1. Bhūmivaggavaṇṇanā
180. Idha
M0.137 bhūkaṇḍe sāṅgopāṅgehi bhūmyādīhi dasahi , pātālena cāti ekādasahi koṭṭhāsehi kamato vaggā bhūmivaggādināmakā vaggā vuccante .Sappadhānopakārakāni aṅgāni khārā dīni , aṅgānaṃ upakārakāni ca upaṅgāni addhā dīni .
181. Sāddhapajjena bhūmiyā nāmāni .
Vasūni ratanāni dhārayatīti vasundharā .
Khamu sahane , kha ssa cho , chamā , atha vā chi chedane , sattānamadhopatanaṃ chindatīti chamā , mo , itthiyamā ca .
Bhavantyassaṃ bhūtānīti bhūmi .
Bhū sattāyaṃ , mi .
Putha iti pāṭipadike ṭhite nadādi , ī , putha ssa puthu ādese , vuddhimhi ca kate puthavī .
Ussuvādese puthuvī .
Pathā dese tu pathavī , imasmiṃ pakkhe avā gamo , atha vā thava gatiyaṃ , pathavati etthāti pathavī , nadādi , sabbattha pattharatīti vā pathavī , thara santharaṇe pa pubbo , ra ssa vo , nadādi , puthavī , assu .
‘‘ Madhuno keṭabhassāpi , medamaṃsapariplutā ;
Tenāyaṃ medinī devī , vuccate brahmavādibhī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 11.3].
–
Vacanato medayogā medinī , ī , inī ca .
Mida snehane vā , yu , nadādi , issettañca .
Maha pūjāyaṃ , nadādi .
Vitthiṇṇattā
M0.138 ubbī , nadādi , avati bhūtānīti vā ubbī , assu .Vasūni santyassaṃ vasumatī .
Gacchanti yassaṃ lokā , sā go , pumitthiyaṃ .
Kā sadde , kāyati ettha , kāyati māravijayakāleti vā ku , u .
Vasūni dhārayatīti vasudhā .
Sabbaṃ lokaṃ dharayatīti dharaṇī , yu , nadādi .
Dharatīti dharā , itthiyaṃ ā .
Gamu gamane , gacchantyassaṃ jagatī , anta paccayo , ga ssa dvittaṃ , ja ttañca , na lopo , nadādi .
Bhū sattāyaṃ , ri , nadādi , kvimhi bhū .
Bhūte satte dharatīti bhūtaro .
Ava rakkhaṇe , yu , nadādi , avanī .
182. Khārā lavaṇarasā mattikā ūsotyuccate .
Khādatīti khārā , da ssa ro .
Padesakattā mattena pamāṇena yuttā mattikā .
Ūsa rujāyaṃ , ūso .
Ūsayogā ūsavā , vantu .
Ra paccaye ūsaro .
Dvepi tīsu vattante .
Thala ṭhāne , adhikaraṇe a .
Kittimaṃ thalaṃ , akittimā thalī , nadādi .
Thaddhalūkhamhi bhūbhāge bhūmippadese jaṅgala saddo vattati .
Tattha nijjalattā kakkhaḷattā thaddho .
Tikkhasakkharādividāragavādikhuragaṇḍuppādavaccādisahitattā lūkho veditabbo .
Gala cavanādhopatanādanesu .
Jalaṃ galati ettha , jalena vā galanti etthāti jaṅgalo , nijjalo deso ,‘‘ jaṅgalo nijjale dese , tiliṅgo pisite thiyan ’’ ti [ tikaṇḍasesa 3.3.393] hi tikaṇḍaseso , la ssa lopo , niggahītāgamo ca .
183. Vedena
M0.139 paññāya īhanti etthāti vedeho .So eva videho , imaṃ dīpamupādāya sineruno pubbadisābhāgattā pubbo ca so videho ceti pubbavideho .
Evamaparuttaresu .
Gavena yantyetthāti goyāno .
Aparo ca so goyāno ceti aparagoyāno .
Jambuyā lakkhito , kappaṭṭhāyitādippabhāvena vā tappadhānodīpoti jambudīpo .
Dhammatāsiddhassa pañcasīlassa ānubhāvena kaṃ sukhaṃ uru mahantametthāti kuru , kuṃ pāpaṃ rundhanti etthāti vā kuru , kvi .
Dīpa dittippakāsanesu , jalamajjhe dippantīti dīpā , dippanti ettha saddhammāti vā dīpā , pamāṇato mahantā dīpā mahādīpā .
184. Kuru ādayo ekavīsati janapadantarā janapadavisesā , ādi nā suramahapaccuggatā talakuṭā asmākādayo ca pumbahutte pulliṅge bahutte ca siyuṃ .
Kuru nāma jānapadino rājakumārā , tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena ‘‘ kurū ’’ ti bahuvacanena vuccati , evaṃ sabbatra .
Kuṃ pāpaṃ rundhatīti kuru , khattiyakumārā , tesaṃ nivāso kurū , paccayalopato na vuddhi , sabbatrevaṃ [ pāṇini 1.2.524.2.81 suttesu passitabbaṃ ].
Arivijayalokamariyādātikkamādīsu sakkontīti sakkā .
Kosaṃ lanti gaṇhanti , kusalaṃ pucchantīti vā kosalā .
Magena saddhiṃ dhāvantīti magadhā , kvi , maṃsesu gijjhantīti vā magadhā .
Gidha abhikaṅkhāyaṃ .
Sevanti yenāti sivi , si sevāyaṃ , vi .
Sivaṃ karontīti vā sivī , aññatthe i .
Kala sadde , iṅga paccayo , kaliṅgā
M0.140 , tesaṃ nivāso kaliṅgā , uttarāpatho [‘‘ jagannāthā pubbabhāge kaṇhātīrantaraṃ sive kaliṅgadeso saṃvutto ’’ ityuttadese ( thomanidhi )], kaliṃ gaṇhantīti vā kaliṅgā , kvi , kalaṃ madhurasaddaṃ gāyantītivā kaliṅgā , assittaṃ , kena sukhena liṅgantīti vā kaliṅgā , liṅga gamanattho daṇḍako dhātu .Attanā khāditaṃ lañjaṃ parājitehi yācitepi puna na vamantīti avantī .
Pañcālassa puttā pañcālā .
Vajjetabbāti vajjī ,‘‘ vajjetabbā ime ’’ tyādinā pavattavacanamupādāya vajjīti laddhanāmā rājāno .
Vajjīraṭṭhassa vā rājāno vajjī .
Raṭṭhassa vā pana taṃsamaññā taṃnivāsirājakumāravasena veditabbā .
Gaṃ pathaviṃ dhārentīti gandhārā , kittigandhena arantīti vā gandhārā .
Cita ussāhane , cetanti ussahanti yuddhakammādīsūti cetayo .
185. Vaṅga gamanattho daṇḍako dhātu .
Visiṭṭhāni dehāni yesaṃ videhā , pubbavidehadīpato āgatattā vā videhā .
Oja dittiyaṃ , kambunā sambukena ojanti tassaṃ vohārakaraṇatoti kambojā , kambukajo ojo balametesanti vā kambojā .
Mada maddane , maddantīti vā maddā , maṃ sivaṃ dadantīti vā maddā , pañcakāmaguṇādīhi modantīti vā maddā , mada hāse .
Bhañja avamaddane , bhaggā .
Aṅga gamanattho daṇḍako dhātu .
Sīhaṃ lantīti sīhaḷā .
Kāsa dittiyaṃ , sampattiyā kāsantīti kasmīrā , mīro .
Kāsa dittiyaṃ , i , kāsī .
Paḍi gatiyaṃ , paṇḍu , u .
Atha vā kuṃ pāpaṃ rundhati etthāti kuru , iti ekopi janapado nissitānaṃ bahuttā bahuvacanena vuccati .
Evaṃ sabbattha .
186. Dvayaṃ
M0.141 bhuvane .Luja adassane , lujjatīti loko , ga ssa ko , ja ssa vo .
Bhavanti etthāti bhuvanaṃ , yu .
Jagati , viṭṭhapādīnipi bhuvanapariyāyāni .
Dvayaṃ desasāmaññe .
Disa atisajjane , atisajjanaṃ pabodhanaṃ ,‘‘ ayaṃ itthannāmo ’’ ti disati apadisatīti deso .
Si sevāyaṃ , saññāyaṃ a , visayo .
Siṭṭhācārarahito milakkhadeso kāmarūpā di paccanto nāma .
Milakkha abyattiyaṃ vācāyaṃ , milakkhanti abyattavācaṃ bhāsantīti milakkhā .
Siṭṭhācāramaggadassanatthāya paññācakkhuno abhāvā rāgādimalaṃ akkhimhi yesanti vā milakkhā , assittaṃ , tesaṃ nivāsaṭṭhānaṃ milakkhadeso .
Paccante majjhimadesassa bahiddhābhāge jāto paccanto .
Byavatthā catuvaṇṇānaṃ , yasmiṃ dese na vijjate ;
Milakkhadeso so vutto , majjhabhūmi tato paraṃ [ cintāmaṇiṭīkā 11.7].
Ariyācārabhūmittā majjho ca so deso ceti majjhadeso , navayojanasataparikkhepo majjhimadeso .
187. Salilappāyo bahūdako deso anūpo nāma , anugatā āpā atrāti anūpo , āpassa ādino
M0.142 u ttaṃ , paralopo vā .Kaca bandhane , cho , kacchaṃ .
Anūpadeso ca .
Abhinavoggamanena tiṇena lakkhite harite dese saddalo , dala dittiyaṃ , bhāve a .
Vijjati dalo yattha saddalo .
188. Nadiyā ābhatena ambunā udakena jīvanti etthāti nadyambujīvano deso nadī mātā assāti nadīmātikoti vuccati , bahubbīhimhi ko .
Vuṭṭhiyā vassena nipphajjati sassametthāti vuṭṭhinipphajjasassako deso devo mātā assāti devamātikoti vuccati , bahubbīhimhiyeva ko , deva saddo cettha vuṭṭhimāha .
189. Anūpā dayo devamātikā ntā tīsu liṅgesu .
Candasūrādo candasūriyasinerupabbatādimhi sassati saddo īrito kathito .
Sabbadā saranti gacchantīti sassatiyo , sara gatiyaṃ , sara saddassa so , ti .
Raṭha gatiyaṃ , raṭhanti ettha nagarādayoti raṭṭhaṃ , to .
Nāgarehi vijinitabbanti vijitaṃ .
Āḷiyaṃ pavattamāno yo setu , so purise pulliṅge vattati .
Si bandhane , tu .
Ala bhūsane , i , āḷi , tassaṃ āḷiyaṃ .
Nagarapabbatādino
M0.143 upāntabhū samīpabhūmi parisaro parito sarantyatrāti , ṇo .Tikaṃ vaje .
Gāvo tiṭṭhantyatrāti goṭṭhaṃ .
Kula saṅkhyāne , gāvo kulantyetthāti gokulaṃ , gunnaṃ kulaṃ gharanti vā gokulaṃ .
Vaja gatiyaṃ , vajanti yaṃ gāvo nivāsanatthāyāti vajo .
Goṭṭhānakaṃ , goṭṭhānantipi vajassa nāmāni .
190. Silokena maggassa nāmāni .
Pathikehi majjate nittiṇaṃ karīyateti maggo , majja suddhiyaṃ , ṇo , ja ssa ga ttaṃ , pathikehi maggīyateti vā maggo , magga anvesane , maṃ sivaṃ gacchati ettha , etenāti vā maggo ,‘‘ mo sive parisāyañce ’’ ti hi nānatthasaṅgahe , sivaṃ gamanaṃ karotītyattho , kriyāvisesanametaṃ .
Pathi gatiyaṃ , curādi , nā gamo .
Panthayanti yantyanenāti pantho , a , kāritalopo .
Pathati yātyanenāti patho .
Ada gamane , adati yattha sā addhā , dho , addhā maggo , addhā saddoyaṃ kālepi , samabhāgatthavacane tu addhaṃ , tasmā addha saddo pumanapuṃsakavasena dviliṅgo , rājā ditte addhā , a rājā ditte addhaṃ .
Añja gatiyaṃ , aso .
Vaja gatiyaṃ , umo , ja ssa ṭo .
Pada gatiyaṃ , a , da ssa jo , dvittaṃ , pajjo .
Aya gatiyaṃ , yu , pada gatiyaṃ , avo , nadādi .
Vatta vattane , vattanaṃ gamanādi , ani , nadādi , vattanī .
Kantanadaṇḍe punnapuṃsakaṃ .
Pathikehi pādehi haññateti paddhati .
Pāda saddasamānatthena pada saddena niyatappayogato vuttinā siddho , pada saddūpapado hana dhātu , ti , hana ssa dho , a lopo .
Paddhati sahacaraṇato vattanī , taṃsahacaraṇato padavī ca itthiyaṃ .
191-192.
Tabbhedā
M0.144 tassa maggassa visesā jaṅghamaggā dayo apatha ntā .Jaṅghāhi gato maggo jaṅghamaggo .
Sakaṭehi gato maggo sakaṭamaggo .
Te jaṅghamaggasakaṭamaggā mahāmagge vattanti .
Ettha ca ‘‘ tethā ’’ ti atha saddo na vattabbo ,‘‘ te cā ’’ ti pana vattabbo .
‘‘ Matāddhanī ’’ ti pāṭhe pana sati ‘‘ tethā ’’ ti vattabboyeva , tadā ekapadike addhani magge ekapadī matāti yojanā kātabbā .
Gacchataṃ eko asahāyo pādo yassaṃ , na nisinnasseva yamakoti ekapadī , samāsante niccamīpaccayo , ka paccaye ekapadiko , ī ssa rassattaṃ .
Corakaṇṭakādidose duggame pathe kantāro , pu nnapuṃsake , kena pānīyena taranti atikkamanti yanti kantāro , tara taraṇe , corakantārādīsu panāyaṃ rūḷhivasena vutto , atha vā kati chedane , sappaṭibhayattā kantati niccagamanāgamanametthāti kantāro , āro , nā gamo ca .
Dukkhena gacchantyetthāti duggamo .
193. Dvayaṃ paṭimagge .
Paṭi abhimukhena gantabbo maggo , patho ca paṭimaggo , paṭipatho ca .
Dīghamañjasaṃ atidūro maggo
M0.145 addhānanti vuccate .Addhānaṃ ayanaṃ addhānaṃ , accāyato maggo , yathā ‘‘ padaṭṭhānan ’’ ti , ya lopo .
Dvayaṃ pasattheddhani .
Sobhano patho , pantho cāti viggaho .
Gantabbapathabhāvato apetaṃ uppathaṃ , apathañca , abyayībhāvasamāso , a saddo atra nipāto .
194-196.
Paramāṇūnaṃ chattiṃsa eko aṇu nāma , aṇutopi aṇutarattā paramo aṇu , aṇuto vā paramoti paramāṇu , aṇa saddattho daṇḍako dhātu , u .
Te aṇavo chattiṃsa tajjārī nāma , taṃ taṃ attano nissayaṃ malīnakaraṇavasena jarāpetīti tajjārī , jara jīraṇe , jara vayohānimhi vā , a , nadādi .
Tāpi tajjāriyo chattiṃsa rathareṇu nāma , rathānaṃ sañcaraṇavasena pavatto reṇu rathareṇu .
Te rathareṇavo chattiṃsa likkhā nāma .
Lakkha da ssane , pakaticakkhunāpi lakkhyateti likkhā , assittaṃ .
Tā
M0.146 likkhā satta ūkā nāma , ūkāti vuccati sirovattakimi , tappamāṇattā ūkā .Tā satta ūkā dhaññamāso nāma , dhañño vīhiyeva parimāṇitabbattā māso cāti dhaññamāso , masi parimāṇe .
Te satta dhaññamāsā aṅgulaṃ nāma , aṅga gamanattho , ulo , aṅgulaṃ , pamāṇaṃ , uli paccaye aṅguli , karasākhā .
Amudviccheti aduṃ dvādasaṅgulaṃ vidatthi nāma , kaṇiṭṭhasahitenaṅguṭṭhena vitthārīyate , vidhīyateti vā vidatthi , vi pubbo tanu vitthāre .
Dhā dhāraṇe , ubhayatrāpiti , pubbapakkhe tassa tho , na ssa to , ta ssa do .
Pacchime dha ssa do , ta ssa tho , asarūpadvibhāvo ca .
Tā duve vidatthī ratanaṃ siyuṃ , ramu kīḷāyaṃ , tano , ma lopo .
Tāni satteva ratanāni yaṭṭhi nāma , yata payatane , ti , ta ssa ṭho , ta ssa ṭo .
Tā vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ nāma , usa dāhe , abho .
Ettha pana usabhanadantaraṃ usabhaṃ .
Usabhānaṃ asītippamāṇaṃ gāvutaṃ nāma , gavaṃ , gavehi vā yutaṃ gāvutaṃ .
Yuja samādhimhi , gonadantarehi gahitappamāṇasamādhānantyattho , taṃ catugāvutaṃ yojanaṃ nāma , yuja samādhimhi , yu ,‘‘ ettakaṃ yojanaṃ nāma hotū ’’ ti catugāvutehi samādhānantyattho .
197. Āropitānaṃ ācariyadhanūnaṃ pañcasataṃ koso nāma , anāropitānantyapare .
Kusa avhāne , ṇo , kusanaṃ avhānaṃ koso , idha pana kosappamāṇattā koso , dvisahassakarappamāṇo .
Aññattha pana –
‘‘ Catukkādhivīsatiyā
M0.147 , aṅgulehi karo bhave ;Khyātamaṭṭhasahassehi , kosamānaṃ vibhāvinā ’’ tyuttaṃ .
Caturambaṇan ti caturambaṇavīhibījajātaropanayogyo bhūmippadeso karīsaṃ nāma , karonti ettha kasanaropanādikanti karīsaṃ , īso .
Caturambaṇabījajātāni ropentyetthāti caturambaṇaṃ , ambaṇaṃ ekādasadoṇamattaṃ , aññe pana ‘‘ caturambaṇaṃ catuyaṭṭhikaṃ ṭhānaṃ karīsaṃ nāmā ’’ ti vadanti , taṃ karīsabbhantarānaṃ pariyāyabhāvappasaṅgā na gahetabbaṃ .
Pamāṇato hatthānamaṭṭhavīsappamāṇaṃ ṭhānaṃ abbhantaraṃ nāma , abbhantare antokoṭṭhāse jātaṃ , na bahikoṭṭhāseti abbhantaraṃ .
Yattha yattha hi yo yo ṭhito , nisinno vā , tattha tattha samantā aṭṭhavīsatihatthappamāṇaṃ ṭhānaṃ tassa tassa abbhantaraṃ ṭhānaṃ nāma .
Bhūmyā dittā bhūmivaggo , atha vā aṅgāpekkhāya bhūmiyeva padhānaṃ , padhānena ca byappadeso bhavatīti bhūmivaggabyappadeso .
Bhūmivaggavaṇṇanā niṭṭhitā .