7. Pātālavaggavaṇṇanā
649-650.
Catukkaṃ pātāle .
Adharaṃ bhuvanaṃ adhobhuvanaṃ .
Patanti asmiṃ pātālaṃ , alo , majjhe dīgho .
Nāgānaṃ loko .
Rasāya talaṃ rasātalaṃ .
Sobbha ntaṃ
M0.431 chiddamatte .Raṇa sadde , dho , na ttaṃ , yadādi .
Vara dittiyaṃ .
Vigato varo vāraṇaṃ assa vivaraṃ , chidi dvidhākaraṇe , do .
Kuha vimhayane , aro .
Susa sosane , iro .
Bila bhedane , a .
Susa to i , susi .
Chinditvā gacchatīti chiggalaṃ , yadādi .
Suṭṭhu abbhaṃ ākāsaṃ asmiṃ sobbhaṃ .
‘‘ Susiran ’’ ti chiddasāmaññe yaṃ napuṃsakavacanaṃ , taṃ sacchidde chiddavati dabbe tīsu , yathā ‘‘ susiro rukkho , susirā ciñcā , susiraṃ kaṭṭhan ’’ ti .
Dvayaṃ bhūmichidde .
Kāsa dittiyaṃ , u .
Ava rakkhaṇe , aṭo , āvāṭo , avāṭopi .
Dvayaṃ sappānaṃ rājini .
Vasu ratanaṃ yassatthīti vāsukī .
651. Dvayaṃ nāgānaṃ rājini .
Devehipyassanto nopaladdhoti ananto , sesopi , sisa hiṃsāyaṃ , sisati kappanteti seso , a .
Dvayaṃ ajagare .
Vaha tismā aso , vāhaso .
Ajaṃ chāgaṃ gilatīti ajagaro , a , issattaṃ , lassa ra ttañca .
Sayīpi , sayanasīlo sayī .
Dvayaṃ gonasasappe ‘‘ ṅā-cve ’’ iti khyāte .
Gavasseva nāsā assāti gonaso , saññāyaṃ nāsa saddassa naso kato [ pāṇini 5.4.119].
Tilaṃ icchatīti tiliccho , tiriyaṃ añcatīti vā tiliccho , yadādi .
Dvayaṃ
M0.432 deḍḍubhe , yo ‘‘ jalasappo ’’ ti vuccati .Deḍḍunā rājiyā ubhatīti deḍḍubho .
Piṭṭhe rājiyogā rājulo , ulo , badhirasappepyete .
652. Kambalo ca assataro cāti ime dve nāgakulā merupāde vasanti .
Dvayaṃ vesmanivuṭṭhasappe .
‘‘ Vammanī ’’ tipi pāṭho .
‘‘ Asuddo gharasappo ’’ ti vuttattā nibbisatāya amāritattā sīlayuttaṃ attā mano yasmiṃ silutto , assu , rassādi .
Dvayaṃ rukkhaggādīsu nivuṭṭhasappe .
Nīlo harito sappoti nīlasappo .
‘‘ Nīlo kaṇhamhi harite ’’ ti hi tārapālo .
Paṭhamakāle silāyaṃ bhavatīti silābhu .
653-654.
Visadhara ntaṃ sappamatte .
Āsiyaṃ visaṃ etassa āsīviso , āsī sappadāṭhā .
Bhuja koṭilye , kuṭilāyamāno gacchatīti bhujaṅgo , evaṃ bhujago , bhujaṅgamo ca .
Ahi gamane , i .
Saranto sappati gacchatīti sarīsapo , assī , saṃyogalopo , aluttasamāsoyaṃ , bhujaṅgabhujaṅgamāpi , sabbadharakate pana ‘‘ bhusaṃ , punappunaṃ vā kuṭilaṃ sappatīti
M0.433 sarīsapo ’’ ti vuttaṃ .Phaṇayogā , ī , phaṇī .
Sappa tismā a , bhūmiphuṭṭhena gattena gati sappanaṃ .
Araṃ sīghaṃ gacchatīti alagaddo , ma ssa do , ra ssa la ttañca , alagaddo , jalasappepyayaṃ ,‘‘ alagaddo jalavāḷo ’’ ti [ amara 8.5] hi amarasīho .
Bhogo phaṇikāyo , taṃyogā bhogī .
Pannaṃ gacchatīti pannago , pādehi vā na gacchatīti pannago .
Dve jivhā assa .
Urasā gacchatīti urago .
Visesena ālāti gaṇhāti āyunti vāḷo , la ssa ḷattaṃ , vā gamane vā , alo .
Dīghasarīratāya dīgho .
Dīghā piṭṭhi yassa , samāse ko .
Udarameva pādo yassa .
Visaṃ dharati .
Cakkī , kuṇḍalī , gūḷhapādo , cakkhussavo , kākodaro , dabbīkaro , bilesayo , jimhago , pavanāsanopi .
Sirasi cakkayogā cakkī .
Kuṇḍalamiva vapu assatthīti taṃyogā kuṇḍalī .
Cakkhunā suṇotīti cakkhussavo .
Kākodaramiva udaraṃ assa .
Dabbigatikattā phaṇā dabbī , taṃ karoti bandhatīti dabbīkaro .
Sāmaññaniddesepi kaṇhasappādiyeva dabbīkaro .
Jimhaṃ kuṭilaṃ gacchatīti .
Pavanāsano vātabhojī .
Phaṇino sappassa tanu kāyo bhogo nāma .
Bhujatīti bhogo , bhuja koṭilye , ṇo .
655-656.
Dvayaṃ sappassa dāṭhāyaṃ .
Asati yena asaṃ , mukhaṃ , tasmiṃ bhavā āsī , sappassa dāṭhā dantuttamā .
Dvayaṃ sappassa jiṇṇatace
M0.434 , nimuccate yasmā sappoti , ṇo .Kañcukasadisattā kañcuko .
Samā tulyatthā .
Dvayaṃ visamatte .
Soṇipathagataṃ visati dehanti visaṃ , visa pavesane .
Giratīti garaḷaṃ , aḷo .
Halāhalo , kāḷakūṭo , ādi nā kākolādayo ca sattāti ime nava tabbhedā tassa visassa bhedā .
Vuttañca –
‘‘ Pume paṇḍe ca kākola-kāḷakūṭahalāhalā ;
Soraṭṭhiko sukkikeyyo , brahmaputto padīpano ;
Dārado vacchanābho ca , visabhedā ime navā ’’ ti [ amara 8.10-11].
Tatra halāhalo pume , vā kārena napuṃsakepi ,‘‘ hālāhalan ’’ ti hi tikaṇḍasese [ tikaṇḍasesa 1.8.5] dīghādipi .
Tālapatrasaṇṭhāno nīlapatro gothanākatiphalo gaccho halāhalo .
Assa ca samīpe rukkhādayo ḍayhante .
Himavati , kikkindāyaṃ , koṅkaṇesu , dakkhiṇasamudde ca jāyate , hanatīti halo , a , na ssa lo , halānampi halo halāhalo , majjhadīgho .
Tiriyalekhāya citaṃ dvijapadehi yuttaṃ , tathā gaṇṭhibhi byāpitaṃ bindubhideva yaṃ ghanatarehi , taṃ kāḷakūṭaṃ .
Idañca puthumālināmassāsurassa soṇitamhā eva asurasamaye [ devāsuraraṇe (?)] samuppannassa assattharukkhasadisassa rukkhassa niyyāso , ahicchattamalayakoṅkaṇasiṅgaverapabbatādīsu coppajjate .
Vaṇṇena kāḷañca taṃ sattānaṃ jīvitaharaṇato lohamuggarasadisatāya kūṭañceti kāḷakūṭaṃ .
Brahmaputto tu kapilo , malayaddibhavo kharo ;
Padīpano tu dahano , rattavaṇṇo ’ ñjanaddijo [ cintāmaṇiṭīkā 8.10-11].
Darade
M0.435 bhavo dārado , suppabhanāmako taṃdesapasiddho ca .Vacchanābho sinduvārapattasadiso ca taṃsamīpe rukkho na vaddhate , taṃsamphassavāyu ca jarayati , viñjhāyaṃ , kikkindāyañca jāyate , evaṃ visantarānampi sarūpaṃ āgamato viññeyyaṃ .
Dvayaṃ dhanatthaṃ sappaggāhe .
Vāḷaṃ sappaṃ gaṇhanasīlatāya vāḷagāhī .
Ahino tuṇḍena mukhena dibbatīti ahituṇḍiko , ṇiko ,‘‘ vāḷaggāho ’ hituṇḍiko ’’ ti [ amarakose 8. 11-gāthāyampi ] amaramālā .
657. Tikaṃ niraye .
Ayo iṭṭhaphalaṃ , so niggato asmāti nirayo , nindito rayo gamanaṃ etthāti vā nirayo .
Duṭṭhā gati duggati .
Apuññe netīti narako , ṇvu , ra nto ca , narako .
Tesu nirayesu yo ‘‘ mahānirayo ’’ ti vutto , so aṭṭhadhā hotīti taṃ dasseti ‘‘ sañjīvo ’’ ccādinā silokena .
Marantāpi kammaphalānubhavanatthaṃ punappunaṃ jīvanti asmiṃ sañjīvo .
Yattha niraye nerayikānaṃ sarīrāni vaḍḍhakīnaṃ kāḷasuttena saññāṇaṃ katvā vāsiyā tacchanti , so kāḷasutto .
Bhusaṃ , punappunaṃ vā dukkhitasaddena ravanti asmiṃ roruvo , mahanto ca so roruvo cāti mahāroruvo .
Puna ‘‘ roruvo ’’ ti cūḷaroruvo vutto .
Bhusaṃ patanti
M0.436 asmiṃ patāpano ,‘‘ vīci taraṅge appe cā ’’ ti ruddo , natthi sukhassa vīci lesopi atrāti avīci ,‘‘ vīci sukhataraṅgesū ’’ ti tikaṇḍaseso [ tikaṇḍasesa 3.3.78], tasmā natthi vīci sukhaṃ etthāti avīci .Samantato āgatehi pabbatehi haññanti atrāti saṅghāto .
Tapanti atra tāpano , iti saddo aṭṭhannaṃ parisamāpanattho .
658. Tattha nirayesu vetaraṇī ca lohakumbhī cāti ime dve nirayā jalāsayā jalādhārā , te ca thiyaṃ , taraṇī nāvā , sā natthi yassaṃ vetaraṇī .
Lohamayā kumbhī lohakumbhī .
Dvayaṃ nirayapāle .
Kāraṇā yātanā , sā ca tibbavedanā , taṃ karotīti kāraṇiko .
Nirayagatasatte pātīti nirayapo .
Dvayaṃ nirayagatasatte .
Nirayaṃ gacchatīti nerayiko .
Narakaṃ gacchatīti nārako .
659. Udadhi pariyantaṃ samuddassa nāmaṃ .
Aṇṇo jalaṃ , so vāti gacchati yasmiṃ aṇṇavo , aṇṇo yasmiṃ vijjatīti vā aṇṇavo , assatthyatthe vo .
Sagarehi rājakumārehi khato
M0.437 sāgaro , sānaṃ dhanānaṃ ākaroti vā sāgaro , ka ssa go , sāga saṃvaraṇe vā , aro .Sandateti sindhu , sanda savane , yadādi .
Udi kledane , sammā klidanti candodaye asmā āpānīti samuddo .
Jalāni , udakāni ca nidhīyante , dhīyante cātrāti jalanidhi , udadhi ca , udaka ssa udā deso .
Tassa samuddassa khīraṇṇavo , ādi nā lavaṇodo , dadhyudo , ghatodo , ucchurasodo , madirodo , sādudako cāti ime satta mahaṇṇavavisesā bhavanti [ byākhyāsudhā 1.10.2].
Khīravaṇṇo aṇṇavo khīraṇṇavo .
660. Assa samuddassa kūladeso tīradeso velā nāma , vigacchanti irā yassaṃ velā , lattaṃ .
Cakkamiva salilānaṃ jalānaṃ bhamo bhamanaṃ āvaṭṭo nāma , āvaṭṭanti jalāni atrāti āvaṭṭo .
Tikaṃ bindumhi .
Thu abhitthave , vo , usse .
Vidi avayave , u , bindu .
Phusa phusane , to , phusitaṃ .
Pākāre , gehāditittiyañca jalaniggamo bhamo nāma , bhamu anavaṭṭhāne .
661. Siloko udake .
Āpa byāpane , appoti sabbatrāti āpo .
Pātabbanti payo , pā pāne , ṇyo .
Rasso
M0.438 , payo .Jala dhaññe , a .
Vārayati ninnonatanti vāri , vara nisedhe , ṇi , vārayati pipāsanti vā vāri .
Pīyateti pānīyaṃ , anīyo .
Salatīti salilaṃ , sala gatiyaṃ , ilo .
Udi kledane , ṇvu , u lopo , dakaṃ pipāsacchedaṃ karotīti vā dakaṃ ,‘‘ dā dānacchedadhātū ’’ ti [ ekakkharakosa 20 gāthā ] hi ekakkharakose , rasso .
Ana sadde , a , dvittaṃ , ara gamane vā , to , annā deso , ṇa ttaṃ .
Nī naye , īro .
Vana sambhattiyaṃ .
Vanīyate pipāsehīti vanaṃ .
Vā gamane , alo .
Tāyate pālayateti toyaṃ , tā pālane , curādi , yo , ākārassottaṃ .
Amba sadde , u , ambu .
Udi pasavanakledanesu , ṇvu , udakaṃ .
Kara karaṇe , kvi , kaṃ .
Kamalaṃ , khīrampi , kamu icchākantīsu , alo .
Khanu hiṃsāyaṃ , īro , na lopo , khī khaye vā , khīraṃ .
662. Catukkaṃ taraṅge .
Taranto gacchati , tīraṃ vā gacchatīti taraṅgo , aluttasamāso , paratra īssattaṃ .
Sayameva bhijjateti bhaṅgo , a .
Ūha vitakke , mi , ha lopo , ūmi , ara gamane vā , mi , assū , ra lopo .
Vimhayaṃ vicittaṃ cinotīti vīci , i , upasaggassa dīgho , ete dve pumitthiyaṃ .
Ullolo , kallolo cāti idaṃ dvayaṃ mahāvīcīsu kathyate , lola ummādane , ullolayatīti ullolo , ṇo , ula gamane vā , olo , dvittaṃ .
Kalla sadde , olo , kallolo .
663. Silokaddhaṃ
M0.439 kaddame .Jalaṃ balate jambālo , kammani ṇo , ma kāro vaṇṇavikāro .
Kala saṅkhyāne , alo .
Paca vitthāravacane , kammani ṇo .
Cikkha vacane , alo , dvittaṃ .
Kada madde , amo , dvittaṃ .
Chakkaṃ vālukāyaṃ .
Pula mahatthe , ino , ḷa ttaṃ .
Vala saṃvaraṇe , ṇvu , assu , vālukā , thī .
Vaṇṇa sadde , vaṇṇo .
Mara pāṇacāge , u , maru , devepi .
Ara gamane , u , assu , uru , mahantepi , vaṇṇo ca maru ca uru ca vaṇṇamarūru .
Sica paggharaṇe , to , sikatā , thī .
664. Jalamajjhagataṃ talaṃ kammabhūtaṃ ‘‘ antarīpaṃ , dīpo ’’ ti coccate .
Dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antaragataṃ antarīpaṃ , ākārassī .
‘‘ Antarīyan ’’ ti vā pāṭho , tadā dvidhāgatānaṃ āpānaṃ antare bhavaṃ antarīyan ti viggaho , akārassī .
Dvidhāgatāni āpāni asmiṃ hetubhūteti dīpo .
Va kāra ā kārānaṃ lopo , issī ca , dīpo , vā kārena dīpampi .
Pañcakaṃ tīrassa nāmaṃ .
Pāra tīra kammasampattiyaṃ , curādi , a .
Kūla āvaraṇe , ṇo .
Rudha āvaraṇe , rodhaṃ .
Aññapārādinivattanatthaṃ ‘‘ patīran ’’ ti vuttaṃ .
Taṭa ussaye , a , thiyaṃ , taṭī .
665. Paramhi
M0.440 tīrasmiṃ pāra saddo , so ca napuṃsake , pāra tīra kammasampattiyaṃ , pāra sāmatthiye vā , pārayati taraṅgādayo vāretunti pāraṃ .Orantutīraṃ ‘‘ apāra ’’ ntyuccate , avare tīradese bhavaṃ oraṃ , ṇo .
Pārato aññaṃ tīraṃ apāraṃ .
Pañcakaṃ uḷumpe .
Uḷuto dakato pāti rakkhati uḷupo , soyeva niggahītāgamavasena uḷumpo .
Plavati , plavanti anenāti vā plavo , plava gamane , gamanaṃ atra jalagamanaṃ .
Kula santāne , a , ke ulati gacchatīti vā kullo , a , dvittaṃ .
Taranti anena taro , tara plavataraṇesu .
Gamanāgamanavasena punappunaṃ jale aranti yāya , sā paccarī , a , nadādi .
666. Tikaṃ nāvāyaṃ .
Taranti yāya taraṇī , yu , nadādi , i paccaye tari , ī mhi tu tarī .
Nu thutiyaṃ , a , vuḍḍhāvādesā , nāvā .
Dvayaṃ laṅkārathambhe .
Kūpa gamane , ṇvu , kūpako , a paccayo vā , tadā sakatthe ko .
Kamu icchāyaṃ , bho , sakatthe ko , assu ca , kumbhakaṃ .
Dvayaṃ ‘‘ pe seṃ ’’ iti khyāte .
Tarassa pacchābhāge bandhitabboti pacchābandho .
Ga ’ micchitadisaṃ aṭati yena goṭaviso , iso , ava nto ca assottañca , goṭaviso .
Dvayaṃ ‘‘ pe tamā ’’ iti
M0.441 khyāte .Nāvāya kaṇṇo viya kaṇṇo , mahanto kenipāto , tena pavahaṇapatisavanato , taṃ dharatīti , kammani ṇo .
Nāvāya yutto nāviko .
667. Dvayaṃ nāvāya gamanopāye .
Arati yenāti arittaṃ , chadādīhi tatraṇa , ikārāgamo , dvittañca .
Ke jale nipātiyate kenipāto , aluttasamāsoyaṃ .
Dvayaṃ niyāmake .
Poto pavahanaṃ , taṃ vāhayatīti potavāho .
Niyacchati potanti niyāmako , yamu uparame , ni pubbo gamane , ṇvu , niyāmako , curādi .
Niyāmakepi .
Ye vāṇijā nāvāya vāṇijakammaṃ ācaranti , te saṃyattikā nāma , saṃyānaṃ saṃyātrā , dīpantaragamanaṃ , traṇa , sā payojanametesaṃ saṃyattikā , ṇiko , ra lopo , rasso ca .
Ta paccayena vā siddhaṃ .
Potavāṇijāpi , poto pavahanaṃ , tassa vāṇijā .
668. Laṅkārādayo , phiyādayo ca nāvāya aṅgā avayavā .
Lo indo , tassa kāraṇaṃ laṅkāro .
Vaṭo vuccati sivaṭo , tadākāratāya vaṭākāro .
‘‘ Vaṭo kamadde
M0.442 nigrodhe ’’ ti hi nānatthasaṅgaho .Phā vuḍḍhiyaṃ , iyo , phiyo .
Dvayaṃ ‘‘ talaka ’’ iti khyāte .
Pū pavane , to , vuḍḍhi , pavahati niyāmaketi pavahanaṃ .
Vuttan ti kriyāpadaṃ .
Dvayaṃ kaṭṭhambuvāhiniyaṃ , duṇa gatihiṃsāsu , a , nadādi , vuḍḍhi , doṇī .
Ambuṃ neti yena ambaṇaṃ , ussattaṃ , ṇa ttañca , amba sadde vā , yu .
669. Tikaṃ gambhīre .
Gamu gamane , īro , bho nto ca ma lopo ca , gabhīro .
Mā lope tu gambhīro , gacchantā bhāyanti asminti vā gabhīro , gambhīro ca .
Ni pubbo mana abhyāse , ṇo , ma ssa no .
Tabbipakkhato gambhīraviparītato uttānaṃ nāma , uggataṃ tānaṃ pamāṇaṃ assa uttānaṃ , agambhīraṃ .
Dvayaṃ agādhe .
Gādha patiṭṭhākaṅkhāsu , ganthe ca , natthi gādhaṃ yatra agādhaṃ .
Na heṭṭhimatalaṃ phusati yatra atalamphassaṃ .
Tikaṃ appasanne .
Natthi acchabhāvo atra anaccho .
Kalusaṃ pāpepi vuttaṃ .
Vila bhedane , ṇo , āvilo .
Ava rakkhaṇe vā , ilo .
670. Tikaṃ nimmale .
Cho chedane , na chindati dassananti accho , ṇo , sacchopi , sara visaraṇe , to , annā deso .
Natthi malaṃ etasmiṃ vimalo .
Gabhīrappabhutī gabhīrā dayo vimala ntā tīsu liṅgesu .
Pañcakaṃ
M0.443 kevaṭṭe .Dhā dhāraṇe , īvaro .
Macche hantvā jīvatīti macchiko , iko .
Macche bandhati jālenāti macchabandho , macche vadhatīti vā macchabandho , niggahītāgamo , kaṃ jalaṃ , tassa īlakkhī , tāya vaṭṭo vaṭṭanaṃ assatthīti kevaṭṭo .
Kevattopi , ṇo .
Jāle niyutto , jālena hantīti vā jāliko , dāsopyatra , dāsa dāne , a ,‘‘ dāso kevaṭṭabhaccesū ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 10.15] ruddo .
671-672.
Jhasā ntaṃ macche .
Masa āmasane , cho , mara dhātuvasena vā siddho , mara pāṇacāge , ino , ra lopo .
Mukhappadese puthūni lomāni assa puthulomo .
Pāṭhīnādīnaṃ macchattā visesato alomakepyassa vutti .
Jhasa hiṃsattho daṇḍako dhātu , a , jhaso .
Aṇḍajo , visāro , sakalīpi , vicitraṃ sarati anena visāro , ṇo .
Rohitādīnaṃ vakkalappāyo [ battalappāyo ( ka .)] taco sakalaṃ .
Taṃyogā , ī , sakalī .
Rohitādayo , makarādayo ca macchappabhedā .
Ruha janane , to , rohito .
Vipāke madhurasattā magguro , vaṇṇavikāro , majjatīti vā magguro , ūro , majja suddhiyaṃ , jja ssa gga ttaṃ , rasso ca , magguro ,‘‘ ṅā khū ’’.
Siṅgayuttatāya siṅgī , ṇo , nadādi , saṅgupi , sarati vātanti vā siṅgī , sara hiṃsāyaṃ , a , ra ssa go , assi , niggahītāgamo , nadādi , siṅgī ,‘‘ ṅa cve ’’.
Bala
M0.444 saṃvaraṇe , alo , la ssa jo , balajo ,’’ ṅa pā ’’.Muñja saddattho , muñjo .
Pū pavane , uso , vuddhyāvādesā , pāvuso , mahāmukhamaccho ,‘‘ ṅa ṭā ’’.
Sattakkhattuṃ vaṅkatīti sattavaṅko ,‘‘ ṅa se ’’.
Saha vaṅkena , saṃvijjamāno vā vaṅko yassa savaṅko ,‘‘ ṅa mve ’’.
Naḷasaṇṭhāno mīno naḷamīno ,‘‘ ṅa phau-yo ’’.
Kaḍi sannicayavadanekadesesu , ṇvu , gaṇḍako ,‘‘ ṅa mā ’’.
Sasu hiṃsāyaṃ , u , assu , susukā , sakattheko ,‘‘ ṅa-pau-ṭaye ’’.
Sayanato passena pharatīti sapharī , nadādi , phara pharaṇe , sapharī dvīsu ,‘‘ ṅa khū-mā ’’.
Pāṇiggahaṇe mukhaṃ kiratīti makaro , yadādi .
673. Timiādayo satta mahāmacchā nāma .
Tima addabhāve , timatīti timi , i , timi macchamattepi .
Gira niggiraṇe , ṇo , la ttaṃ , issattaṃ .
Timino galo timiṅgalo , niggahītāgamo .
Vaṇṇena piṅgalatimirasadisatāya timirapiṅgalo .
Ā bhuso nandatīti ānando , nanda samiddhiyaṃ .
Timino macche nandayatīti timinando .
‘‘ Timindo ’’ tipi pāṭho , timīnaṃ macchānaṃ indo timindo .
Adhiko āroho yassa ajjhāroho .
Mahanto timi maccho mahātimi .
674. Dvayaṃ ‘‘ ṅa phe ’’ iti khyāte .
Pāsāṇasadisasaṇṭhāno maccho pāsāṇamaccho .
Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ , ino
M0.445 , ubhayatra dīgho , pāṭhīno ,‘‘ ṅa-pau ’’ ti ca vadanti .Dvayaṃ baḷise .
Vaṅkatīti vaṅko , vaṅka koṭilye .
Bala saṃvaraṇe , iso , ḷattaṃ .
Macchavedhanampi , vidha vidhāne , bhedane ca , anekatthattā , yu .
Tikaṃ kumbhīle .
‘‘ Suṃsumāro ’’ ti samuditanāmaṃ , sasatīti susu .
Susu eva suṃsu , māretīti māro , suṃsu eva māro suṃsumāro .
Kena ubhati pūretīti kumbho , jalāsayo , tatra ulati gacchatīti kumbhīlo , kumbhī vā ghaṭo , taṃ lātīti kumbhīlo .
Na kamatīti nakko , kvi , saññāsaddattā na ssa pakati , nakka nāsane vā , curādi .
Dvayaṃ kacchape .
Kucchito ūmi vego assa kummo ,‘‘ pakāse vegabhaṅgesu , taraṅge ūmi puṃthiyan ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 10.21] rabhaso ,‘‘ vege bhaṅgappakāsesu , bilāyaṃ ūmi vīciyan ’’ ti nānatthasaṅgaho .
Kacchena pivatīti kacchapo , ṇo , kamaṭhopyatra , kamu icchāyaṃ , aṭho .
675. Dvayaṃ kakkaṭe .
Kakatīti kakkaṭako .
Sakatthe ko , kuka ādāne vā , aṭo , ussattaṃ .
Kula santāne , bandhumhi ca , īro , kuṃ vā pathaviṃ lunātīti kuḷīro , īro .
Dvayaṃ rattape .
Jalassa ūkā kimiviseso jalūkā , jalaṃ okaṃ gehaṃ etissāti vā jalūkā , ossū , uca samavāye , ṇo , okaṃ .
Rattaṃ rudhiraṃ pivatīti rattapā .
Tikaṃ
M0.446 maṇḍūke .Maṇḍa bhūsane , uko , dīgho .
Dada dāne , uro , dvittaṃ .
Bhī bhaye , sappato bhāyatīti bheko , iko , īsse .
Vassābhū , sāluro , plavopi .
Dvayaṃ ‘‘ tī ’’ iti khyāte .
Gaṇḍaṃ vaccasannicayaṃ uppādetīti gaṇḍuppādo .
Mahiyā latā mahīlatā , kiñculukopi .
Kiñca culatīti kiñculuko , uko .
676. Dvayaṃ muttāphoṭe .
Sappa gamane , i , assi , sippi , thī .
Su abhisave , tti , sutti .
Dvayaṃ saṅkhe .
Khanu avadāraṇe , kvi , saṅkho .
Samu upasame vā , kho , saṅkho .
Kaṃ vāti gacchatīti kumbu , u , dvepyanitthiyaṃ .
Dvayaṃ khuddasaṅkhajātiyaṃ .
Saṅkhassa nakho iva saṅkhanakho .
Dvayaṃ ‘‘ kharu ’’ iti khyāte .
Jale savatīti jalasutti , su pasave , tti .
Samatīti sambuko , uko , bo nto ca ,‘‘ sambuko jalasutti ’ tthī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 10.23] puṃkaṇḍe vopālito .
677. Dvayaṃ jalāsaye .
Jalānaṃ āsayo patiṭṭhitaṭṭhānaṃ jalāsayo .
Tesu jalāsayesu majjhe yo gambhīro
M0.447 agādho , so rahadā khyo , hara haraṇe , bhūvādi , do , vaṇṇavipariyayo , rahado .Dvayaṃ udapāne .
Udakaṃ pivanti asmiṃ , yu , ka lopo .
Pivanti asmiṃ pāno , so eva kūpo pānakūpo , ku sadde , po , dīghādi , kūpo , kena ubhatīti vā kūpo , bha ssa po .
Andhupi , andha dassanupasaṅghāte , curādi , u .
Dvayaṃ samacaturassapokkharaṇiyaṃ .
Khanu avadāraṇe , kamme to , na lopo , dīghādi .
Pokkharaṃ jalaṃ , taṃyogā ano , nadādi , pokkharaṇī .
678. Tipādena mahato sadā agādhajalassa padmaṭṭhānassa ca padmasuññassa ca yogyatāya nāmaṃ [ amara 10.28 gāthāyaṃ passitabbaṃ ].
Taḷa āghāte , tala patiṭṭhāyaṃ vā , āko , aparapakkhe ḷattaṃ .
Sara gamane , a , saro .
Vapa bījanikkhepe , vapanti yāya vāpī , āyatacaturassāyampi .
Sara tismā aso , nadādi , sarasī .
Daha bhasmīkaraṇe , a , dadha dhāraṇe vā , dha ssa ho .
Ambujānaṃ paddhānaṃ ākaro uppattiṭṭhānaṃ .
Khuddako saro ‘‘ pallala ’’ ntyuccate .
Yatra vassāsu adhikaṃ jalaṃ , gimhesu jāṇumattaṃ , sukkhatyeva vā , palla rakkhaṇe , curādi , alo , pallalaṃ .
679-680.
Anotattādayo
M0.448 ete satta mahāsarā nāma .Tatra sūriyaraṃsisamphuṭṭhābhāvena na avatapati udakametthāti anotatto .
Kaṇṇamuṇḍapabbatasamīpattā kaṇṇamuṇḍo .
Rathaṃ karotīti rathakārako , yathākathañci ayaṃ byuppatti nāma , saññā pana lokatoyevāvagantabbā .
Chabbaṇṇadantavantatāya chaddanto , nāgarājā , tassa nivāsanaṭṭhānasamīpattā chaddanto , saro .
Kuṇālasakuṇā bahavo yattha santi kuṇālo .
Mandākinī ākāsagaṅgāyampi vuttā .
Bahavo sīhā papatanti asmiṃ sīhappapāto .
Dvayaṃ jalappāye dese kūpanikaṭe pasupānatthaṃ patthārādiracite jalāsaye .
Āhūyante pasavo atra pānāyāti āhāvo , ṇo , vuḍḍhāvādeso .
Nipivanti asmiṃ nipānaṃ , yu .
Dvayaṃ surakhāte , aporise devanimmiteti bhāvo , soṇḍeiccaññe .
‘‘ Akhāto devakhātako ’’ ti [ amara 10.27] hi amaramālāyaṃ puṃsakaṇḍaṃ .
681. Nadya ntaṃ
M0.449 nadīyaṃ .Savatīti , anto , nadādi , savantī .
Ninnaṭṭhānaṃ gacchatīti ninnagā , kvi .
Sanda pasavane , u , assittaṃ , vaṇṇavikāro , sindhu .
Sara gamane , to , ikārāgamo , saritā .
Āpānaṃ nivāso āpo , samuddo , ṇo , taṃ gacchatīti āpagā .
Nada abyattasadde , nadatīti nadī , nadādi , taraṅganīpyatra .
Dvayaṃ gaṅgāyaṃ .
Bhagīrathena raññā nibbattitā bhāgīrathīti lokiyā , asmākantu matena nāmamattamevetaṃ tassāti sanniṭṭhānaṃ , evaṃ sabbatra .
Gacchatīti gaṅgā , gami to go , tipathagatāpi , tayo saggamaccapātālapathe gatā tipathagatā .
Sindhūnaṃ nadīnaṃ saṅgamo melako sambhedo .
Sammā bhijjanti asmiṃ sambhedo , saṃ pubbo bhidi melane , ṇo .
682. Gaṅgādikā imā pañca nadiyo mahānadī nāma .
Aciraṃ sīghagamanaṃ etissamatthīti aciravatī .
Yamu uparame , uno , yamassa bhaginī vā yamunā , bhaginyatthe uno .
Sarāni bhavanti yāya avadhibhūtāyāti sarabhū , sara gatihiṃsācintāsu vā , ū , abho nto ca , sarabhū .
Maha pūjāyaṃ , a , nadādi .
Candabhāgādikā
M0.450 ninnagā pañca mahānadito aññāsaṃ nadīnaṃ bhedā .Candabhāgo nāma pabbato , tato pabhavatīti candabhāgā .
Sarayogā vantu , majjhe sa kārāgamo , nadādi , sarasvatī .
Vanturatrātisaye .
683. Niddosaṃ jalaṃ assaṃ nerañjarā , yadādi , atha vā nerañjarā nāma tūriyaviseso , taṃsamānasaddatāya ayaṃ nadī nerañjarā nāma .
Nānāgāhākulībhūtatāya kucchitaṃ veraṃ assā kāverī , nadādi .
Nammaṃ sukhaṃ dadātīti nammadā , ṇo .
Ādi nā sarāvatī vettavatī kaṇṭakī kosikīādikā anekā nadībhedā saṅgahitā .
Dvayaṃ hammiyadevālayādīsu jalamagge .
Vārino nikkhamanamaggo vārimaggo .
Nala gandhe , a , nadādi , ḷattaṃ , panāḷi , ayaṃ itthiyaṃ , pume ca .
Tikaṃ gāmadvāramhi asucipūtipaṅkasampuṇṇāyaṃ kāsuyaṃ .
Cittaṃ dunotīti candanikā , yadādi .
684-685.
Jamu adane , alo , nadādi , bo nto ca , ḷattaṃ , jambāḷī .
Avalagganti asmiṃ oḷigallo , lagga saṅge , alo , ḷattaṃ , assi , ga lopo , dvittañca .
Sāddhapajjena padumassa nāmaṃ .
Sarasi ruhatīti saroruhaṃ , ro .
Sataṃ pattāni
M0.451 assa , padmavisesatthepyassa padmattā visesato abhedo .Araṃ vindatīti aravindaṃ .
Pada gamane , umo .
Padumaṃ , anitthī .
Paṅke kaddame ruhatīti paṅkeruhaṃ , aluttasamāsoyaṃ .
Nala gandhe , ino , ḷattaṃ .
Pusa vuḍḍhimhi , kharo , vuḍḍhi , sa ssa ko , pokkhare jale jātanti vā pokkharaṃ .
Muḷālatopi uggantvā pupphati muḷālapupphaṃ .
Kaṃ jalaṃ alayati bhūsayatīti kamalaṃ , ala bhūsane .
Bhisatopi uggantvā pupphatīti bhisapupphaṃ .
Kuse jale seti tiṭṭhatīti kusesayaṃ , ro , aluttasamāso .
Tāmarasampi , tāmaraṃ jalaṃ ,‘‘ tāmaraṃ ghatamaṇṇo ce ’’ ti tantatantaraṃ , tatra seti tiṭṭhatīti tāmarasaṃ , ro .
686. Sitaṃ setaṃ kamalaṃ ‘‘ puṇḍarīka ’’ ntyuccate , puḍi khaṇḍane , muḍirityeke , iko , arā gamo ca , ma ssa po , issīkāro ca , puṇḍarīkaṃ .
Rattaṃ tu kamalaṃ ‘‘ kokanadaṃ , kokāsako ’’ ti coccate .
Koke nādayatīti kokanādaṃ , ṇo .
Rattuppale ca ,‘‘ kokanadaṃ , kokanudan ’’ tipi pāṭho , ke kanati dibbatīti vā kokanadaṃ , bhūvādi , do , asso .
Kana dittikantigatīsu , ke kāsatīti kokāsako , ṇvu , kāsa dittiyaṃ .
Dvayaṃ kesare , ke jāyatīti ki , kamalādi , tasmiṃ jāyati , jalatīti vā kiñjakkho , kho , nassa , la ssa vā ko , niggahītāgamo , ke saratīti , a , sattamiyā alopo , dvayamanitthī .
Dvayaṃ padmādidaṇḍe .
Daṇḍasadisatāya daṇḍo .
Nala gandhe , ṇo .
687. Dvayaṃ
M0.452 muḷāle .Visa peraṇe , va ssa bho , bhisaṃ , bhāsa dittiyaṃ vā , ākārassi .
Mūle jāyatīti muḷālo , aññatthe alo , rassādi , ḷa ttañca , mūla patiṭṭhāyaṃ vā , alo , sesaṃ pubbasadisaṃ , dvayaṃpyanitthī .
Dvayaṃ kaṇṇikāyaṃ .
Bījassa koso ākaro bījakoso .
Kaṇṇe karīyatīti kaṇṇikā , kaṇṇālaṅkāro , taṃsadisasaṇṭhānatāya kaṇṇikā , padumādīnaṃ samūhe gahane vanetyattho .
Saṇa dāne , ḍo , saṇḍaṃ ,‘‘ saṇḍaṃ paddhādisaṅghāte , gopatimhi pume bhave ’’ ti nānatthasaṅgaho .
688. Dvayaṃ padmakumudādisāmaññe , tathā hi padmaṃ mahoppalaṃ sitoppalamuccate ,‘‘ kuvalayaṃ uppalañca , nīlamindīvaranti hi ’’ iti byāḍi ,‘‘ uppalañca kuvalayaṃ , nīlamindīvaraṃ matan ’’ ti bhāguri ca ,‘‘ romo siti ca nīlo , kuvalayamindīvarañca nīlambujan ’’ ti tu vararuci .
‘‘ Kuvalayadalasāmopyaṅgadadhiti paridhū saran ’’ ti māladhi , mādhavo ca , tatra pubbakamatamiha nissīyate .
Yadyevaṃ katha muppala saddena nīluppalādīsveva buddhi , na pana mahoppalādimhīti ?
Vuccate – sāmaññepi dhaññatte yathā dhañña saddena kalamādīsveva buddhi , na pana muggādīsu , evamihāpi .
U pubbo
M0.453 pā pāne , alo , dvittaṃ , udake plavatīti vā uppalaṃ , yadādi .Kuyā pathaviyā valayaṃ iva sobhākarattā kuvalayaṃ .
Dvayaṃ nīluppale .
Nīlavaṇṇe , a , nīlaṃ , indatīti indī , nadādi , indī lakkhī , tassā varaṃ indīvaraṃ , inda paramissariye vā , īro .
Asmiṃ nīluppale sete kumudaṃ nāma .
Kuyaṃ modate kumudaṃ , ṇo .
Assa padumādino kando sālūkamuccate .
Kaṃ sukhaṃ dadātīti kando , kanda avhāne vā rodane ca .
Sala gamanattho daṇḍako dhātu , uko , dīgho , sālūkaṃ .
689. Tikaṃ rattārattasāmaññe .
Kamalato aññatarasmiṃ jalakusume , na tu ratteyeva , sugandhena yuttaṃ sogandhikaṃ .
Kassa hāraṃ iva sobhākarattā kallahāraṃ , lā gamo , dvittañca .
Dakaṃ sītalaṃ karotīti dakasītalikaṃ .
Dvayaṃ sevāle .
Udakaṃ sevatīti sevālo , alo , va kārāgamo , isse ca .
Nīlatīti nīlikā , nīla vaṇṇe , iko , nīlavaṇṇayogato vā nīlikā , sevalopi , dvayaṃ padmayutte dese , padmasamūhe ca .
Naḷinī ca paṅkajinī visinī ca sarojinī padminīti pariyāyā .
‘‘ Padmasaṇḍaṃ tadākare ’’ ti hi pariyāyaṃ ratanamālāyaṃ mādhavo , visaṃ samaṃ , tabbantatāya visinī , ino , nadādi .
Ambujayogato , ambujānaṃ samūhato vā ambujinī .
690. Tilabījādayo
M0.454 sevālo nāma .Tatra tilabījappamāṇaṃ jalasaṇṭhitaṃ nīlādivaṇṇayuttaṃ tilabījaṃ nāma .
Saṅkho nāma sapatto appakaṇḍo ukhāpidhānādippamāṇo samūlo eko sevālaviseso .
Paṇako nāma bhamarasaṇṭhāno nīlavaṇṇo eko sevālaviseso , paṇa saṅkhāte , ṇvu , paṇako .
Pātālavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti sakalabyākaraṇamahāvanāsaṅgañāṇacārinā kavikuñjarakesarinā dhīmatā sirimahācaturaṅgabalena mahāmaccena viracitāyaṃ abhidhānappadīpikāvaṇṇanāyaṃ bhūkaṇḍavaṇṇanā samattā .