako dhātu , ṭho , kaṇṭho , muddhajadutiyoyaṃ .
Tikaṃ ekatthaṃ .
Gā sadde , īvo .
Kaṃ sīsaṃ dharatīti kandharā .
Siraṃ dharatīti sirodharā , siro dhiyyate assanti vā sirodharā , dhā gatinivattiyaṃ , aro .
Suvaṇṇamayo āliṅgo murajabhedo , tena sannibhā sadisā yā gīvā , sā kambugīvā matā , mahāpurisalakkhaṇametaṃ .
Atha vā yā gīvā tīhi lekhāhi aṅkitā lakkhitā , sā kambugīvā matā , mahāpurisalakkhaṇametañca .
Kambu vuccati suvaṇṇaṃ , kambumayena āliṅgena sannibhā gīvā kambugīvā , kamba saṃvaraṇe , u , kambu .
264. Tikaṃ khandhe .
Ana gatiyaṃ , so .
Bhujānaṃ siro matthakaṃ bhujasiro .
Kaṃ matthakaṃ dadhātīti kandho , so eva khandho ka kārassa kha kārakaraṇavasena , khamati bhāranti vā khandho , khamu sahane , to , ta ssa dho , ma ssa no , niggahītaṃ vā
M0.189 .Tassandhi tassa khandhassa majjhaṃ jattu nāma , yaṃ khandhānaṃ majjhe tiṭṭhati .
Jana janane , jara vayohānimhi vā , tu , jattu , taṃ napuṃsakaṃ .
Dvayaṃ bāhumūle .
Bāhūnaṃ bhujānaṃ mūlaṃ bāhumūlaṃ .
Kaca bandhane , cho .
Assa kacchassa adhobhāgaṭṭhānaṃ passaṃ vuccati , disa pekkhane , a paccayo , disa ssa passā deso .
265. Tikaṃ bāhumhi .
Vahati anenāti vāhu , vāhu eva bāhu , ku [ ṇvādi 6].
Bhuñjate anenāti bhujo .
Bhuja pālanajjhohāresu .
Bāhu ca bhujo ceti dvando , ete dve dvīsu , itthiyaṃ bhujā .
Vahati yāyāti bāhā .
Aparosaddopyatra [ a pārosaddopyatra ( ka .), a paveṭṭhasaddopyatra (?)].
Tikaṃ hatthe .
Hasa hasane , tho .
Hara haraṇe vā .
Nakkhattepyayaṃ .
Kara karaṇe , a .
Paṇa byavahārathutīsu , i .
Pā rakkhane vā , ṇi .
Karo ca pāṇi ca karapāṇayo .
Pañcasākho , sayopyatra .
Pakoṭṭhanto hatthagaṇṭhi maṇibandho nāma .
Pakoṭṭho nāma āmaṇibandhaṃ kapparassa adhobhāgo .
Maṇivikatiṃ bandhati etthāti maṇibandho .
Kusa akkose , ṭho , pakoṭṭho .
Dvayaṃ bhujamajjhagaṇṭhimhi .
Kapu hiṃsāyaṃ , aro .
Kupparo tipi pāṭho , tadā assuttaṃ .
Kapu hiṃsāyaṃ , oṇi , kapoṇi , itthiyaṃ .
Kaphoṇīpyatra , tattha pa ssa pha ttaṃ .
266. Pāṇissa
M0.190 pāṇitalassa sambandhīnaṃ maṇibandhakaniṭṭhānaṃ dvinnaṃ antaraṃ bahiṭṭhānaṃ karabho vuccati , yena kumārakā satthaṃ katvā aññamaññaṃ paharanti , kara hiṃsāyaṃ , abho , kara karaṇe vā .Dvayaṃ aṅgulimatte .
Karassa pāṇissa sākhā karasākhā .
Agi gatyattho , aṅga gamanattho vā , uli .
Itthiliṅgoyaṃ [( nadādi )( ka .)], aṅguli .
Tā aṅguliyo pañcappabhedā , yathā – aṅguṭṭho tajjanī majjhimā anāmikā kaniṭṭhā ceti kamā siyuṃ .
Aṅga gamanattho , assuttaṃ , agge pure tiṭṭhatīti vā aṅguṭṭho , niggahītāgamo , assuttañca .
Tajja hiṃsāyaṃ , tajjeti yāya , sā tajjanī , yu , nadādi .
Majjhe tiṭṭhatīti majjhimā .
Natthi nāmamassāti anāmikā , sakatthe ko .
Atisayena khuddakāti kaniṭṭhā .
Yuvappānaṃ kana , kaṇa vā iyiṭṭhesu .
267. Tajjanyādīhi yute aṅguṭṭhe tate pasārite sati padesādikā catasso saññā kamato siyuṃ , yathā – tajjanīyute
M0.191 aṅguṭṭhe tate padeso .Disa pekkhane .
Majjhimayute aṅguṭṭhe tate tālo , tala patiṭṭhāyaṃ .
Anāmikāsahite aṅguṭṭhe tate gokaṇṇo , gokaṇṇasadisattā , tappamāṇattā vā gokaṇṇo , atha vā gokaṇṇo nāma eko migaviseso , takkaṇṇasadisappamāṇattā gokaṇṇo , tālo ca gokaṇṇo ca tālagokaṇṇā .
Liṅgabhedā ‘‘ tālagokaṇṇavidatthī ’’ ti na vuttaṃ , kaniṭṭhāyute aṅguṭṭhe tate vidatthi , vitanotīti vitatthi , vitatthi eva vidatthi , tanu vitthāre , ti , ta ssa tho .
Vidatthi .
‘‘ Kamā tato ’’ tipi pāṭho .
Kuñcito saṅkocito pāṇi pasatā khyo , pa pubbo sara gatiyaṃ , to .
Pamāṇappakaraṇato vitatañjaliyevāyaṃ kavīhi icchito .
Sampuṭañjali panāyaṃ , pasāritasahitā [ pasāritasahitattā ( ka .)] yassa aṅguliyo bhavantīti .
Kuñcito ca tataṅguṭṭho , sapatākoti sammato ;
Patākehi tu hatthehi , sampuṭañjali icchito .
Devatānaṃ garūnañca , pitūnañce ’ cchito pure ;
Atthappakaraṇādīhi , bhedo ñeyyo tahiṃ tahiṃ .
Yathā jalañjaliṃ dadāti , añjalinā pivati , devoyaṃ katañjaliriti .
Puṭañjalissa vā vakkhamānattā idha vitatañjaliyeva .
268. Tikaṃ sappakoṭṭhe vitatakare .
Ramu kīḷāyaṃ , tano , ma lopo , ratanaṃ , maṇibuddhādīsu ca .
Kuka ādāne , u
M0.192 , dvittaṃ .Hasa dhātumhā tho , to vā , hattho , hatthasahitattā vā pakoṭṭho hattho .
Dvayaṃ sampuṭañjalimhi .
Karamayo puṭo karapuṭo , añja byattigatikantīsu , ali , añjali .
Karapuṭo ca añjali ceti karapuṭañjalī .
Dvayaṃ nakhe .
Kare jāyati ruhatīti karajo .
Natthi khaṃ indriyaṃ etthāti nakho , saññāsaddattā na attaṃ , avisayattā vā .
Punabbhavo , kararuho , nakharotipi nakhassa nāmāni .
Dvayaṃ puṭaṅgulikaretikhyāte muṭṭhimhi .
Khaṭa icchāyaṃ , ṇvu , khada hiṃsāyaṃ vā , da ssa ṭo .
Mu bandhane , ti , ta ssa ṭho , dvittaṃ .
269. Passadvayavitthatā passadvayepi vitatā pasāritā sahakarā sapāṇayo dve bāhū byāmo nāma , byāmīyate anenāti byāmo , vi pubbo yāma añche .
Uddhaṃ upari tatā vitatā bhujā ca poso ca tesaṃ samuditānaṃ pamāṇasadisaṃ pamāṇaṃ yassa tasmiṃ uddhantatabhujaposappamāṇe porisa saddo vattati .
Bhuja saddena sahakarā bhujā gayhate , ekassa pamāṇa saddassa lopo , purisassa pamāṇaṃ porisaṃ .
Purisa saddo cettha sakarabhujapurisaṃ vadati , tīsu , yathā – porisaṃ jalaṃ , poriso hatthī , porisī yaṭṭhi .
270. Dvayaṃ urasi .
Usa dāhe , ro , sa lopo , ara gatimhi vā , assukāro .
Hara haraṇe , yo , ra ssa do .
Koḷaṃ [ koṭṭha ( ka .)]
M0.193 , bhujantaraṃ , vakkhotipi uronāmāni .Tikaṃ uroje .
Tanu vitthāre , tanoti icchanti thano , ta ssa tho , thana devasadde , thana coriye vā .
Kuca saṅkocane , kuco .
Payo khīraṃ dhāretīti payodharo .
Kuco ca payodharo cāti dvando .
Thanaggasmiṃ thanassa agge cūcukaṃ , napuṃsake .
‘‘ Cūcuko so kucānanan ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 16.77] tu ratanakoso , cu cavane , uko , dvittaṃ , dīgho ca , cūcukaṃ , cancu gatiyaṃ vā , uko , na lopo , assūkāro , cūcukaṃ .
Dvayaṃ piṭṭhe kāyassa pacchābhāge .
Piṭa saddasaṅghātesu , to .
Itaratrati , pisu secane vā .
271. Tikaṃ tanumajjhe .
Majjhe bhavo majjho .
Laga saṅge , a .
Majjhe bhavaṃ majjhimaṃ .
Catukkaṃ udare .
Kusa akkose , chi , sa ssa co .
Gaha upādāne , ani , ī mhi gahaṇī , gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti vā gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso , tejodhātumhi pana yathābhuttāhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato gahaṇī .
U pubbo dara gamane .
Udarati uddhaṃ gacchati vāyu yatrāti udaraṃ .
Gu sadde , abho , dvittādi , gabbho .
Picaṇḍa jaṭhara tundāpyatra .
Kucchisambhave kucchiṭṭhe koṭṭho , anto cāti ime dve vattanti , kusa akkose , to , ṭho vā .
Ama gamanattho , to .
272. Catukkaṃ
M0.194 kaṭiyaṃ .Hana dhātumhā yu , ha ssa dvittaṃ , ha ssa jo , hana ssa gho ca , jaghanaṃ .
Nicchayena tamatīti nitambo , tamu dhātumhā bo .
Sū pasave , ṇi .
Kaṭa vassāvaraṇesu , kaṭyate āvarīyate vatthādīhi kaṭi , i , ete dve nāriyaṃ .
Ettha ca jaghana saddena itthikaṭiyā aggabhāgo , nitamba saddena itthikaṭiyā pacchābhāgo , sesadvayena kaṭisāmaññaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ , vuttañca ‘‘ pacchā nitambo thīkaṭyā , jaghanaṃ tu puro bhave ’’ ti [ amara 16.74].
273. Liṅga ntaṃ liṅgasāmaññe .
Aṅge sarīre jāyatīti aṅgajātaṃ , aṅga saddo sarīravācako , aṅgametassatthīti katvā .
Rahasi ṭhāne jātaṃ aṅgaṃ rahassaṅgaṃ , sattamiyālopo , issattaṃ , sa ssa dvittañca .
Vatthena guyhitabbanti vatthaguyhaṃ .
Miha secane , karaṇe yu , mihati retomuttāni yenāti mehanaṃ .
Ni pubbo miha secane , to , nimittaṃ .
Uttamaṅgattā varaṅgaṃ .
Vaja gatiyaṃ , assīkāro , paccayehi vinā jāyatīti vā bījaṃ , virahattajotako hyettha vi kāro .
Phala nipphattiyaṃ , phalati etena puttanti phalaṃ .
Liṅgati ‘‘ itthī , puriso ’’ ti vibhāgaṃ gacchati yenāti liṅgaṃ .
Liṅga
M0.195 gamane , līnaṃ apākaṭaṃ aṅganti vā liṅgaṃ .Etesu bījaphala saddā aṇḍepi vattanti .
Dvayaṃ purisaliṅgapasibbake .
Ama gamane , ḍo , aṇa saddattho vā , ḍo , aḍi aṇḍatthe vā , to .
Kusa akkose , ṇo .
Aṇḍa saddo cettha bījepi , aṇḍakosoti samuditampi kosassa nāmaṃ ,‘‘ kukkuṭacchāpakasseva aṇḍakosamhā ’’ ti [ pārā .13,14] hi vuttaṃ , amarakosepi [ amarakose 16.76] aṇḍakosoti samuditeneva nāmaṃ vuttaṃ .
Ettha ca aṇḍassa bījassa koso aṇḍakosoti viggaho kātabbo .
Dvayaṃ itthiyā aṅgajāte .
Yu missane , adhikaraṇeni , yoni , itthiyaṃ pume cāyaṃ , itthī ca pumā ca itthipumaṃ , tasmiṃ .
Bhajanti asminti bhagaṃ .
Māramandira mārakūpā cātra .
274-275.
Tikaṃ itthipurisānaṃ sambhave .
Sucissa paṭipakkho asuci , i kāranto , dvīsu , sambhavaliṅgo vā .
Saṃ pubbā bhū dhātumhā a .
Saka sāmatthiyaṃ , to , ta ssa ko , assuttaṃ , suca soke vā , ko .
Dvayaṃ vaccamagge .
Punanti anenāti pāyu .
Pū pavane , u , ūssāyo , paya gamanattho vā , payati vaccamanenāti pāyu ,
M0.196 karaṇe u , ayaṃ purise pulliṅge vattati .Guda kīḷāyaṃ , a .
Apānaṃpyatra .
Aṭṭhakaṃ vacce .
Gūtha karīsossagge , gupa gopane vā , tho .
Kira vikiraṇe , īso , karīsaṃ .
Vara varaṇasambhattīsu , co , gūthañca karīsañca vaccañceti dvando , tāni vikappena pume vattanti , niccaṃ napuṃsake , pulliṅgattaṃ tesaṃ katthaciyeva , sabbatra napuṃsakattameva bahulantyattho .
Mala calane , a , mala dhāraṇe vā .
Saka sattiyaṃ , sa ssa cho .
Uccārīyate jahyateti uccāro , u pubbo cara dhātu cajane , ukkhipane ca vattati .
Miha secane , lo , vaṇṇavipariyayo , ḷattañca .
Avakarīyateti ukkāro , avassuttaṃ , kira vikkhipane .
Samalaṃpyatra .
Samu upasame , alo .
Dvayaṃ mutte .
Su savane , savanaṃ sandanaṃ , curādi , ṇo .
Muca mocane , to , mutta passāve vā .
Uccate kathīyate .
Gomutte gavaṃ sambandhini mutte pūtimutta saddo vattati .
Ajja pavattampi hi taṃ duggandhabhāvena pūtimuttantveva vuccati , yathā ‘‘ pūtikāyo ’’ ti .
Assādīnaṃ male chakaṇa saddo , saka sattiyaṃ , yu , sa ssa cho .
276. Nābhiyā adhobhāgo vatthi nāma , so dvīsu .
Vatthi muttapuṭaṃ .
‘‘ Muttāsayapuṭo vatthi ’’ riti [ cintāmaṇiṭīkā 16.73] ratanamālā .
Vasati muttametthāti vatthi , vasa nivāse , ti , ta ssa tho , tthi paccayena vā siddhaṃ .
Ucchaṅgaṃ aṅkañca ime dve ubho saddā
M0.197 pume vattanti .Ussajjati etthāti ucchaṅgaṃ , saja saṅge , sa ssa cho , dvittaṃ .
Aṅka gamanattho , a , aṅko , atha vā aṅka lakkhaṇe , a , aṅko ,‘‘ ucchaṅgacihanesva ’ ṅko ’’ ti amarakose [ amara kose 23.4].
Dvayaṃ jāṇūparibhāge .
Ara gamane , u , assūkāro .
Sanja saṅge , āsajjati vatthamatrāti satthi , thi .
Ūru ca satthi ceti dvando , napuṃsakepi .
Tikaṃ jāṇumhi , ūruno pabbaṃ gaṇṭhi ūrupabbaṃ .
Jana janane , ṇu .
Dvitte jaṇṇu .
277. Dvayaṃ pādagaṇṭhimhi .
Gupa rakkhaṇe pho , sakatthe ko .
Pādassa gaṇṭhi pādagaṇṭhi .
Ghuṭikāpyatra .
Ghuṭa parivattane , ghuṭyate aneneti ghuṭikā , ṇvu .
Dvayaṃ pādassa pacchābhāge gopphakassādho bhāge .
Pume tūti tva ntaṃ liṅgapadaṃ .
Pasa bādhanaphusanesu , ti , ta ssa ṇo , sa ssa ho , vaṇṇavipariyayo , ṇi paccayena vā siddhaṃ .
Sa kāravaṇṇāgame vuddhiyañca pāsaṇhi .
Elipyatra , ila gatiyaṃ , ti , ta lopo .
Dvayaṃ pādagge .
Pādassa aggaṃ pādaggaṃ .
Pakaṭṭhaṃ padaṃ papadan ti kammadhārayo .
‘‘ Papado ’’ tipi pāṭho .
Tikaṃ pāde .
Pada gatimhi , ṇo , pajjateti pādo .
Pajjate gacchatīti , a .
Cara mhā karaṇe yu , caraṇaṃ , idaṃ pume vikappena , niccaṃ napuṃsake .
Aṅghipyatra , ahi gatiyaṃ .
I , ha ssa gho .
278. Dvayaṃ
M0.198 hatthādyavayave .Aṅgi gatyattho , a .
Ava pubbo yu missane , a .
Patīko , apaghanopyatra .
Pati pubbā i mhā ko .
Apa pubbā hani mhā a , ghanā deso ca .
Dvayaṃ passaṭṭhimhi .
Pā rakkhaṇe , su , ḷi kāravaṇṇāgamo , sakatthe ko , pa ssa pho .
Aḷāgame phāsukā .
‘‘ Pāsuḷikā , pāsukā ’’ tipi pāṭho .
Phusa samphassetipi dhātu , tadā u paccayādi .
Dvayaṃ aṭṭhimatte .
Asu khepane , i , sa ssa ṭṭho , aṭṭhi , idaṃ paṇḍake napuṃsake vattati .
Dhā dhāraṇe , tu , itthī .
Kīkasaṃ , kullaṃpyatra .
Galassa kaṇṭhassa heṭṭhimante jātamaṭṭhi galantaṭṭhi .
Aka gamane , kho , sakatthe ko .
279-280.
Dvayaṃ sirasoṭṭhikhaṇḍe .
Samudite tu karoṭi , itthī [ amara 16.69].
Kapu sāmatthiye , aro , kaṃ sīsaṃ pāletīti vā kapparo , rasso , la ssa ra ttañca .
Kaṃ pālayatīti
M0.199 , kammādimhi ṇo .‘‘ Siroṭṭhimhi kapālo ’ thī , ghaṭādisakalepice ’’ ti ruddo [ cintāmaṇiṭīkā 16.68].
Kapālo athīti [ anitthīti attho ] chedo .
Kapāla saddo vikappena pulliṅgo .
Kaḍi chede , aro .
Mahatī sirā mahāsirā , sirāti ca .
Si bandhane , ro .
Tikaṃ susiravatyaṃ vāyuvahantasirāyaṃ .
Tividhā hi kāyasirā ekā vāyuvahā , aparā suttamivāṭṭhibandhinī , aññā āhāravāhinī antakhyā .
Tatra tatiyena paṭhamā , paṭhamadutiyehi dutiyā ca dīpitā , tatiyā pana parato vakkhati .
Naha bandhane , aru .
Si bandhane , ro .
Dhama sadde , yu .
Nadādi , ani vā , dhamanī .
Tatiyaṃ dassetumāha ‘‘ rasaggasā ’’ tyādi .
Rasaṃ gasatīti rasaggasā , gasa adane .
Rasaṃ harati netīti rasaharaṇī , yu , nadādi .
Tikaṃ maṃse .
Mana ñāṇe , so .
Misa sadde , ā pubbo āmasane vā .
Pisa avayave , to .
Palalaṃ , kabbaṃpyatra .
Dvayaṃ ātapādinā sukkhamaṃse .
Tiliṅgakantūti tva ntaṃ liṅgapadaṃ .
Vala , valla saṃvaraṇe , ūro , itthiyaṃ ‘‘ itthiyamato ā paccayo ’’ ti ā , vallūrā .
Uddhaṃ tattaṃ uttattaṃ .
Tapa santāpe , to .
281. Catukkaṃ lohite .
Ruha janane , to , ito vā .
Runjhate cammenāti rudhiraṃ , iro .
Soṇa vaṇṇe , to .
Rañja rāge , to .
Asaṃ , khatajaṃpyatra [ khatā jāyate ( cintāmaṇiṭīkā 16.64)].
Tikaṃ
M0.200 kheḷe .Lā ādāne , alo , itthiyamā , lala icchāyaṃ vā , itthiyamā .
Khela gatiyaṃ , a .
Khala calane , sañcaye vā , ṇo , ḷattaṃ , khaṃ vā ākāsaṃ ilatīti kheḷo .
Ila gatiyaṃ , kammani ṇo , ila gatimhi vā , a , isse .
Dvayaṃ pitte .
Mā parimāṇe , dhu .
Mada ummāde vā , ṇu , da ssa dho .
Māyūti pāṭhe maya gatiyaṃ , ṇu .
Mādhumāyu saddā dve purise pulliṅge .
Apidadhātīti pittaṃ .
Api pubbo dhā pidhāne , to , a lopo , bhujādi , pittaṃ , napuṃsake .
Dvayaṃ semhe .
Silisa silesane , curādi , silisyate atreti semho , mana , lisa ssa ho , vaṇṇavipariyayo .
Itaratra umo , silesumo .
Kaphopyatra , kena toyena phāti vuddhi yassa kapho , nerutto .
282-283.
Vilīno vibhūto sneho vasā tyuccate , vasa nivāse , ā .
Dvayaṃ avilīnasnehe .
Mida snehane , ṇo .
Vapa bījasantāne , a , vapā .
‘‘ Vapā vivaramedesū ’’ ti nānatthasaṅgahe , amarakose pana medādīnamekatthatā dīpitā , vuttañhi tattha ‘‘ medo tu vapā vasā ’’ ti [ amara 16.64].
Tikaṃ candanasuvaṇṇādyalaṅkārakatasarīrasobhāyaṃ .
Kapu sāmatthiye , ākappanaṃ ākappo , ṇo .
‘‘ Nepacche gehamatte
M0.201 ca , veso vesyāgahepi [ vessagahepi ( ka .)] ce ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 16.99] rabhaso .Vasa kantiyaṃ , visi byāpane vā , ṇo .
Nissesato pathanaṃ pakhyānaṃ nepacchaṃ , patha pakhyāne ghyaṇa .
Paṭikammaṃ , pasādhanaṃpyatra .
Chakkaṃ hārādyābharaṇe .
Maḍi bhūsāyaṃ , karaṇe yu .
Sādha saṃsiddhiyaṃ , yu , sāṭha saṅkhāragatīsu vā , pasāṭhanaṃ , muddhajadutiyotra .
Bhūsa alaṅkāre , karaṇeyeva yu .
Ābhariyyate tanti ābharaṇaṃ , bhara bharaṇe , kammani yu .
Alaṃ vibhūsanaṃ kariyyateneneti alaṅkāro , ṇo .
Piḷandha bhūsane , karaṇe yu .
Parikkhāropyatra [ parikaropyatra ( ka .)].
Dvayaṃ makuṭe .
Kira vikiraṇe , īṭo .
Maki maṇḍane , uṭo .
Mukuṭotipi pāṭho , ete dve anitthī .
Dvayaṃ makuṭaggaṭṭhe nāyakamaṇimhi .
Makuṭacūḷāyaṃ cumbitā maṇi cūḷāmaṇi .
Makuṭasirasi cumbitā maṇi siromaṇi .
284. Dvayaṃ uṇhīsapaṭṭe .
Siraso veṭhanaṃ siroveṭhanaṃ .
U pubbo naha bandhane , īso , vaṇṇavikāro .
Yaṃ bahukālaṃ debyāmanussesvapi bhavati , tatra kaṇṇābharaṇe kuṇḍalā didvayaṃ .
Kuḍi dāhe , alo .
Veṭha veṭhane , kaṇṇassa veṭhanaṃ kaṇṇaveṭhanaṃ , muddhajadutiyoyaṃ .
Tikaṃ tāḷakākhye kaṇṇābharaṇe .
Kaṇṇānaṃ bhūsanaṃ kaṇṇikā , kaṇṇā bhūsane bahulalakkhaṇe ṇiko .
Kaṇṇacchadanaṃ
M0.202 pūrati yena so kaṇṇapūro .Kaṇṇassa vibhūsanaṃ kaṇṇavibhūsanaṃ , karaṇe yu .
Tālapattaṃpyatra .
285. Dvayaṃ gīvābharaṇe .
Kaṇṭhassa bhūsā kaṇṭhabhūsā , thī .
Gīvāyaṃ bhavaṃ gīveyyaṃ , bhavatthe eyyo , gīvāya ābharaṇaṃ vā gīveyyaṃ , gīva to ābharaṇe eyyo .
Dvayaṃ muttāvaliyaṃ .
Harīyate mano yena hāro .
Muttānaṃ āvali panti muttāvali .
Hārāsaddopyatra .
Catukkaṃ pakoṭṭhābharaṇe .
Pakoṭṭho nāma kapparassādhobhāgo .
Nī naye , uro , iyā deso .
Vala saṃvaraṇe , ayo , anitthī , niyuro pi .
Kaṭa vasāvaraṇagatīsu , ṇvu .
Pari samantato harati cittaṃ yanti parihārakaṃ , ṇvu .
Avāpakopyatra .
286-287.
Dvayaṃ muttādighaṭitavalayavikatyābharaṇe .
Kā sadde , kaṇa paccayo , kaṇa sadde vā , dvittaṃ , kaṅkaṇaṃ , kaki gatyatthe
M0.203 vā , yu , kaki lolye vā , kaṅkati yenāti kaṅkaṇaṃ , karaṇe yu .Karassa bhūsā karabhūsā , thī .
Dvayaṃ khuddaghaṇṭikāyaṃ .
Kiṃ kucchitaṃ kaṇatīti kiṅkaṇī , nadādi .
Kiṅkiṇītipi pāṭhantaraṃ , tadā yadādi .
Khuddā eva ghaṇṭā khuddaghaṇṭikā , sakatthe ko , ghaṭa calane .
Dvayaṃ aṅgulyābharaṇe .
Aṅguliyaṃ bhavaṃ aṅgulīyakaṃ , īyo , sakatthe ko , aṅgulīnamābharaṇaṃ aṅgulyābharaṇaṃ .
Ummikāpyatra .
Tamevāṅgulīyakaṃ sākkhara makkharavantaṃ ‘‘ muddikā , aṅgulimuddā ’’ ti coccate .
Muda tose , ṇvu , ā , muddikā , phalavisesepyayaṃ .
Aṅguliyaṃ bhavā muddā aṅgulimuddā .
Dvayaṃ itthikaṭyābharaṇe .
Rasa sadde , kattari yu , ā , rasanā .
Sāyeva inī mhi rasanī .
‘‘ Sāre dhanimhi rasanaṃ , jivhāyaṃ rasanā na so ’’ ti ruddo .
Mehanassa khassa mālā mekhalāti nirutti , mehanindriyassa mālātyattho .
Kāñcī sattakī , sārasanaṃpyatra .
Ekayaṭṭhi bhave kāñcī , mekhalā tva ’ ṭṭhayaṭṭhikā ;
Rasanā soḷasā ñeyyā , kalāpā pañcavīsati [ kalāpo pañcavīsako ( cintāmaṇiṭīkā 16.108)].
Tikaṃ sovaṇṇe pagaṇḍabhūsane .
Pagaṇḍo nāma kapparassoparibhāgo .
Ke sadde , uro , yā gamo .
Aṅga gamane .
Do .
Bāhumūlassa , bāhumūle vā bhavaṃ vibhūsanaṃ bāhumūlavibhūsanaṃ .
288. Catukkaṃ itthicaraṇavibhūsane .
Aṅgadākāraṃ pādabhūsanaṃ pādaṅgadaṃ .
Maji saddattho , īro , pāde kaṭakaṃ pādakaṭakaṃ .
Ūnaṃ pādaṃ pūretīti nūpuro , vaṇṇavipariyayo .
Pādakaṭako ca nūpuro ceti kaṭaka saddassa pulliṅgepi pavattanato
M0.204 dvandasamāso .Tulākoṭi , haṃsakopyatra .
Tula gatikoṭilye .
Kuṭilakoṭittā tulākoṭi , pume .
Haṃsagatittā haṃsako .
289. Mukhaphullādayo alaṅkārappabhedā siyuṃ .
Mukhaphullaṃ nāma suvaṇṇamayo mukhālaṅkāro , mukhe phullatīti mukhaphullaṃ , phulla vikasane , dantādīsu suvaṇṇamayālaṅkāropi mukhaphullameva .
Uṇṇataṃ suvaṇṇādiracitaṃ nalāṭābharaṇaṃ , u pubbo namu namane .
Ettha ca mukhaphulluṇṇatānaṃ visesaṃ vipariyayenāpīti vadanti .
Gāvīnaṃ thanākārattā gatthanaṃ , ossattaṃ , tameva uttamattā uggatthanaṃ , catuyaṭṭhiko hārabhedo .
Gamu gamane , ṇvu , dvittaṃ , assittañca , giṅgamakaṃ , bāttiṃsayaṭṭhiko hārabhedova .
Ādinā addhahāro , māṇavako , ekāvalī , nakkhattamālādayo hārabhedā ca saṅgayhanti [ amara 16.106].
290. Pajjaṃ vatthamatte .
Cila vassane , cilyate acchādīyateti , ṇo , thiyaṃ celī .
Chada saṃvaraṇe , ā pubbo karaṇe , yu .
Vasa acchādane , vasyate acchādīyateti vatthaṃ , tho .
Ṇa mhi vāso .
Yu mhi vasanaṃ .
Ama gamane , karaṇe yu , aṃsukaṃ , raṃsipariyāyopyayaṃ .
Amba sadde , kattari aro .
Paṭa gamane , karaṇe a , sobhanacelepyayaṃ .
Du gamane , karaṇe so , dvittaṃ , durūpaṃ asati khepatīti vā dussaṃ , durūpaṃ asati dīpetīti vā dussaṃ , du pubbo asa dittiyaṃ
M0.205 .Cala vasane , assottaṃ , ḷattañca .
Saṭa rujāvisaraṇagatyāvasānesu , ṇvu .
291. Pajjaṃ vatthabhede .
Tatrādidvayaṃ dukūlakhye vatthe .
Khu sadde , mo , khuma saddā vikāre ṇo , khumāya vikāro khomaṃ , khumā nāma atasī , tabbakkalasambhavaṃ vatthaṃ , vāccaliṅgoyaṃ .
Kūla āvaraṇe , dukkhena kulyateti dukūlaṃ , dumehi jātaṃ kūlanti vā dukūlaṃ .
Keci pana ‘‘ dukūlampi ekaṃ vatthantaraṃ , na khomanāman ’’ ti vadanti .
Taṃ ‘‘ khoma ’ maṭṭe dukūle ca , atasīvasanepi ca ’’,‘‘ khoma ’ maṭṭe dukūlecā ’’ ti nānatthasaṅgahatikaṇḍasesesu [ nānatthasaṅgaha 3.3.295] vuttattā na gahetabbaṃ .
Koso nāma kimigabbho , tato jātattā koseyyaṃ , eyyo ,‘‘ koseyyaṃ kimikosotthan ’’ ti [ amara 16.111] hi vuttaṃ .
Koseyyameva dhotaṃ paṭṭuṇṇaṃ nāma , vuttañca ‘‘ paṭṭuṇṇaṃ dhotakoseyyan ’’ ti [ amara 16.113].
Pattuṇṇantipi pāṭhantaraṃ .
Paṭṭuṇṇaraṭṭhe jātattā paṭṭuṇṇan tipi vadanti .
Kamu kantiyaṃ , kamanīyattā kambalo , raṅkunāmakassa hariṇavisesassa lomenasañjātavatthaṃ [ rāṅkavaṃ vigaromajaṃ ( amara 16.111)], alo , vā gamo ca majjhe .
Vā saddo kambala saddassa napuṃsakattaṃ samuccinoti .
Rallako pi [ amara 16.116] kambalapariyāyo .
Saṇa sadde , kattari a , saṇo nāma thirattaco eko rukkhayoni , yassa tacena kevaṭṭādayo jālādīni karonti , saṇassa vikāro sāṇaṃ , vatthaṃ .
Migalomāni koṭṭetvā sukhumāni katvā katamambaraṃ koṭumbaraṃ , kuṭa chedane , usso , assu , koṭumbaraṭṭhejātattā vā koṭumbaraṃ .
Bhaṅgaṃ nāma khomādīni sabbāni
M0.206 ekajjhāni vomissetvā katavatthaṃ , bhanja avamaddane , atha vā bhaṅgaṃ nāma sāṇaphalaṃ , tabbikārattā vatthaṃ bhaṅgaṃ , vuttañca nānatthasaṅgahe ‘‘ bhaṅgā sāṇākhyasassepī ’’ ti .Sassa saddena cettha phalaṃ vuttaṃ ,‘‘ rukkhādīnaṃ phalaṃ sassan ’’ ti [ amara 14.15] vacanato .
Bhaṅgampi vākamayamevāti keci .
Vatthantaraṃ vatthaviseso .
Ādinā kappāsādayopi gahitā .
292-293.
Catukkaṃ paridhānabhūte adhovatthe .
Adhobhāge vasīyateti nivāsanaṃ , ni saddo adhobhāgassa jotako .
Vasa acchādane , kammani yu .
Bāhulyena antare majjhe bhavaṃ antarīyaṃ , īyo .
Samānaliṅgattā dvando .
Antare bhavaṃ antaraṃ , ṇo .
Antare majjhe bhavo vāso antaravāsako , sakatthe ko .
Upasaṃbyānaṃpyatra [ amara 16.117].
Pañcakaṃ uparidhāne .
Vara acchādane , pa pubbo , kammani ṇo , ubhayatrāpi vuddhi , pāvāro .
Uttarasmiṃ dehabhāge āsajjateti uttarāsaṅgo , ā pubbo sañja saṅge .
Upari saṃvīyate pidhīyate bāhulyenāti , yu .
Upasaṃ pubbo vī tantasantāne .
Uttarasmiṃ dehabhāge bhavaṃ vijjamānaṃ uttaraṃ , uttarīya ñca , ṇo , īyo ca .
Saṃbyānaṃpyatra .
Navaṃ vatthaṃ ahatanti mataṃ kathitaṃ , na haññati yaṃ pāsāṇādīhīti ahataṃ .
Tantato aciramāharitaṃ vatthaṃ .
Anāhataṃ , nippavāṇi , tantakaṃpyatra .
Vuttañca ‘‘ anāhataṃ nippavāṇi , tantakañca navambare ’’ ti [ amara 16.112].
Dvayaṃ
M0.207 cirakālattā niddase jiṇṇavatthe .Natthi anto dasā yassa nantakaṃ , sakatthe ko .
Kucchito paṭo kappaṭo , kappa vitakke vā , aṭo .
Dvayaṃ athiravatthe , jiṇṇavasanaṃ athiraṃ vatthaṃ .
‘‘ Paṭa ’’ iti carati phoṭatīti paṭaccaraṃ , paṭaccarameva paḷaccaraṃ , ḷattaṃ .
294. Dvayaṃ koṭikādisannāhe , coḷe ca .
Kaca bandhane , uko , niggahītāgamo ca .
Vāṇaṃ saraṃ vārayatīti vāravāṇo , kammani ṇo , abhidhānato vāra ssa pubbanipāto , anitthiyamete .
Vatthassa avayave dasā saddo itthī .
‘‘ Dasā vatyamavatthāyaṃ , vatthaṃse bahumhi dvisū ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 16.114] rabhaso .
Dā chedane , kammani so , rasso .
Uttamaṅgamhi sīse yo kañcuko suvaṇṇādimayo , so ‘‘ nāḷipatto ’’ ti kathito .
Nāḷipatto taṃsaṇṭhāno suvaṇṇādipaṭo nāḷipatto .
Sīsakaṃ , siriyaṃ , sirohantipi tassa nāmāni .
295. Tikaṃ dīghatte .
Ā pubbo yamu uparame , ṇo .
Ā bhuso yāti gacchatīti vā āyāmo , yā gatipāpuṇesu , mo .
Dīghassa bhāvo dīghatā .
Ruha janane , ṇo .
Dvayaṃ
M0.208 vitthāre .Vatthavisaye ‘‘ osāro ’’ ti rūḷhe .
Samantato nayhatīti pariṇāho , naha bandhane , ṇo .
Vitthārena saraṇaṃ visāro , so eva visālatā .
296. Catukkaṃ cīvare .
Arahataṃ dhajo arahaddhajo , rūḷhiyā tadaññacīvaresu .
Kasāyena , kasāvena ca rattaṃ kāsāyaṃ , kāsāva ñca , samānaliṅgattā dvando .
Ci caye , īvaro .
Vatthakhandhehi cīyateti cīvaraṃ .
Maṇḍalādayo tadaṅgāni samūhabhūtassa cīvarassa avayavāni .
Maḍi bhūsāyaṃ , alo , maṇḍalaṃ .
Cīvarapariyantoyaṃ mahāpathaviyā cakkavāḷapabbato viya cīvarassa samantato tiṭṭhati .
Vivaṭṭo nāma cīvaramajjhagatamaggo , so hi visuṃ visuṃ vaṭṭatīti vivaṭṭoti vuccati , vaṭṭa āvaṭṭane .
Kusi nāma maggānaṃ majjhagatavatthakhaṇḍaṃ , kusa chedane , kammani i , kusi , pumitthiyaṃ .
297. Phalādīnaṃ yāni cattāri santi , etā vatthassa yoniyo kāraṇāni tato taduppattito .
Kappāsikaṃ vatthaṃ phālaṃ nāma phalavikārattā , vikāre ṇo , tīsu .
Yathā – phālo paṭo , phālā celī , phālaṃ vatthaṃ .
Khomādayo pana paṭā tacabbhavā tacato sañjātā .
298. Koseyyaṃ
M0.209 vatthaṃ kimijaṃ nāma .Migalomamayantu kambalaṃ .
Dvayaṃ byavadhāyakapaṭe , kaṇḍapaṭepīti keci .
Samānatthā ete dve tulyatthātyattho .
Ju gatiyaṃ , bhūvādi , ju bandhane vā , yu , anakā deso , sā itthī .
Tiro karīyati pidhīyati yāya , sā tirokaraṇī , yu .
Patisīrāpyatra .
Pati pubbo si bandhane , ro .
299. Dvayaṃ uparibandhapaṭe , atha saddotra liṅgādijotako .
Uddhaṃ locate bandhīyateti ullocaṃ , luca dassane .
Candātape vitanyateti vitānaṃ , tanu vitthāre , ṇo , curādi .
Dvayampi punnapuṃsakanti īritaṃ kathitaṃ .
Dvayaṃ sināne .
Naha soce , karaṇe yu , sinā soce , karaṇe yu ,‘‘ sināne ’’ ti sattamyantaṃ padaṃ .
Dvayaṃ kulyādinā [ kuṭyādinā ( ka .), kujjanādinā ( nissaya ), kuṅkumahaliddādinā ( cintāmaṇiṭīkā 16.121)] aṅganimmalīkaraṇe .
Ubbattīyate visārīyate malamaneneti ubbattanaṃ , vatu vattane , bhūvādi .
Majja suddhiyaṃ , yu .
Saman ti dvayamidaṃ samānatthaṃ .
300. Tikaṃ nalāṭakate cittake .
Tilakākati tilako .
Cittakākati cittakaṃ .
Ca kārena tamālapattākati tamālapattaṃ
M0.210 .Sāmaññena visesakaṃ , ubho visesakatilakā anitthī , sesadvayaṃ napuṃsakaṃ [ amara 16.123].
Tikaṃ candane , cadi hilādane , hilādanaṃ sukhāpanaṃ , yu .
Gandhānaṃ sāro uttamo gandhasāro , gandhayutto sāro thiraṃso vā gandhasāro .
Malayadīpagirimhi jāyatīti malayajo .
Bhaddasirīpyatra .
301. Tikaṃ pītacandane .
‘‘ Gosīsa ’’ iti pabbate malaye dese jātaṃ gosīsaṃ , go viya jalaṃ viya sītanti vā gosītaṃ , tadeva ta ssa sa kāraṃ katvā gosīsaṃ .
Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya telapaṇṇikaṃ .
Manaṃ haratīti hari , tameva candananti haricandanaṃ .
Pītasāru , susītaṃpyatra .
Gosīsā dayo tayo pume , napuṃsake ca vattanti .
Catukkaṃ rattacandane .
Tilapaṇṇappamāṇapaṇṇayuttatāya tilapaṇṇī .
Purimena bhedakaraṇatthaṃ na vuddhi .
Pattamaṅgamasseti pattaṅgaṃ , khuddapaṇṇatāya appadhānapattamiccattho .
‘‘ Aṅgaṃ gattanti kopāya-patīkesvappadhānake ’’ ti hi nānatthasaṅgahe .
Rañja rāge , hetukattari yu .
Rattavaṇṇatāya rattañca taṃ candanañceti rattacandanaṃ , amarakose pana ‘‘ gosīsā dīni rattacandana ntāni visese vattantī ’’ ti [ amara 16.131] vuttāni .
Tatra gosīsassa yathāvuttoyevattho .
Dhavalaṃ , susītalaṃ , candanaṃ , telapaṇṇikaṃ malayapabbatadesajameva .
Hari maṇḍūko , tadākāre pabbate jātaṃ candanaṃ haricandanaṃ .
Pakkambaphalagandhi pītavaṇṇaṃ .
Tilapaṇṇīpattaṅgāni rattacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanassa nāmāni .
Dvayaṃ
M0.211 rattacandane .Atha vā tilapaṇyādīni cattāri lohitacandanasadisassa rattasārassa ekassa candanavisesassa nāmāni .
Kucandanaṃpyatra .
‘‘ Pattaṅgaṃ rañjanaṃ rattaṃ , patraṅgañca kucandanan ’’ ti ratanamālāyaṃ .
302. Dvayaṃ vaṇijādīnaṃ ‘‘ kāḷeyā ’’ iti rūḷhepītakaṭṭhe .
Kāḷavaṇṇaṃ anusarati sīlenāti kāḷānusārī , kāḷavaṇṇajanakotyattho .
Kāḷaṃ janetīti kāḷiyaṃ ,‘‘ kāḷīya kantu kāḷeyaṃ , vaṇṇadaṃ kantijāsakan ’’ ti [ jāsakaṃ kantidāyakaṃ ( cintāmaṇiṭīkā 16.126)] byāḍi .
Tikaṃ agarusāmaññe .
Lū chedane , ho .
Lahunāmattā agaru .
Ra ssa la tte agalu , dvayaṃ pume .
Vaṃsikaṃ , rājārahaṃ , kimijaṃ , joṅgakaṃpyatra .
Asmiṃ agarumhi kāḷe sati ‘‘ kāḷāgarū ’’ tyuccate .
Mallikāpupphagandhi agaru pana maṅgalyoccate .
Dvayaṃ sallakīdave .
Turukkho vutto .
Piḍi saṅghāte , ṇvu .
Sihalo , yāvaṇopyatra .
303. Dvayaṃ miganābhiyaṃ .
Kattha silāghāyaṃ , ūro , nadādi , sakatthe ko .
Migassa mado migamado , migo marati yenāti vā migamaro , so eva migamado .
Dvayaṃ
M0.212 kuṭṭhe .Kuṭa chedane , ṭho , to vā ,‘‘ kuṭādīhi ṭho ’’ ti ṭho , kuṭṭhaṃ , rogabhedepi .
Attano chāyūpagate aje pāletīti ajapālakaṃ , ṇvu .
Pāribhābyaṃ , pākalaṃ [ phālakī ( ka .)], uppalaṃ , vāppaṃpyatra .
Dvayaṃ piḍaṅge .
Rogaṃ lunanto aṅgati gacchatīti lavaṅgo .
Devānaṃ kusumaṃ pupphaṃ devakusumaṃ .
Sirisaññaṃpyatra .
Dvayaṃ kuṅkume .
Kasmīraraṭṭhe jātaṃ kasmīrajaṃ .
Aggisikhaṃ , varaṃ , vallīkaṃ , pītanaṃ , rattasaṅkocaṃ , pisunaṃ , dhīraṃ lohitacandanaṃpyatra .
304. Dvayaṃ dhunake .
Yakkhehi kato dhūpo yakkhadhūpo , yakkho devo .
Sajjarukkhassa sileso sajjulaso .
Assu , si lopo , essattañca , sajjassa raso davo sajjulaso , assu , la ttañca .
Sajjarasotipi pāṭho .
Rālo , sabbaraso , bahurūpopyatra .
Tikaṃ takkole .
Takka vitakke , olo .
Kula saṅkhyāne , ṇvu .
Kosayuttaṃ phalametassāti kosaphalaṃ .
Dvayaṃ jātiphale .
Kosasahitaṃ jātiphalametassāti jātikosaṃ .
Jātiphalametassa , na kittimanti jātiphalaṃ .
305. Pajjaddhaṃ kappūre , ghano hutvā saratīti ghanasāro .
Abbhamiva sitaṃ sitabbho , abhidhānato pubbanipāto , kappa
M0.213 sāmatthiye , ūro .Candasañño , himavāluko , himāvhayopyatra .
Pajjaddhaṃ lākhāyaṃ , ā bhuso rattaṃ karotīti alattako , la ttaṃ , kvi .
Yu missane , ṇvu .
Lākha sosane , a , lā ādāne vā , kho .
Jana janane , tu , na lopo .
Dumāmayopyatra .
306. Dvayaṃ saraladdave .
Siriyā lakkhiyā āvāso sirivāso .
Saralanāmakassa rukkhassa davo raso saraladdavo .
Pāyaso , vakadhūpo , siriveṭṭhopyatra .
‘‘ Sirivāse paramanne ca , pāyaso sammato pume ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 16.129] ruddo .
Dvayaṃ añjane .
Añju byattimakkhanagatikantīsu , yu .
Kajja byasane .
Kajjati roganti kajjalaṃ , alo .
Dvayaṃ gandhagāhāpanacuṇṇe , vasa hiṃsattho , vasati duggandhanti vāso , ṇo , vāsa upasevāyaṃ vā , vasa nivāse vā .
So eva cuṇṇaṃ .
Yuja yoge , kammani ṇo , vāso eva yogo vāsayogo .
Dvayaṃ vilepanamatte .
Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu , curādi .
Vaṇṇayatīti vaṇṇakaṃ .
Ṇvu .
Lipa upadehe .
Vilepīyateti vilepanaṃ , kammani yu .
307. Yo gandhamālyadhūpādīhi vatthatambulādīnaṃ saṅkhāro , taṃ ‘‘ vāsana ’’ mityuccate , vāsa upasevāyaṃ , vāsīyate saṅkharīyateti vāsanaṃ , yu .
Tikaṃ
M0.214 pupphadāme .Mā māne , lo , mala dhāraṇe vā , a .
Mālova mālyaṃ .
Dama gatiyaṃ , pupphāni damantyatreti pupphadāmaṃ , pupphānaṃ rāsikaraṇaṭṭhānamiccattho .
Dā lavane vā , mo .
Amarakose pana ‘‘ mālāmālyāni muddhani pavattāya mālāya nāmānī ’’ ti [ amara 16.135] vadati .
Mālamālya saddā pupphepi ,‘‘ mālā mālyaṃ pasune ’’ ti hi nānatthasaṅgahe .
Dvayaṃ gandhaggāhite vatthādo .
Bhū sattāyaṃ , kammani to , vuddhādi .
Vāsāpeti gandhaṃ gāhāpeti yanti vāsitaṃ , vasa nivāse , kamme to , tīsu , yathā – bhāvito paṭo , bhāvitā celī , bhāvitaṃ vatthaṃ .
Vāsito , vāsitā , vāsitaṃ vatthaṃ .
308. Pañcakaṃ muddhamālāyaṃ .
Tasi alaṅkāre , bhūvādi .
Uddhaṃ tasīyateti uttaṃso .
Sikhāyaṃ jāto sekharo , ro .
Muddhaṃ avati rakkhatīti aveḷā , ava rakkhaṇe , elo , ḷattaṃ .
‘‘ Āveḷā ’’ tipi pāṭho , dīghattaṃ .
Sekharo ca āveḷā cāti dvando .
Muddhani alaṅkataṃ mālyaṃ muddhamālyaṃ , tasmiṃ .
Ava pubbo tasi alaṅkāre , uddhaṃ tasīyateti avataṃso , so eva vaṭaṃsako , sakatthe ko , ta ssa ṭo , anekatthattā upasagganipātānaṃ uddhaṃbhāvajotako cettha ava saddoti tathottaṃ .
Tikaṃ seyyāyaṃ .
Sayantyassaṃ seyyā , yo .
Sayantyatreti sayanaṃ , sena ñca .
Ubhayatrapi adhikaraṇe yu , isse , e aya , itaratra ettaṃ ,‘‘ vā paro asarūpā ’’ ti alopo ca , sayanīpyatra .
Dvayaṃ
M0.215 mañce .Pari pubbo aki lakkhaṇe , ṇo , i lopo , ra ssa la ttaṃ .
Maci dhāraṇocchāyapūjanesu , bhūvādi a , sakatthe ko .
Khaṭāpyatra , khaṭyate ākaṅkhate sayanatthikehīti khaṭā , khaṭa ākaṅkhāyaṃ .
309. Dvayaṃ mañcādhāre .
Mañcassa ādhāro mañcādhāro .
Paṭipajjati pavattati seyyā yena , so paṭipādo .
Mañcaṅge mañcāvayave aṭani saddo itthiyaṃ , aṭa gamanattho , ani , yu vā , nadādi , rasso .
310. Kuḷīrapādādayo ime cattāro mañcantarā mañcabhedā siyuṃ .
Tattha kuḷīro kakkaṭako tassa saṇṭhānapādattā kuḷīrapādo .
Aṭaniyaṃ āhacco , āhacca vā pādo tiṭṭhati yassāti āhaccapādo , pubbapakkhe ‘‘ riccā ’’ ti yogavibhāgena ricca paccayanto āhacca saddo , parapakkhe tu tvā paccayanto , yassa aṭanichidde pādo pavisitvā tiṭṭhati , so āhaccapādo .
Masa āmasane , āro , sakatthe ko .
Yassa pādacchidde aṭani pavisitvā tiṭṭhati , so masārako .
Bundena pādena saha ekābaddhā aṭani yassa so bundikābaddho , ekārassittaṃ .
Ettha ca majjhe dvinnaṃ mañcānaṃ lakkhaṇaṃ vipariyayenāpi vadanti .
311. Dvayaṃ sīsādhāre .
Visesena sīsaṃ vahatīti bibbohanaṃ , yu , ba ttaṃ , assottañca .
Upadhīyate sīsāsanaṃ karīyateti upadhānaṃ , yu , dhā dhāraṇe .
Tikaṃ
M0.216 sāmaññapīṭhe .Pīṭha hiṃsāsaṃkilesesu , bhūvādi , ṇvu , ā .
Yadādi nā ke paccaye itthikatākāre pare pubbo a kāro i kāramāpajjate ,‘‘ ke ’’ ti kiṃ ?
Cetanā .
‘‘ Paccaye ’’ ti kiṃ ?
Bakā .
‘‘ Itthī ’’ ti kiṃ ?
Pācakā .
‘‘ Kata ’’ iti kiṃ ?
Vuttakammā , kammapaccayoyaṃ , ta paccaye pīṭhaṃ [ moggallāna 4.142 suttampi passitabbaṃ ].
Āsate asminti āsanaṃ .
Dvayaṃ uttamārahapīṭhe .
Kuca saṃpaccanakoṭilyapatithambhavilekhanesu , cho .
Bhaddaṃ kalyāṇaṃ pīṭhaṃ bhaddapīṭhaṃ .
Gajadantādimayakesamajjaniyampi dvayamidamāhu .
Tadā pasādhanī , kaṅkatikāpyatra .
Pīṭhantare dīghapīṭhe āsandī matā .
Sada visaraṇagatyāvasānesu , nadādi , bindāgamo ca .
312. Āyāmavitthāravasena mahanto āsanappabhedo ‘‘ kojavo ’’ ti mato , kuju theyyakaraṇe , ṇo , kuyaṃ pathaviyaṃ javatīti vā kojavo , ju gatiyaṃ .
Dīghena lomena yutto āsanappabhedo ‘‘ gonako ’’ ti mato , gu sadde , yu , sakatthe ko , ussottaṃ .
Dvayaṃ attharaṇe .
Migalomapuṇṇatāya jātaṃ uṇṇāmayaṃ .
Thara santharaṇe , pā dipubbova , na kadācipi pā dirahito , ā bhuso tharīyateti attharaṇaṃ , yu .
Dvayaṃ saṃsibbanacittake .
Cittarūpamassatthīti cittakaṃ .
Bāhulyena na i kārāgamo .
Vānena saṃsibbanena sañjātaṃ cittarūpamassāti vānacittakaṃ , sakatthe ko .
313. Dvayaṃ
M0.217 nirantarapupphapaṭe .Ghanaṃ sandhibhūtaṃ puppharūpametthāti ghanapupphaṃ .
Paṭalametissātthīti paṭalikā , iko .
Dvayaṃ bahumudulome setavatthe .
Si sevāyaṃ , sivatthikehi sevīyateti seto , to .
Paṭa gamane , ṇvu , paṭikā , addhendupāsāṇepi .
Dvīsupi pariyantesu yassā dasā santi , sā uddalomī , uditaṃ dvīsu lomaṃ dasā yassā sā uddalomī , issattaṃ , dvittañca .
Ekasmiṃ pariyanteyeva dasā yassā ekantalomī , ekasmiṃ ante pariyante lomaṃ dasā yassātthīti ekantalomī , uddalomī ca ekantalomī ceti uddalomiekantalomino ,‘‘ padānaṃ sandhi vatticchāto , na samāsantaragesū ’’ ti vuttepi gāthābhāvato chandohānibhayā visandhi .
Yattha pana gāthāyampi [ agāthāyampi (?)] visandhi ‘‘ dhammasaṃvaṇṇanāyan ’ tiādimāhā ’’ tyādīsu , tattha kathanti ?
‘‘ Na samāsantaraṅgesū ’’ ti imassāniccattā tatthāpi na doso ,‘‘ nena niddiṭṭhamaniccan ’’ ti hi paribhāsitaṃ [ naghaṭitaṃ aniccaṃ ( paribhāsendusekhara 97)].
314. Tadeva yathāvuttadvayameva soḷasannaṃ itthīnaṃ naccayoggaṃ naccassa yogyaṭṭhānabhūtaṃ ‘‘ kuttaka ’’ mityuccate .
Hi padapūraṇe .
‘‘ Naccayogyamhī ’’ tipi pāṭho , tadā bhāvasattamī .
Karonti
M0.218 ettha naccanti kuttakaṃ , kara karaṇe , to , assu , bhujādi , sakatthe ko .Sīhādirūpehi vicittarūpaṃ vatthaṃ , āsanaṃ vā vikatikā nāma bhave , ekasseva hi kattuno pakativikatisaṅkhātāvatthāvasena dvittaṃ , vatticchāvasena liṅgasaṅkhyāvibhattibhedañca hoti , yathā – manussā yakkhabhattaṃ ahesuṃ , sattappakaraṇāni abhidhammo nāma bhavanti , devadatto rajjaṃ pāpuṇātīti .
Yatra hi pakatiyā vā vikatiyā vāti dvinnampi vuttatā siyā , tatra vācako pakatiyāyeva saṅkhyaṃ gaṇhāti , netarassa tannissitabhāvenāppadhānato [ kaccāyanasāre 6-7 gāthāsu passitabbaṃ ].
Yadā pana pakatiyā sambandhādibhāvaṃ vattumicchati , tadā attanā vattabbassa aññatthassābhāvā vikatipyuccate vācakena , yathā – devadattassa rajjaṃ pāpuṇāti , idha pana liṅgabhedeneva vuttaṃ ‘‘ cittaṃ vikatikā bhave ’’ ti .
Vikarīyateti vikati .
315. Kaṭṭissakoseyyasaṅkhātānaṃ dvinnamattharaṇānaṃ karaṇappakāraṃ dassetuṃ ariyāsāmaññamāha ‘‘ kaṭṭissa ’’ miccādi .
Kosiyakaṭṭissamayaṃ kosiyasuttakaṭṭissavākehi pakatamattharaṇaṃ kaṭṭissaṃ nāma , virūpekasesavasena kosiyañca kaṭṭissañca kaṭṭissāni , tehi pakataṃ attharaṇaṃ kaṭṭissaṃ .
Kosiyasuttena pakatantu attharaṇaṃ koseyyaṃ nāma .
Ratanapatisibbitan ti idaṃ dvinnampi visesanaṃ , attharaṇañca iti kamā kamato ‘‘ bhave ’’ ti ajjhāharitabbaṃ .
Attharaṇa saddassānuṇṇāmayesvapi pavattanato etthāpi ‘‘ attharaṇan ’’ ti
M0.219 vuttaṃ , yathā – suttaṃ kammanti .Ettha ca ca kāro pādantattā garūsu gaṇhitabbo , teneva hi sattapaññāsamattā paripuṇṇā honti , ariyāya hi paṭhamapāde dvādasamattā , tathā tatiye , dutiye aṭṭhārasa , catutthe pannarasamattāti sampiṇḍitā sattapaññāsamattā honti .
316. Tikaṃ dīpe .
Dīpa dittiyaṃ , divādi .
Dippatīti dīpo , ṇo .
‘‘ Padīpo ’’ ti aññapadanivattanatthaṃ upasaggena padaṃ vaḍḍhitaṃ .
Juti dittiyaṃ , bhūvādi , ṇo .
Dvayaṃ ādāse .
‘‘ Pume tū ’’ ti tva ntaṃ liṅgapadaṃ .
Ādissate asminti ādāso , ṇo , ā pubbo disa pekkhane , issā .
Dippati etthāti dappaṇo , yu , issattaṃ .
Makuropyatra .
Dvayaṃ cammamayakīḷāguḷake .
Vāsabhavanehi yuvatīhi saha kīḷāsambhavā ñeyyā , tappakkamenassābhidhānaṃ .
Guḍi vedhane , ṇuko , usse , gudda kīḷāyameva vā , tadā da ssa ṇḍo .
Kadi avhāne rodane ca , ṇuko , kudda kīḷāyameva vā , ussattaṃ , pu bbada ssa no .
Dvayaṃ bījanīmatte .
Vaṭi vibhājane , tālavaṇṭehi katattā tālavaṇṭaṃ .
Vaṇṭaṃ nāma bījanādikaraṇatthaṃ visuṃ bhājito tālapattāvayavo , tālavaṇṭa saddassa yathāvuttavacanatthayogepi sati saññāsaddattā bījanīsāmaññe pavatti veditabbā .
Yadā pana tālavaṇṭehi katabījanimeva vattumicchati , tadā ekena tāla saddena visesetvā ‘‘ tālatālavaṇṭan ’’ ti vattabbaṃ .
Yathā – tilassa telaṃ , sugatassa sugatacīvaranti .
Bijanti vāyunā yojayanti yāya
M0.220 , sā bījanī , yu , nadādi , yuja yoge , ya ssa vo , ussī , vaja gatiyaṃ vā assī .Byajanaṃpyatra .
317. Dvayaṃ caṅkoṭake .
Kuṭa chedane , sakatthe ko .
Karaḍi bhājanatthe , ko .
Dvayaṃ kappūrādisampuṭe [ sarūpakādisampuṭe ( ka .)].
Samuggacchatīti samuggo , kvi .
Puṭa saṃsilesane , bhūvādi , a .
Pajjaddhaṃ methune .
Gāmavāsīnaṃ dhammo ācāro gāmadhammo , gāma saddena cettha gāmavāsino vuttā , yathā ‘‘ gāmo āgato ’’ ti .
Asataṃ asappurisānaṃ dhammo , saddhammapaṭipakkhattā vā asaddhammo .
Byaya khaye , byayati balametenāti byavāyo , majjhe vā gamo , atha vā vigato ayo vuḍḍhi tasmāti avāyo , atisayo avāyo byavāyo .
Mithunānaṃ itthipurisānaṃ samānacchandānaṃ ācāro methunaṃ , tadaññesu upacāro , ramu ramane , bhāve , karaṇe vāti .
318. Catukkaṃ vivāhe .
Vaha pāpuṇe , ṇo .
Upa pubbo yamu uparame , a .
Aññamaññassa pāṇino gahaṇaṃ pāṇiggaho .
Nī naye , a .
Ubbāho , pāṇipīḷanaṃpyatra .
Dhammakāmatthā tayo vaggā vuccante .
Āgamaniddiṭṭho samācāro dhammo .
Visayavisayisannipātajaṃ sukhaṃ kāmo .
Sabbopakaraṇaṃ
M0.221 attho .Samokkhakā mokkhasahitā dhammakāmatthā catubbaggo vuccante .
Tivaggena visaṃyutto mokkho nibbānaṃ .
Tulyabalehi pana dhammādīhi catūhi padhānehi catubhadra [ amara 17.57] muccate .
319-320.
Dvayaṃ khujje .
Kucchitaṃ vajjatīti khujjo , kassa kho , va lopo , ṇo .
Gaḍi nindāyaṃ , ulo .
Tikaṃ rassasarīre puggale .
Rasa sadde , so .
Byāmappamāṇaṃ na lātīti vāmano , nerutto .
Rasso ca vāmano ceti dvando .
Lakuḍi vāmanatthe , a , sakatthe ko , laku viya ghaṭikā viya ḍeti pavattetīti vā lakuṇḍako .
Pañcakaṃ paṅguḷajane .
Parena aṅgatīti paṅguḷo , ulo .
Pīṭhena sappati sīlenāti pīṭhasappī , sappa gamane , u paccaye paṅgu , dvīsu .
Chinno gamanādiiriyāpatho yassāti so chinniriyāpatho .
Vigatā akkhasadisā jaṅghā yassāti pakkho , yathā hi rathassa akkhe bhinne gamanaṃ na sijjhati , tatheva tassāpi akkhajaṅghāya bhinnāyāti opammasaṃsandanaṃ .
Dvayaṃ khañje .
Khaji gativekalye , bhūvādi , khañjatīti , a .
Khoḍi gatipaṭighāte , ko .
Dvayaṃ
M0.222 avākye .Vattumasakkuṇeyyattā migasadisoti mūgo , issū .
Suññaṃ vaco yassāti so suññavaco .
Hatthādivaṅko puriso ‘‘ kuṇī ’’ tyuccate .
Kuṇanaṃ kuṇo hatthādivekalyaṃ , tametassatthīti kuṇī , atha vā kuṇa saṅkocane , ī , kucchitaṃ nayatīti vā kuṇī , ṇa ttaṃ ,‘‘ hatthena kuṇī , pādena kuṇī ’’ iccādipayogā .
Dvayaṃ apāṅgadassane jane .
Vala saṃvaraṇe , iro .
Kucchitaṃ karotīti kekaro , usse .
321. Dvayaṃ nikkesasīse .
Nikkesaṃ sīsametassa , khala khalane , sañcaye ca , āṭo , nikkesattā khaṃ tucchaṃ sīsaṃ lātīti khallāṭo , ṭo .
Tikaṃ khuramuṇḍasīse .
Muṇḍa khaṇḍane , bhūvādi , a .
Bhaṇḍa paribhāsane , u , sakatthe ko , muṇḍako , muṇḍikopyatra .
Akkhīnaṃ majjhe ekenākkhinā suñño kāṇo nāma , kaṇa saddagatinimīlanesu , ṇo , kaṇati nimīlatīti kāṇo , taṃ panassa nimīlanaṃ ekenevakkhinā .
Aṭṭhakathā dīsu pana ‘‘ kāṇoti ekacchikāṇo , ubhayacchikāṇo vā ’’ ti [ saṃ . ni . aṭṭha .1.1.132] vuttaṃ .
Dvayena akkhidvayena suñño andho nāma , andha dassanūpasaṃhāre , a .
322. Dvayaṃ
M0.223 naṭṭhasotappasāde .Bandha bandhane , iro .
Na lopo .
Suti kaṇṇo hīno vikalo yassāti sutihīno .
Eḷopyatra .
Tikaṃ gilānasāmaññe .
Gila hāsakkhaye , yu , byādhirogosañjāto yassa byādhito .
Ata sātaccagamane , adhikaraṇe , kattari vā uro , āturo , dīghādi .
Āmayāvī , vikato , apaṭu , abbhamito , abbhāntopyatra .
Ummādo vātādipakopo rogaviseso , tabbati ummatto , mada ummāde , uggatehi vātādidosehi madayatīti ummādo , ṇo .
Khujjā dayo ummatta ntā vāccaliṅge yuttatāya vāccaliṅgikā , yathā – khujjo puriso , khujjā itthī , khujjaṃ napuṃsakaṃ .
Ummatto puriso , ummattā itthī , ummattaṃ napuṃsakaṃ .
323. Navakaṃ rogamatte .
Taki kicchajīvane , bhūvādi , ā bhuso taṅkatīti ātaṅko , a .
Ama roge , yo , maya gatimhi vā , atha vā ama roge , curādi , āmayati rujjatīti āmayo , a , kāritalopābhāvo .
Vidha vijjhane , vijjhatīti byādhi , i , a kāravaṇṇāgamo , bādha vibādhāyaṃ vā , tadā yā gamo , vividhā vā ādhayo manopīḷā yasmiṃsa
M0.224 byādhi ,‘‘ pume ādhi mānasī byathā ’’ ti [ amara 8.28] hi amarakose vuttaṃ .Rogegado , kuverāyudhe gadā , gado bhātharikaṇhassa ,‘‘ āmaye cāyudhe gadā ’’ ti hi nānatthasaṅgahe .
Ruja roge , kattari ṇo , rujā itthī .
Gilānassa bhāvo gelaññaṃ .
Kala gatisaṅkhyānesu , na kalati yena taṃ akalaṃ , tameva akallaṃ , lo .
Bādha vibādhāyaṃ , bhūvādi , a .
Upatāpopyatra .
Dvayaṃ khayaroge , rasādisattadhātuyo sosayatīti soso , susa sosane , divādi , ṇo .
Khi khaye , khayatīti , a .
Yakkhā , rājayakkhāpyatra .
Yakkha pūjāyaṃ , curādi .
324. Dvayaṃ nāsaroge .
Apihitā nāsā anenāti pīnāso , pīnaso pi .
Upasaggato nāsāya bahubbīhimhi nasā desaṃ kubbanti [ pāṇini 5.4.119], apissākāralopo vaṇṇanāso , rassassa dīghatā .
‘‘ Soso yakkhā rājayakkhā , patīssāyo tu pīnaso , āpīnaso patissāyo ’’ ti rabhaso .
Patissayopyatra .
Vejjaganthe imesaṃ pīnasapatissāyānaṃ bhedo abhihito –
Ānahyate yassa visussate ca ,
Kilidyate dhūpati ceva nāsā ;
Na ñāyate gandharase ca jantu ,
Duṭṭhaṃ vijaññā tamapīnasenāti .
Ānaddhā
M0.225 pihitā nāsā ,Tanusāvappasekinī ;
Galatāloṭṭhasoso ca ,
Nittodo saṅkhakadvaye ;
Bhave saro paghāto ca ,
Patissāyoti lakkhitoti .
Iha tvabhedenottaṃ .
Pati pubbo si dhātu rujatyattho .
Nāsikāya jāto rogo nāsikārogo .
Ghāne pavatto assavo siṅghānikā nāma , siṅgha āghāne , bhūvādi , siṅghatīti siṅghānaṃ , yu , tattha jātā siṅghānikā .
Ā punappunaṃ savati sandatīti assavo , sū abhisave .
Dvayaṃ vaṇamatte .
Ara gamane , u , aru , napuṃsakeyeva .
Vaṇa gattavicuṇṇane , curādi , a , vaṇo , anitthī .
Dvayaṃ phoṭe .
Phuṭa saṃsilesane , bhūvādi , phoṭo , ṇo .
Pīḷa vibādhāyaṃ , curādi , ṇvu ,‘‘ itthiyamato ā paccayo ’’ ti ā , pīḷako , pīḷakā , pīḷakaṃ , tīsvapi , tathā phoṭo .
325. Dvayaṃ pakkavaṇādīsu sañjātaduggandhavisese .
Pubba pūraṇe , bhūvādi , a .
Pūya visaraṇe , duggandhe ca , bhūvādi .
Dvayaṃ lohitanissaraṇaroge .
Rattassa lohitassa saṇṭhānamatikkamitvā saraṇaṃ gamanaṃ rattātisāro .
Pakkhandati nissaratīti pakkhandikā .
Kamu padavikkhepe .
‘‘ Itthiyamatiyavo vā ’’ titi .
‘‘ Pakkamādīhinto ce ’’ ti ettha ca kārena tissan ti , dhātvantalopo ca , sakatthe ko .
Dvitte .
Yadā dinā parakakārassa kho , pakkhandikā .
Dvayaṃ
M0.226 apamāre .Saraṇaṃ sāro , apagato sāro yena apamāro , sa ssa mo .
Itaratra ma kārāgamo .
Dvayaṃ pādabhede .
Pādassa phoṭo bhedanaṃ daraṇaṃ pādaphoṭo , phuṭa bhede .
Virūpo pādo etāya hetubhūtāyāti vipādikā .
Samāsante ko , pubbākārassittaṃ , vidārīyamānattā vipajjamāno pādo assanti vā vipādikā .
326. Dvayaṃ vuḍḍhippattaṇḍakosaroge .
Vuḍḍhippatto rogo vuḍḍhirogo .
Vātapūritaṃ aṇḍaṃ koso vātaṇḍaṃ .
Dvayaṃ thūlapādaroge .
Ghanābhāvato sithilaṃ padaṃ sīpadaṃ , vaṇṇanāso , dīghādi .
Bhāro pādo yassa , tassa bhāvo bhārapādatā .
Pañcakaṃ kaṇḍuyaṃ .
Kaṇḍa bhedane , u , dīghe kaṇḍū , vadhū saddova .
Ti mhi kaṇḍūti , assū , curādittā ya mhi kaṇḍūyā , ya lopābhāvo .
Khajja theyyakaraṇabyathanesu , bhūvādi , u .
Yu mhi kaṇḍūvanaṃ , assū .
Uvā deso , dīgho ca .
327. Tikaṃ kacchuyaṃ .
Yā ‘‘ khasurogo ’’ ti vuccati .
Pātyattānanti pāmaṃ , mana , pāmāpyatthi , pulliṅgo , rājādi , visesena tacchati kāsanti vitacchikā , taccha tanukaraṇe , ṇvu
M0.227 ,‘‘ vivacchikā ’’[ viccaccikā ( amara 16.53)] tipi pāṭho .Vaccha paribhāsanatajjanesu , bhūvādi .
Kaca bandhane , u , ca ssa cha ttaṃ , dvittādi .
Tilakāḷakantaṃ dvayaṃ dvayaṃ samatthaṃ .
Tatra dvayaṃ sothe .
Su gativuḍḍhīsu , bhūvādi , tho .
Thu paccaye sayathu , ussattaṃ , yā gamo ca .
Sophopyatra .
Sokaṃ phāyati bahulaṃ karotīti sopho , phāya vuḍḍhiyaṃ , phāya ssa pho , nerutto .
Dvayaṃ arisaroge .
Amaṅgalatāya du ninditaṃ nāmamassa dunnāmaṃ , sakatthe , kucchāyaṃ vā ko , dīghakosikāyaṃ dunnāmā , itthī .
Ari viya sasati hiṃ satīti arisaṃ , sasa hiṃsāyaṃ , kvi , ara gamane vā , iso .
Dvayaṃ vamanaroge .
Chadda vamane , curādi , ṇvu .
Vamu uggiraṇe , thu .
Vamidhupyatra .
Chaddikā , vami itthiyaṃ , vamathu pume .
328-329.
Dvayaṃ paritāpe .
Du paritāpe , tanādi , thu .
Paritapanaṃ santāpanaṃ paritāpo .
Dvayaṃ tilakāḷake .
Tilasaṇṭhānaṃ viya jāyatīti tilako .
Tilaṃ viya kāḷo hutvā jāyatīti tilakāḷako .
Mahāvireko ‘‘ visūcikā ’’ tyuccate .
Nissesato sucati gacchatīti sūcikā .
Suci , suca gatiyaṃ , bhūvādi .
Suca soceyye
M0.228 vā , nissesato socetīti visūcikā , visesena sūci viya vijjhatīti vā visūcikā .Bahumosaraṇattā mahanto vireko mahāvireko , rica viyojanasampucchanesu , ṇo .
Bhagandalādayo satta āmayantarā rogabhedā bhavanti .
Tatra gudasamīpajo vaṇaviseso bhagandalā , itthī .
Bhagaṃ yoni , taṃ dārayatīti rūḷhīto a paccayanto nipātito .
Dara vidāraṇe , bhūvādi , la tte bhagandalā .
Bhagandaropyatra .
Meho muttameho , so ca bahumuttatāya madhumeho , rattameho , sukkameho tyanekavidho .
Miha secane , bhūvādi , mihati muttanti meho , ṇo .
Jara roge .
Bhūvādi , jaratīti , a .
Jaro pasiddho .
Kāsa saddakucchāyaṃ , dittiyañca , bhūvādi , kāsatīti kāso , ṇo , kucchitaṃ asatīti vā kāso , kuā pubbo .
Sasa pāṇane , sasanaṃ sāso , bhusaṃ sasanametassatthīti vā sāso , kuṭa chedane , ṭho , kuṭṭhaṃ .
Sāmaññena tacovikāre .
Sukke tu sittaṃ .
Sūla rujāyaṃ , bhūvādi , sūlaṃ .
Viddadhi , asmarī , muttakicchādayopyanekā rogabhedā .
Pajjaddhaṃ vejje .
Āyubbedasaṅkhātaṃ vijjaṃ jānātīti vejjo ,‘‘ ṇa rāgā tassedamaññatthesu cā ’’ ti ṇo , vida ñāṇe vā , vindatīti vejjo , ṇyo , dya ssa jo .
Bhisajjati cikicchatīti bhisakko , a , ja ssa ko .
Rogaṃ harati sīlenāti rogahārī , ṇī .
Hara saddoyaṃ kevalopi ānayanāpanayanesu vattati ‘‘ manoharo , dukkhaharo ’’ iccādīsu , idha apanayane .
Kita rogāpanayane , bhūvādi .
Tikicchatīti tikicchako , cha paccayo , ṇvu , dvittādi .
Agadakaropyatra , agadaṃ arogaṃ pāṇīnaṃ karotīti agadakaro , kammādimhi ṇo .
330. Dvayaṃ
M0.229 sallanīharaṇe vejje .Kāye paviṭṭhasarādisallassa nīharaṇo vejjo sallavejjo .
Yathāvuttaṃ sallaṃ nīharaṇavasena kantati chindatīti sallakatto , kati chedane , to .
Dvayaṃ paṭikāre .
Tikicchanaṃ tikicchā , bhāve a .
Pati pubbo karoti tikicchāyaṃ , kara to ririyā .
Catukkaṃ osadhe .
Bhisajānamidaṃ bhesajjaṃ , ṇya .
Na vijjate gado yasminti agado .
Bhisajānamidaṃ bhesajaṃ , ṇo .
Usa dāhe .
Rogamosāpetīti osadhaṃ , dho , atha vā osadhī nāma asaṃyogadabbaṃ , tehi saṃyojitaṃ osadhaṃ .
Jāyupyatra .
Ji jaye , ṇu .
331. Tikaṃ ārogye .
Anatthakārakattā kucchitākārena sarīre sentīti kusā , rogā , te lunāti chindatīti kusalaṃ .
Āmayassābhāvo anāmayaṃ , abyayībhāvo .
Arogassa bhāvo ārogyaṃ .
Kusalānāmayārogyanti samāhāradvando .
Dvayaṃ anāmayajane .
Kala gatisaṅkhyānesu .
Kalati yathāsukhaṃ sabbiriyāpathesūti kallo , lo .
‘‘ Kālaṃ khamatīti kalyaṃ , arogatā , tassaṃ niyutto kalyo ’’ ti aṅguttaranikāyaṭīkāyaṃ .
Natthi āmayo yasmiṃ nirāmayo .
Vuttopyatra .
Vutti jīvitavutti pasatthā assatthīti vutto .
Rogato niggatajane pana ullāgho , lāgha sāmatthiye , u saddoyaṃ rogavimutyattho .
Narādittā , narappadhānattā ca naravaggo .
Naravaggavaṇṇanā niṭṭhitā .