1. Visesyādhīnavaggavaṇṇanā

691. Iha vakkhamāne sāmaññakaṇḍe sāṅgopāṅgehi aṅgaupāṅgadvayasahitehi visesyādhīnehi visesyāyattehi visesanasaddehi sobhanādīhi saṃkiṇṇehi aññamaññavijātiyatthehi dabbakriyāguṇādīhi anekatthehi samayavaṇṇādīhi abyayehi cirassamādīhi ca kamā kamato vaggā kathyante , te ca pubbavaggasannissayā , tathā hi sobhanā dayoM0.455 devamanussā dīsu visesanabhāvena sambandhā , kriyā dayo tu tadādhāratāya , samayā dayo vācakatāya , cirassa mādayo taṃkriyāvisesanabhāvena , tatoyeva sādhāraṇattā sāmaññakaṇḍamidaṃ .

692. Iha satthe bhiyyo rūpantarā liṅgavinicchayo , so atrāpi vagge bhiyyo rūpantarāyevāti vippaṭipattinirāsatthaṃ byāpakanyāyamāha ‘‘ guṇi ’’ ccādinā .

Tassattho – visesanabhūtā sabbe guṇasaddā , dabbasaddā , kriyāsaddā ca visesyādhīnabhāvena hetunāyeva , na bhiyyo rūpantarāpi visesanasaddena samaliṅgino siyunti , yathā – sobhanā itthī , sobhano puriso , sobhanaṃ cittaṃ .

693-696.

Subha ntaṃ sobhane .

Subha sobhane , yu .

Ruca dittiyaṃ , iro .

Sādha saṃsiddhiyaṃ , u .

Manaṃ tosetīti manuññaṃ .

Ñā parimāṇatosananisāmanesu , antassukāro , manaṃ ā bhuso tosetīti vā manuññaṃ , tadā ‘‘ mano aññan ’’ ti chedo , ā lopo .

Cara gatibhakkhanesu , ṇvu , carati cittametthāti cāru .

Suṭṭhu darīyate sundaraṃ , dara dāraṇeM0.456 .

Vagga gamane , u , vaggu .

Mano ramati asmiṃ .

Kamu icchāyaṃ , to .

Harati cittaṃ hārī , ṇī .

Mana ñāṇe , ju , mano javati yasmiṃ vā mañju , na lopo .

Piyasīlayuttatāya pesalaṃ , piya ssa pe , īssattaṃ .

Bhadi kalyāṇe , do .

Vā gatiyaṃ , mo .

Kala saṅkhyāne , yāṇo .

Manaṃ appeti vaḍḍhetīti manāpaṃ , mano appoti yasminti vā manāpaṃ , āpa pāpuṇane , a pā dipubbo ca .

Labhitabbanti laddhaṃ , to , sakatthe ko .

Subhatīti subhaṃ , sundarena sabhāvena bhavatīti vā subhaṃ .

Puṅgava ntaṃ uttame , ubbhuto atyatthaṃ uttamo , ubha saddato ubbhutatthato visesatthe tamo , uggatatamattā vā uttamo .

Vara patthanāyaṃ , pavaro .

Iṭṭha paccaye vuḍḍha ssa jā deso , jeṭṭho .

Pakaṭṭhaṃ mukhaṃ ārambho assa pamukho .

Natthi uttaro uttamo yasmā anuttaro .

Pamukho ca anuttaro cāti dvando .

A pā dipubbe varo .

Mukhamiva mukhyo , iva tthe yo .

Padadhātīti padhānaṃ , yu .

Pamukhabhāve tiṭṭhatīti pāmokkho , ubhayatrāpi vuḍḍhi .

Pakaṭṭhaṃ rātīti paraṃ , ṇo .

‘‘ Aggan ’’ ti jānitabbanti aggaññaṃ ,‘‘ aggan ’’ ti pamānitabbanti vā aggaññaṃ .

Uttaro uttama sadiso .

Padhānabhāvaṃ nītaṃ paṇītaṃ , nī naye , kammani ṇo .

Paraṃ paccanīkaṃ māretīti paramaṃ , pakaṭṭhabhāve ramatītivā paramaṃ , ṇo .

Iyiṭṭhesu pasattha ssa , vuḍḍha ssa ca so , seyyo , seṭṭho ca ,‘‘ kvacāsavaṇṇaṃ lutte ’’ ti isse .

Gāmaṃ netīti gāmaṇi ,‘‘ tassīlādīsu ṇī tvāvī cā ’’ ti ṇī , rasso , gāmaṇi .

Santatamatāya sattamo , santa to tamo , santa ssa ca so .

Visesīyateti visiṭṭho , sisa visesane , to .

Ara gamane , ṇyo , i kārāgamo , ariyo .

Natthi aggo yasmā nāgo , dīghādi , ga lopo ca .

I gatiyaṃ , ṇvu , isse , a lopo ca , eko , sadisarahitatāya vā ekībhāve tiṭṭhatīti eko , ko .

Ussāpeti paccanīketi usabho , usa dāhe , abhoM0.457 .

Aja gamane , a , ja ssa go , dvittaṃ , aggo .

Muca mocane , hīnamajjhimabhāvehi muccatīti mokkho , to , ta ssa kho .

Mokkha mocane vā , a .

Padhānabhāvaṃ gacchatīti puṅgavo , yadādi , pukkhalopyatra , pusa vuḍḍhimhi , alo , sa ssa kho , asarūpadvittaṃ .

Ete cuttamā dayo samāsagāpi asamāsagāpi uttamatthavācakā .

Amarakose pana nāgosabhapuṅgavānaṃ samāsagatteyeva uttamatthavācakatā vuttā , vuttañca –

‘‘ Uttarasmiṃ pade byaggha-puṅgavo ’ sabhakuñjarā ;

Sīhasaddūlanāgādyā , pume seṭṭhatthagocarā ’’ ti [ amara 21.59].

Tassattho – byagghā dayo kammadhārayasamāse sati uttarapadībhūtā seṭṭhatthavisayā pubbapadassa seṭṭhatthavācakā pulliṅgā ca bhavanti , yathā ‘‘ purisabyaggho , munipuṅgavo ’’ iccādi .

Sīhā dayo , ādi nā varāhapuṇḍarīkadhorayhasovīrā dayo ca samāsagā kammadhārayasamāse uttarapadabhūtā seṭṭhatthavācakā pumeva bhavanti , yathā ‘‘ sakyasīho , kavikuñjaro , purisasaddūlo , purisavarāho ’’ iccādi .

697. Cittassa , akkhino ca pītijanakaṃ vatthu abyāsekaṃ , asecanañca nāma , na byāsiñcanti nakkharanti nayanamanāni yasmāti abyāsekaṃ , asecana ñca , na byāsiñcanti ca yasmiṃ āgantukabhūtāni aññarasānīti vā abyāsekaṃ , asecana ñca .

Ṇo , yu ca .

Chakkaṃ iṭṭhe vatthumhi .

Icchitabbaṃ , esitabbanti vā iṭṭhaṃ , isu icchāyaṃ , isa gavesane ca , to .

Subhattaṃ gacchatīti subhagaṃ , kvi .

Hadaye sādhu , hadayassa vā piyanti hajjaṃ , ṇo , da ntassa lopo , dya ssa jjo .

Dayitabbaṃ ādātabbanti dayitaṃ ,M0.458 to .

Valla saṃvaraṇe , kammani abho .

Piyāyitabbanti piyaṃ , pī tappanakantīsu , ṇyo , rassādi .

698. Tikaṃ tucche .

Tuca vināse , cho .

Rica viyojanasambajjhanesu , sambajjhanaṃ missanaṃ , to , sakatthe ko .

Sunassa hitaṃ suññaṃ , yo , nya ssa ñño , suna gatiyaṃ vā , yo .

Dvayaṃ asāre .

Phala nipphattiyaṃ , u , gu vā .

Pubbatra go nto , asse , pheggu .

Tikaṃ pavitte .

Medha hiṃsāsaṅgamesu , medhīyate saṅgamīyate mejjhaṃ , ṇyo , jha ssa jho , asarūpadvittaṃ .

Pu pavane , to , dīghādi .

Vuḍḍhāvādeso , i kārāgamo ca .

Dvayaṃ aviraddhe .

Na virajjhatīti aviraddho , radha hiṃsāparādhāpagamanesu , to .

‘‘ Dhaḍhabhahehi dhaḍhā ce ’’ ti ta ssa dho .

Paṇa byavahārathutīsu , ṇvu , viraddhavohārena na paṇāmetīti apaṇṇako .

699-701.

Dvayaṃ jātyācārādinā anindite .

U pubbo , pa pubbo ca kasa vilekhane , hiṃsāyañca , to ,‘‘ sādisantapucchabhanjahaṃsādīhi ṭṭho ’’ ti sahādibyañjanena ta ssa ṭṭho .

Gārayha ntaṃM0.459 jātyācārādinā nindite .

Nihīyateti nihīno , hā cāge , ino , dīgho .

A pā dipubbe hīno .

Lama nindāyaṃ , ṇvu , lāmako .

Kiṭa gatiyaṃ , pati ni pubbo tu nindāyaṃ , ṭho , patikiṭṭhaṃ , nikiṭṭha ñca .

Ittara saddo lāmakatthavācako pāṭipadiko ,‘‘ jātyācārādīhi nihīnoyan ’’ ti avaditabboti avajjo , tabbhāvattho cettha a kāro .

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ , ṇyo , dya ssa jjo .

Kucchā sañjātā assa kucchito .

Adhobhāge jāto adhamo , ossattaṃ .

Uma nindāyaṃ , kamme a , sakatthe ko , usso , omako .

Garahitabboti gārayho , garaha nindāyaṃ , ṇyo , vaṇṇavipariyayo .

Dvayaṃ malayutte .

Malayuttatāya malīno , ino , dīgho .

Assatthyatthe ī , masa paccaye malīmaso , kaccaraṃ , maladūsitampi , kucchitaṃ caratīti kaccaraṃ .

Tipādaṃ vipule .

Braha vuddhiyaṃ , rājādi , brahā .

Maha pūjāyaṃ , anto .

Pula mahatte , vipulaṃ .

Sala gamane , visālaṃ , ṇo .

Patha saṅkhyāne , ulo , assu , puthulaṃ , u mhi puthu .

Gara secane , u , garu .

Ara gamane , u , assu , uru .

Tanu vitthāre , to , iṇṇā deso , ta ssa tho , assi , asarūpadvittaṃ , vitthiṇṇaṃ .

Vaṭhara ntaṃ thūle .

Pī tappanakantīsu , ino .

Thūla paribrūhane , a .

Pī dhātuto īvaro , pīvaraṃ .

La paccaye thullaṃ , rassādi .

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ , vadatīti vaṭharaṃ , aro , da ssa ṭho .

Thūlamupacitamaṃsavipulāyatamaṃsādi .

Dvayaṃ sannicite .

Āni pubbo ci caye , kamme to , ācitaṃ , nicita ñca .

702. SilokoM0.460 sabbasmiṃ .

Saratīti sabbaṃ , vo , ra ssa ca vo .

Saṃ pubbo asu khepane , to , samattaṃ , atha vā sama tima vekallabye , to , samattaṃ .

Na khiyatīti akhilaṃ , lo , akhilaṃ , nikhila ñca tathā .

Saka sattiyaṃ , alo , kalābhi avayavehi saha vattateti vā sakalaṃ .

Sesato avasiṭṭhato niggataṃ nissesaṃ .

Kasa gamane , ino , ṇa ttaṃ , kasiṇaṃ .

Na sesaṃ avasiṭṭhaṃ asesaṃ .

Aggena sikharena saṅgataṃ samaggaṃ .

Kate samāse pubbanipāto abhidhānā .

Ūna parihāne , na ūnaṃ asmiṃ anūnakaṃ , ko .

703. Bahula ntaṃ bahutte , bhāveti vaḍḍhetīti bhūri , bhū sattāyaṃ , ri , bhūri , dīghādi , rassanto , ī mhi bhūrī , medhā .

Pahu sattiyaṃ , to , u kārāgamo , pa pubbo hū sattāyaṃ vā , rasso .

Paci vitthāre , uro , pacuraṃ .

Bhī bhaye , bhāyati yasmāti bhiyyo , dvittaṃ .

Sampahotīti sampahulaṃ , lo .

Baha vuḍḍhiyaṃ , u , bahu .

Yebhuyya saddo bahulatthavācako pāṭipadiko .

Bahū atthe lābhīti bahulaṃ .

Dvayaṃ bahigate .

Bahi jātaṃ bāhiraṃ , iraṇa .

704-706.

YesaṃM0.461 padatthānaṃ mattaṃ pamāṇaṃ satādito paraṃ adhikaṃ bhavati , te parosatādī .

Ādi nā parosahassādi .

Satato paro parosataṃ .

Sahassato paro parosahassaṃ , parassa pubbanipāto abhidhānā para saddā o kārāgamo .

Pajjaṃ appe .

Parito attaṃ khaṇḍitaṃ parittaṃ .

Sukha takriyāyaṃ , takriyā sukhanaṃ , umo .

Suca socane vā .

Khuda pipāsāyaṃ , do , khuddaṃ .

Thuca pasāde , ṇo .

Ala bhūsanapariyattinivāraṇesu , po , la ssa po , appaṃ .

Kisa tanukaraṇe , ṇo .

Tanu vitthāre .

Ci caye , ulo , dvittaṃ , cullaṃ , nīce pana cullo .

Mā māne , chadādīhi to .

Rassādi , mattā , itthiyaṃ .

Lisa appībhāve , a .

Lū chedane , luyateti lavo , a .

Aṇa gatyattho , u .

Kaṇa sadde , a , kaṇo .

Lavādīhi saha kaṇo pume , vuttañca amarakose ‘‘ pume lavalesakaṇāṇavo ’’ ti [ amara 21.62].

Ñatta ntaṃM0.462 samīpe .

Saṅgatā āpo yasmiṃ samīpaṃ , āssī .

Pā dito yadādinā kaṭo , nikaṭo , natthi kaṭo āvaraṇaṃ etassāti vā nikaṭo .

Sada smā to , āsanno .

Kaṇṭhaṃ samīpaṃ upagataṃ upakaṭṭho .

‘‘ Kaṇṭho gale sanniṭṭhāne , sadde madanapādape ’’ ti hi nānatthasaṅgaho , idha pana kaṇṭha ssa kaṭṭhā deso , ṇa lopo vā .

Abhyāsīdatīti abhyāso .

‘‘ Abhyāso tu samīpamhi , pumā abhyasanepi ce ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 21.67] rabhaso .

Saha antena santikaṃ , sakatthe iko .

Vidūrapaṭipakkhattā avidūraṃ .

Saṅgataṃ antaṃ sāmantaṃ , sa saddassa dīgho , niggahītassa mo , saṃ ni pubbopi kaṭṭha saddo samīpatthoyevāti dassanatthaṃ udāhaṭaṃ , kasa vilekhane vā , to , sannikaṭṭhaṃ .

Antikabhāvaṃ upagataṃ upantikaṃ .

Saha kāsena vattate sakāsaṃ , kāsa dittiyaṃ .

Antayogā antikaṃ , iko .

Ñāyateti ñattaṃ , to , sakāsa saddena saniḍasadesasavidhasamariyādasavesāpi gayhanti .

Saha niḍena , saha desena , saha vidhāya , saha mariyādāya , saha vesena vattateti viggaho , byuppattinimittaṃ , rūḷhīsaddā pana ete .

Dvayaṃ dūramatte .

Dukkhena arati yaṃ dūraṃ .

Vipa pubbo kaṭṭha saddo dūre , sakatthe ko , vippakaṭṭhakaṃ .

707. Tikaṃ ghane , natthi antaraṃ chiddaṃ yassa .

Hana tismā a , ha ssa gho ca , ghanaṃ .

Samu upasame , do , sandaṃ .

Pādo viraḷe .

Viramatīti viraḷaṃ , a , vaṇṇavikāro .

Piyo lavo appo yasmiṃ pelavaṃ , piya ssa pe , pili gamane vā , avo .

Tanu appādīsupi .

DvayaṃM0.463 dīghe .

Yata āyatane , āyataṃ .

I gamane vā , to , bhūvādi , isse , e aya , dīghādi .

Di khaye , gho , dīghādi .

Tikaṃ vaṭṭale .

Niggataṃ talaṃ asmāti nittalaṃ .

Vaṭṭa vaṭṭane , vaṭṭaṃ , latādi .

Ula paccaye vaṭṭulaṃ .

708. Ucchita ntaṃ unnate .

Ci caye , uccinotīti ucco , a .

Unnamatīti unnato .

Tuja hiṃsāyaṃ , phalane ca , a , tuṅgo .

Uggataṃ aggaṃ assa udaggo .

Uddhaṃ sito ucchito , si sevāyaṃ , to , sa ssa cho , asarūpadvittaṃ , ucchito .

Paṃsupi , pakaṭṭho aṃsu ditti yassa paṃsu .

Tikaṃ vāmane .

Uddhaṃ na añcatīti nīco , añca gamane , ṇo , a kāra ña kārānaṃ lopo , ni saddo atra nisedhe .

Rasa sadde , so , rasso .

Vā gamane , mano , vāmano .

Tikaṃ ujumhi .

Na jimhaṃ kuṭilaṃ ajimhaṃ .

Tasmiṃ avaṅkatāya pakaṭṭho guṇo yassa paguṇo .

Aja gamane , u , assu , uju .

709. Chakkaṃ vaṅke .

Ala dhātumhā aro , ḷa ttaṃ .

Vela gamane , to , dvittādi , virūpena ilayatīti vā vellitaṃ , to , ila gamane .

Vaṅka koṭilye , a .

Kuṭa chedane , ilo , kuṭa koṭilye vā .

Hā cāge , kattari mo , dvittaṃ , vaṇṇavipariyayādi , jimhaṃ .

Kuñca koṭilye , to .

Vakkampi , vakka gamane .

PañcakaṃM0.464 dhuve .

Dhu gatitheriyesu , a , uvā deso .

Sassate nicce bhavo sassato .

Nicco vutto [ abhidhānappadīpikāṭīkā ].

Sadā kāle bhavo sadātano .

Sana saddo niccattho sattamyanto nipāto , sanaṃ saddo vā [ abhidhānappadīpikāṭīkā ], tatra bhavo sanantano , ubhayatrāpi bhavatthe tano , pubbe niggahītāgamo .

710. Ekeneva bhāvādirūpena kālassa byāpako nibbānākāsādikūṭaṭṭhoti pakāsito .

Māyāniccalayantādīsu kūṭaṃ vakkhati [ abhidhānappadīpikāṭīkā ].

Niccalo tiṭṭhatīti kūṭaṭṭho , pabbato , kūṭaṭṭho viya sadā tiṭṭhatīti kūṭaṭṭho .

Dvayaṃ lahuke .

Laṅgha gati sosanesu , u , gha ssa ha ttaṃ , niggahītalopo , lahu , laghupi .

Saṃ pubbe , satthika ka paccaye ca sallahukaṃ .

Tikaṃ saṅkhyāte .

Khyā kathane .

Gaṇa saṅkhyāne .

Mā parimāṇe , sabbatra to .

711. Tikaṃ tikhiṇe .

Tija nisāne , ho , vaṇṇavikāro , tiṇhaṃ .

Tija nisāne , ino , ja ssa kho , ṇa ttaṃ , tikhiṇaṃ .

Tija toyeva vo , ja ssa vo , ba ttaṃ , tibbaṃ .

Tikaṃ caṇḍe .

Caṇḍa kope , caṇḍaṃ .

Ujja balapālanesu , a , jja ssa ggo , uggaṃ .

Khara vināse , a , kharaṃ .

CatukkaṃM0.465 jaṅgame .

Gamu gamane , dvittādi , jaṅgamaṃ .

Cara gamane , a , caraṃ .

Tasati calatīti tasaṃ , tasa ubbege , ubbego bhayaṃ , calanañca .

Cara bhismā caro , majjhe dīgho , carācaraṃ , abbhāsante vā rāgamo , carācaraṃ , sabbatra a paccayo .

Iṅgampi , iṅgatīti iṅgo , iṅga gamane .

712-713.

Dvayaṃ calanamatte .

Kampa calane .

Cala kampane , sabbatra kattari yu .

Dvayaṃ adhike .

Atiriccatīti atiritto , rica viyojanasampaṭicchanagatīsu , to , bhujādi .

Adhi eti gacchatīti adhiko , i gamane , ko .

Jaṅgamā pāṇito añño thāvaro nāma , tiṭṭhatīti thāvaro , ṭhā gatinivattiyaṃ , varo , vaṇṇavikāro , thāvaro , ṭhāvaropītyeke .

Catukkaṃ lole .

Lola ummādane .

Cala kampane , dvittādi , cañcalaṃ .

Tara plavanataraṇesu , taraṃ lātīti taralaṃ , ete calanamattepi .

Catukkaṃ purāṇe .

Pure bhavo purāṇo , yadādinā na paccayo , ṇa ttaṃ .

Purā bhavo purātano , tana paccayo .

Sanaṃ saddoM0.466 iha sattamyanto purāṇatthe nipāto .

Tatra bhavo sanantano , pubbe viya sanaṃ saddo vā , tatrāpi pubbe viya niggahītāgamo .

Ciraṃ saddo nipāto sattamyanto purāṇattho iha gayhate , tatra bhavo cirantano .

Niggahītalopo cirakālā dīsu .

Catukkaṃ abhinave .

Patito aggo yassa paccaggho , ga ssa gho , bahuko vā aggho yassa paccaggho , anekatthattā hi upasagganipātānaṃ bahukattho ettha pati saddo .

Nava saddāsakatthe tano , nava ssa nu bhāvo ca .

Navo eva abhinavo , nu thutiyaṃ , a , navo .

714-715.

Pañcakaṃ kakkhaḷe .

Kantatīti kurūraṃ , ūro , kanta ssa ca kurā deso , kara hiṃsāyaṃ vā , ūro , assu .

Kaṭha kicchajīvane , muddhajadutiyanto dhātu , ino , vaṇṇavipariyaye kathinantipi .

Dala vidāraṇe , ho , ḷattaṃ , baha vuddhimhi vā , ba ssa do , ḷanto ca , daḷhaṃ daha bhasmīkaraṇe vā , a , ḷanto ca .

Niṭṭhātīti niṭṭhuraṃ , ṭhā gatinivattiyaṃ , uro .

Kakkha hasane , alo , ḷattaṃ .

Kaṭhoraṃ , jaraṭhaṃ , muttimaṃ , muttampi , kaṭha kicchajīvane , oro .

Jara jīraṇe , bhūvādi , ṭho .

Mutti kathinyaṃ , taṃyogā muttimaṃ .

A paccaye muttaṃ .

Sattakaṃ ante .

Ama gamane , to , anto , anitthī .

Pari pubbo pariyanto .

Pa pubbo panto .

Pacchā bhavo pacchimo .

Ante bhavo antimo , imo .

Jaghane sādhu jighaññaṃ , yo , assi .

Cara tismā imo .

Carimaṃ , cara saddā vā imo .

CatukkaṃM0.467 paṭhame .

Pubba pūraṇe , a .

Aggaṃ seṭṭhepi vuttaṃ .

Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ , amo , patha saṅkhyāne vā , amo , vaṇṇavikāro , paṭhamaṃ , pathamantipi .

Ādīyate paṭhamaṃ gaṇhīyateti ādi , i , pume , so saddo ādi ssa pulliṅgattajotako , purimaṃ , puratthāpi , bhavatthe imatthā .

Dvayaṃ anucchavike .

Paṭiggahito rūpo patirūpo .

Chaviyā anurūpaṃ anucchavikaṃ , sakatthe ko .

Dvayaṃ niratthake .

Mūha vecitte , a , ha ssa gho .

Natthi attho yassa , sakatthe ko .

716. Dvayaṃ pākaṭe .

Visiṭṭho attā yassa byattaṃ .

Puṭa pakāsane , puṭa vikāsane vā .

Tikaṃ mudumhi .

Muda modane , u , muda saṃsagge vā .

Sobhanaṃ kumāraṃ kanti yassa .

Ku sadde , alo , manto ca .

Dvayaṃ indriyaggayhe .

Akkhaṃ indriyaṃ patigataṃ nissitaṃ , akkhena vā patigataṃ paccakkhaṃ , kate samāse pati saddassa pubbanipāto abhidhānato .

Indriyaṃ cakkhādikaṃ , tena gayhaṃ indriyaggayhaṃ .

Dvayaṃ apaccakkhe .

Paccakkhaviparītaṃ apaccakkhaṃ , paramāṇvādi .

Indriyaṃ atikkantaṃ atindriyaṃ .

717. Catukkaṃ aññatthe .

Itara saddo pāṭipadiko aññatthavācako , idaṃ saddā vā taro aññatthe , daṃ lopo caM0.468 .

Añña saddā sakatthe taro .

Eko seṭṭhepi vutto .

Añña saddo pāṭipadiko bhinnattho , na ñāyateti vā añño .

Tikaṃ nānappakāre .

Bahavo vidhā pakārā assa bahuvidho .

Vicittā vidhā yassa vividho .

Dvayaṃ anivārite .

Natthi bādho nisedho yassa abādhaṃ .

Natthi aggaḷaṃ assa .

718. Catukkaṃ asahāye .

Asahāyatthe eka to ākī , cco , ko ca , ekākī , ekacco .

Aññatthepi ekako vutto .

Samā tulyatthā .

Anekasambandhini sādhāraṇā didvayaṃ .

Saha ādhāraṇena vattatīti sādhāraṇaṃ , yadādi , thiyaṃ sādhāraṇī , sādhāraṇā ca .

Samānameva sāmaññaṃ , yo , sāmaññā itthiyaṃ .

Dvayaṃ appāvakāse .

Sambādhate asmiṃ , ro .

Saṃ saddā kaṭo , yadādi , saṅkaṭaṃ , saha āvaraṇena vattatīti vā saṅkaṭaṃ , sahattho saṃ saddo .

719. Vāmaṃ kaḷevaraṃ vāmakāyo sabyaṃ nāma .

‘‘ Sabyaṃ vāme ca dakkhiṇe ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 21.84] hi ajayo , sava gatiyaṃ , yo .

Dakkhiṇaṃ kaḷevaraṃ apasabyaṃ , sabyato apagataṃ apasabyaṃ .

DvayaṃM0.469 viparīte .

Paṭikūlati āvaratīti paṭikūlaṃ , kūla āvaraṇe .

Apasabyaṃ dakkhiṇepi vuttaṃ .

Duradhigamanto pathaṃ gahanaṃ , yathā – gahanametaṃ satthaṃ , dubbivekamiccattho .

Gacchantaṃ hantīti gahanaṃ , gahaṇampi , yadādi .

Kala gamane , ilo , kaliṃ lātīti vā kalilaṃ .

720-721.

Dvayaṃ bahuppakāre .

Uccañca taṃ avacañceti uccāvacaṃ , kammadhārayo .

Bahavo bhedā assa .

Tikaṃ janādinirantaragate .

Saṅka saṅkāyaṃ , to .

Kira pakkhepavikkhipanesu , to , iṇṇā deso .

Saṅka saṅkāyaṃ , ulo , saṅkulaṃ , saṃ pubbo kula santāne vā , ro .

Siloko cheke .

Kato abhyāsito hattho padattho yena katahattho .

Kusa silesane , alo .

Pakaṭṭhā vīṇā assa .

Abhijānāti abhiñño .

Sikkha vijjopādāne , to .

Puṇa kammani subhe , ro .

Paṭa gamane , u .

Chidi dvidhākaraṇe , kattari a , da ssa ko .

Cata yācane , uro .

Dala dittiyaṃ , kho , la ssa ko , dakkha vuḍḍhiyaṃ vā , a , dakkha vuḍḍhihiṃsāgatisīghesu vā .

Pisa hiṃsābaladānaniketanesu , alo , pesalo .

Katamukho , katīpi , kata saddoM0.470 abhyāsitattho , kataṃ abyāsitaṃ mukhaṃ upāyo anenāti katamukho .

Kataṃ assatthīti katī .

Sattakaṃ bāle .

Bala pāṇane , balatīti bālo , assāsitapassāsitamattena jīvati , na paññājīvitenātyattho .

Dā kucchāyaṃ gatiyaṃ vā , tu , dvittaṃ , rassādi .

Jala dhaññe , a , ḷattaṃ .

Mūha vecitte , lo , vaṇṇavipariyayo , mūḷho .

Manda jaḷatte .

Bālyayogā bāliso , iso .

Añño , yathājātopi , na jānātīti añño .

Yādiso jāto viveko yathājāto .

722. Tikaṃ bhāgyasampanne .

Puññaṃ , sukatañca yasmiṃ atthi puññavā , sukatī , vantu , ī ca .

Dhanaṃ gahaṇaṃ laddhoti dhañño , yo .

Dvayaṃ mahāvīriye .

Mahādhiti mahāvīriyo .

Dvayaṃ mahicche .

Mahāsayopi .

Dvayaṃ bahulahadaye , pasatthahadaye ca .

Hadayaṃ bahulaṃ , pasatthañca yassa hadayī , hadayālu ca , tabbahule ī , ālu ca , suhadayopi .

723. Dvayaṃ haṭṭhacitte .

‘‘ Hāsamano vikubbāno , pamāno haṭṭhamānaso ’’ ti [ amara 21.7] amarasīho .

Dvayaṃ dummane .

Duṭṭhaṃ , dukkhitaṃ vā mano yassa .

Virūpaṃ mano yassa .

Antamanopi .

CatukkaṃM0.471 bahuppade .

Yācakānaṃ vadaṃ vacanaṃ jānātīti vadāniyo , vadaññū ca , iyo , rū ca , pubbatraññassa nāde so , majjhadīgho ca .

Dāne soṇḍo pasuto .

Soṇḍa saddotra majjamadetyeke , thūlalakkhopyatra , dānatthaṃ thūlaṃ lakkhaṃ assa .

724. Siloko pākaṭamatte .

Khyā pakāsane , to .

Pati pubbo i gamane , to .

Abhimukhaṃ etīti patīto .

Ñā avabodhane , to , paññāto , abhiññāto ca .

Patha khyāne .

Su gatibuddhīsu , to , suto , vissuto ca , su savane vā , kamme to .

Vida ñāṇe , vidito .

Sidhu saṃrādhe , to , sidha saṃsiddhiyaṃ vā .

Kaṭa gatiyaṃ , dassanaṃ kaṭatīti pākaṭo , upasaggassa dīgho .

725. Tipādaṃ issare .

Īsa issariye , īsatīti issaro , aro , rassādi , dvittaṃ .

Nī naye , ṇvu , nāyako .

Saṃ dhanaṃ assatthīti sāmī , dīghādi , rassante sāmipi .

Pā rakkhaṇe , ti , rassādi , pati .

Adhi pubbe adhipati .

Īsa issariye , a , īso .

Pabhavatīti pabhu , u , pabhūpi .

Aya gamane , yo , ayyo .

Adhipātīti adhipo , ro .

Adhibhavatīti adhibhū , kvi .

Nī naye , ritu , netā .

TikaṃM0.472 bahudhane .

Ibhaṃ arahatīti ibbho , vo , vaṇṇavipariyayo .

Jhe cintāyaṃ , a , ajjhāyati dhanaṃ aḍḍho , jhassa ḍho , asarūpadvittaṃ , rassādi ca .

Dhanā atisaye ī , dhanī .

726. Dvayaṃ dakkhiṇeyye .

Dānaṃ paṭiggaṇhituṃ arahatīti dānāraho , dakkha vuddhiyaṃ , sīghatthe ca , dakkhanti bhogasampadādīhi yāya , sā dakkhiṇā , iṇo , taṃ arahatīti dakkhiṇeyyo .

Dvayaṃ snehavati .

Siniha pītiyaṃ , dho , ha ssa do , siniddho , vaccho sineho yassatthi vacchalo , lo .

Pamāṇiko parikkhako , parikkhate avadhārayate pamāṇehi atthanti parikkhako , ikkha dassanaṅkesu , ṇvu .

Kāraṇaṃ jānātīti kāraṇiko , iko .

Dvayaṃ āsatte .

Sanja saṅge , to .

Taṃ taṃ vatthu paraṃ padhānaṃ assa tapparo .

727. Tikaṃ kāruṇike .

Karuṇā sīlaṃ assa kāruṇiko .

Dayā karuṇā yassatthi dayālu , ālu .

Dukkhitesu suṭṭhu ramatīti sūrato , upasaggassa dīghatā .

IṭṭhattheM0.473 abhimatappayojane uyyuto puggalo ussuko nāma , uṭṭhānaṃ suṭṭhu kāyatīti ussuko , hasādyanuṭṭheyaṃ .

Yo ālasyāvasādīhi anutiṭṭhati , so dīghasutto , dīghañca taṃ suttañca , tamiva caratīti dīghasuttaṃ , dīghasuttapariyantikaṃ kāriyaṃ karotīti dīghasutto .

Cirena kriyānuṭṭhānaṃ assa .

728. Dvayaṃ parāyatte , parasmiṃ , parena vā adhīno parādhīno , ajhantā sakatthe ino yadādinā .

Paratanto , paravā , attavāpi [ nāthavā ( amara 21.26], tantayatīti tanto , tanta kuṭumbadhāraṇe , a , paro tanto niyāmako yassa . Paro seṭṭho nāyako , attā ca atthīti paravā , attavā ca , vantu .

Āyattatāmatte catukkaṃ .

Yata payatane , ā pubbo avasībhāve , to .

Antena samīpena sahāti santako , sakatthe ko .

Pariggayhate ‘‘ sakan ’’ ti karīyateti pariggaho .

Adhigato ino pabhū yenāti adhīno .

Sena attanā īritaṃ sīlaṃ assāti serī , tasmiṃ serini ca sacchando vattati , sassa attano chando yassatthīti sacchando , a .

Savaso , sayaṃvasī , niravaggahopi .

729. GuṇadoseM0.474 anisamma anupaparikkhitvā yo karoti , so jammo , jama adane , mo .

Dvayaṃ atitaṇhe .

Lubha lobhe , a , dvittaṃ , bha ssa po , lolupo , lolubhopi .

Tikaṃ luddhe .

Gidha abhikaṅkhāyaṃ , to .

Lubha giddhiyaṃ , to .

Lola ummādane , a , lolo .

Atha mahātaṇhātitaṇhagiddhānaṃ ko bhedo ?

Mahātaṇho nānārammaṇaṃ icchati , atitaṇho ekasmimpi ārammaṇe anekavāraṃ , adhikañca tasati , giddho pana ubhayathāpīti ayametesaṃ viseso .

Yo kriyāsu mando , so kuṇṭho , kuṇṭha paṭighāte , ālasye ca , a .

730. Pañcakaṃ kāmake .

Kamu icchāyaṃ , curādi , ritu , kāmayitā , kāritalope kamitā .

Yu mhi kāmano , kamanopi .

Ṇī paccaye kāmī , ṇuka paccaye kāmuko , anuko , abhikopyatra , anukāmayate anuko , kvi .

Abhikāmayate abhiko , kvi .

Atikopi .

Dvayaṃ matte .

Suṇḍā surā , tatra kusalo soṇḍo , pānāgāraṃ vā suṇḍā , tatra bhavo , ṭhitaṃ vā soṇḍo .

Mada ummādeM0.475 , to .

Ukkaṭo , khivopi , madena uddhato ukkaṭo , yadādinā uto kaṭo mattatthe [ pāṇini 5.2.29].

Khiva made , a .

Tikaṃ vacanakārini .

Pavattinivattīsu vidhātuṃ sakyo vidheyyo , iyyo .

Ādesitaṃ , ādarena vā suṇotīti assavo , rassādi , a .

Sundaraṃ vaco ācariyādīnaṃ etasmiṃ hetubhūteti subbaco .

Vinayaggāhīpi , vinayaṃ vidhipaṭisedhavacanaṃ gahetuṃ sīlo vinayaggāhī .

731. Taṅkhaṇuppattiñāṇaṃ paṭibhā , tāya yutto pagabbho , sīghameva gabbhatīti pagabbho , gabbha dhāraṇe .

Tikaṃ bhīruke .

Bhī bhayaṃ sīlo yassa bhīsīlo .

Bhāyatīti bhīru , bhī bhaye , ru .

Ruka paccaye bhīruko , sakatthe vā ko .

Dvayaṃ asūre .

Na vīro sūro avīro .

Kucchitatarattā kātaro , ku ssa kā deso .

Dvayaṃ hiṃsāsīle , hananasīlo hiṃsāsīlo , ghātuko , uko , hana ssa ghāto .

Sarāru , hiṃsopi .

732. Tikaṃ kodhayutte .

Kudha kope , kujjhanasīlo kodhano , yu .

Dusa dose , dosano , paṭighoM0.476 , yu .

Kupa kope , kupatīti kopī , ṇī .

Amarisanopi , natthi marisanaṃ khamā assa amarisano , marisa asahane .

Dvayaṃ adhikakodhayutte .

Caṇḍateti caṇḍo , a , caṇḍa kope .

Atirekaṃ kujjhatīti accantakodhano .

Accantakopanopi , tadā kupa to yu .

Pañcakaṃ khantiyutte .

Saha khamane , yu .

Khamu sahane , yu .

Tu mhi khantā , satthādi .

Titikkhā yassatthīti titikkhavā .

Mantu mhi khantimā , savibhattissa ntu ssa ā .

733. Dvayaṃ saddhāyutte .

Hi padapūraṇe .

Saddhā yassatthīti saddhālu .

Saddhā ratanattayādīsu pasādo , taṇhā , ādaro ca .

Dvayaṃ dhajayutte .

Cihane ca paṭākāyaṃ , dhajo sophe ca soṇḍike , sopho pulliṅgaṃ .

Dvayaṃ niddāsīle .

Niddā eva sīlaṃ yassa so niddāsīlo .

Dvayaṃ pabhāyutte .

Bhā dittimhi , sara paccayo , rassādi , dvittañca , bhassaro , bhāsā rati yassāti vā bhassaro , rassādi eva .

Sa ssa dvittābhāve bhāsuro , assu , bhāsa dittiyaṃ vā , uro , atha vā dvayaṃ bahukathāyutte , bhāsāsu sabbāsu bahūsu kathāsu ramatīti bhassaro , kvi , bhāsatīti vā bhassaro , aro , rassādi , dvittañca , bhāsāsu ramatīti vā bhāsaro , kvi , majjharasso , bhāsatīti vā bhāsaro , aro , imasmiṃ pakkhe assuttābhāvo .

734. TikaṃM0.477 nagge .

Na gacchatīti naggo , dvittaṃ , lagga saṅge vā , na ttaṃ , naji laji bile vā , ṇo , ja ssa go , dvittaṃ .

Disā eva ambaraṃ vatthaṃ etassa , na pakativatthanti digambaro .

Sa ssa go .

Natthi vatthaṃ etassa , atha vā digambarā vatthā , aññatitthiko avattho cāti ete dve naggo nāma , naggā nāmāti vā ,‘‘ te itthikhyā po , satta pakaraṇāni abhidhammo nāmā ’’ tyādīsu viya saññāsaññīsaddānaṃ vacanabhedassāpi sambhavato .

Naggo ca naggo ca naggā , purimasmiṃ pakkhe pana sāmaññatāya ekavacananiddeso .

Dvayaṃ bhakkhake .

Ghasa adane , maro , ghasmaro .

Bhakkha adane , ṇvu .

Vattuṃ sotuñca akusalo , vacane savane ca akusalo eḷamūgo nāma , eḷo badhiro , mūgo avacano , kammadhārayo , saṭhepi eḷamūgo .

735. Mukharā dayo tayo appiyavādini .

Vājhāvājhesu mukhaṃ assatthi , nindāyaṃ ro .

Ninditaṃ mukhaṃ yassa dummukho .

Abaddhaṃ anaggaḷaṃ mukhaṃ yassa abaddhamukho .

BahuM0.478 ca gārayhañca vaco yassa so vācālo nāma .

Kucchitā vācā assa santīti vācālo , nindāyaṃ lo .

Dvayaṃ suvacane .

Vadatīti vattā , pasaṃsāyaṃ tu .

Vadatīti vado .

So padapūraṇe .

736. Tikaṃ attaniye .

Netabboti niyo , niyo eva nijo , nī naye , ṇyo , ya ssa jo , samīpe jāyatīti vā nijo .

Sassa attano ayaṃ sako , idamatthe ko , so eva vā sako , sassāyaṃ sako , ṇo .

Attani jāto attaniyo , aniyo .

Tikaṃ acchariye .

Vi pubbo maha pūjāyaṃ , bhūvādi , ṇyo , mantalopo , vimhayo .

Ā pubbo cara gatibhakkhanesu , a , cara ssa cchariyo , rassādi ca , acchariyo .

Na bhavitthāti abbhuto , asarūpadvittaṃ , rasso ca , abhūtopi [ saddanītipadamālāyaṃ 340.1 piṭṭhesu passitabbaṃ ].

Sokādīhi itikattabbatāpaṭipattisuñño vihattho , byākulo ca .

Vikkhitto hattho yassa vihattho .

Kula saṅkhyāne viā pubbo .

Katasannāho vadhudyato hantumudyato uyyuto ātatāyī nāma .

‘‘ Vadhuyyutto ’’ tipi pāṭho .

Ā pubbo tā pālane , ṇī , dvittaṃ , ākārantānamāyo , ātatāyī .

737. SīsacchejjamhiM0.479 sīsacchedārahe vajjho .

Hantabboti vajjho , hana hiṃsāyaṃ , ṇyo , hana ssa vadho , jha ssa jho .

Asarūpadvittaṃ , vajjho .

Tikaṃ vakkāsaye .

Nikantatīti nikato , kanta chedane , a , na lopo .

Saṭha ketave , a .

Natthi ujutā yassa anuju .

Tikaṃ bhedakārake .

Sūca pesuññe , ṇvu .

Pisi sañcuṇṇane , pisi avayave vā , pisatīti pisuṇo , yadādinā uno , ṇa ttaṃ .

Kaṇṇe japatīti , aluttasamāso , arucitabbarocakepi kaṇṇejapo .

Dvayaṃ paharaṇasīle .

Dhubbī hiṃsāyaṃ , to , bhujādi .

Vañcayate vippalapateti vañcako , vañca gamane .

738. Ariyāsāmaññena ca bālapurisassa lakkhaṇamāha .

Hi padapūraṇe .

Yo puriso yo jano , jana pariyāyo cettha purisa saddo ‘‘ dve mahāpurisā abhinikkhantā ’’ tyādīsu viya , anisamma anupaparikkhitvā vadhabandhanādikiccaṃ karoti , so khalu ekantato ‘‘ capalo ’’ ti viññeyyo , kasmā ?

Avinicchitakārittā sammā avinicchitassa kāriyassa karaṇasīlattā .

Capa kakkaraṇe , capa santāne vā , alo , capalo .

739. CatukkaṃM0.480 kadariye .

Kucchitaṃ dadātīti khuddo , do , ka ssa kho , adānasīlatāya samparāyesu khuddaṃ bubhukkhissāmīti vā khuddo , khuda bubhukkhāyaṃ , do anāgatatthe .

Parānupabhogena atthasañcayasīlattā kucchito ariyo atthapati kadariyo , adāyakattā kucchitaṃ ṭhānaṃ aratīti vā kadariyo , iyo .

Dānādīsu namanābhāvena thaddhena maccherayuttacittena sahitatāya thaddhamaccharī , ī .

Kucchito paṇo yassa kapaṇo , kipacāno , mitappacopi .

Kucchitaṃ pacānoti dutiyāsamāso .

Mitaṃ pacatīti mitappaco , ṇo .

Addhaṃ dalidde .

Natthi kiñcanaṃ appamattakampi dhanaṃ yassa akiñcano .

Dalidda duggatiyaṃ , a , dala vidāraṇe vā , ido , dvittaṃ .

Dīna duggatabhāve , dīno , di khaye vā , īno .

Natthi dhanaṃ assa .

Ninditaṃ gamanaṃ assa duggato .

740. Yaṃ kammaṃ ‘‘ idamahaṃ uppādessāmī ’’ ti asambhāvitaṃ acintitameva hutvā sampattaṃ , taṃ ‘‘ kākatālīya ’’ ntyuccate .

Tālassa idaṃ phalaṃ tālaṃ , kāko ca tālañca kākatālāni , tehi sadisaṃ kammaṃ kākatāliyaṃ , kākassa , tālaphalassa uḍḍanapatanasadisaṃ kammantyattho .

Catukkaṃ yācake .

Yācanaṃ karotīti yācanako , yācatīti vā , yāca yācane , yu .

Sakatthe ko .

Attha yācanāyaṃ , atthanaṃ attho , so assatthīti atthī .

Ṇvu , yācakoM0.481 .

‘‘ Mādisassa dhanaṃ datvā rājā saggaṃ gamissatī ’’ tyādinā dānaphalaṃ vaṇṇetvā vakati yācatīti vanibbako , vaṇṇassa vani , vaka ādāne , ādānamettha yācanameva .

741. Kiñcidūnaka ntaṃ patipādena nāmaṃ .

Pakkhisappamacchādayo aṇḍato jātattā aṇḍajā .

Narādayo pana gabbhāsayasaṅkhātajalābuto , tatra vā jātattā jalābujā .

Kimi ca ḍaṃsā ca ādi nā makasamaṅgurādayo ca sedajā , sedakāraṇattā usmā sedo , tato jātā sedajā .

Devo ca ādi nā brahmanerayikādayo ca opapātikā , upagantvā patatīti upapātī , ṇī , soḷasavassuddesikādiko attabhāvo , so yesamatthi , te opapātikā .

742. Jaṇṇumatte jaṇṇuppamāṇayutte udakādimhi jaṇṇutaggho , jaṇṇuppamāṇo jaṇṇutaggho , pamāṇatthe taggho , jaṇṇuppamāṇo jaṇṇumatto , pamāṇatthe matto [ moggallāne 4.47 sutte passitabbaṃ ], tasmiṃ .

Kiñcidūnake appamattakayutte kappo [ pāṇini 5.4.67], ūnassa appakatāya kappīyati ekādivasena paricchijjatīti kappo , kappa paricchedane .

CatukkaṃM0.482 pariyāpanne .

Anto gacchatīti antaggataṃ ,‘‘ lopañca tatrākāro ’’ ti o lope a āgamo , dvittaṃ .

Antogatampi .

Paricchinditvā āpannaṃ gahitaṃ pariyāpannaṃ .

Gādha patiṭṭhāyaṃ , anto ogādhatīti antogadhaṃ , rasso , ogādhatīti ogadhaṃ .

743. Dvayaṃ sādhite .

Rādha sādha siddhiyaṃ , kammani to .

Dvayaṃ kuthite .

Paca pāke , atīte kattari to , ta ssa kko , ca lopo .

Kutha nippakke , to .

Āpadaṃ byasanaṃ patto āpanno nāma , atipīḷanaṃ āpajjatīti āpanno ,‘‘ ā tukodhamudāṭṭīsū ’’ ti hi ekakkharakoso [ ekakkharakosa 14 gāthā ].

Pada gamane ,‘‘ āpanno ca vipattimhi , patte ca vāccaliṅgiko ’’ ti nānatthasaṅgaho .

Dvayaṃ paresamavasagate .

Natthi vaso āyatto paresaṃ etasmiṃ serībhūteti vivaso , avaso ca .

744. Chakkaṃ khitte .

Nuda peraṇe , nuda khepe vā , to , ta ssa inno .

Aninnādese bhujādi , nutto .

Nutopi .

Asu khepane , to , bhujādi , atto .

Khipa peraṇe , to .

ĪraM0.483 gatiyaṃ , kampane ca , ito , īrito .

Ā pubbo vidha peraṇe , to , āviddho .

Catukkaṃ kampite .

Kampa calane , dhū vidhunane , kampane ca .

Dhūto , ādhūto , cala kampane , calito .

Vellito , pekhitopi .

Vella calanattho .

Pekha gatyattho , pekhito .

Dvayaṃ nisite .

Nisi nisāne .

Tija nisāne , nisānaṃ tikkhakaraṇaṃ , ubhayatrāpi kammani to .

745-746.

Tikaṃ pattabbe .

Pata gamane , tabbo .

Gamu gatiyaṃ , ṇyo , mya ssa mmo vā , gammaṃ , gamyaṃ , dya ssa jjo , āpajjaṃ .

Dvayaṃ pariṇate .

Paci no anekatthattā iha pariṇatattho .

Namu namane , bhūvādi , kattari to , samā dve tulyatthā .

Pañcakaṃ veṭhite .

Veṭha veṭhane .

Valamiva valayaṃ , kuṇḍalākāraṃ valayaṃ kataṃ valayitaṃ , nāmadhātu , kāritantā to .

Rudha āvaraṇe , ruddhaṃ .

Saṃ pubbo vu saṃvaraṇe , saṃvutaṃ .

Samantato vutaṃ āvutaṃ , vu saṃvaraṇe , sabbatra kammani to .

DvayaṃM0.484 parikhādinā parikkhitte .

Pari samantato karīyateti parikkhittaṃ , parikkhatampi .

Vu saṃvaraṇe , nivutaṃ .

Tikaṃ vitthate .

Sara gatiyaṃ , to , ta ssa ṭo , ra lopo , visaṭaṃ .

Tanu vitthāre , to , ta ssa to , na lopo , vitthataṃ , tataṃ .

Dvayaṃ lepanīye .

Lipa lepane , diha upalepane , ubhayatrāpi kammani to .

Dvayaṃ guḷhe .

Guha saṃvaraṇe , ḷo , guḷho .

Gupa gopane , gutto .

Dvayaṃ posanīye .

Pusa posane , to , satānaṃ ṭṭho , ṭṭhā bhāve posito .

747. Dvayaṃ salajje .

Lajja pīḷe , pīḷo lajjāva .

Hīḷa nindālajjāsu , hīḷito .

Dvayaṃ sadde .

Sana dhana sadde , sanitaṃ , dhanitaṃ .

Pañcakaṃ bandhanīye .

Sandanaṃ bandhanaṃ , taṃyogā vantu .

Sandānavantaṃ kataṃ sandānitaṃ , nāmadhātumhā to , vantu lopo .

Sandānaṃ sajjā , tamassāti vā , ito .

Si bandhane , to .

Bandha bandhane , baddho .

Kīla bandhane .

Yamu uparame , saṃ pubbo bandhane , sabbatra kammani to .

Mūtaṃ , udditaṃ , sadditampi .

Mū bandhane .

Dā avakhaṇḍane .

U saṃ pubbo bandhane .

Vuttañca ‘‘ uddānantu ca bandhanan ’’ ti .

748. TikaṃM0.485 siddhe .

Sidha saṃsiddhimhi .

Pada gamane , nipubbo siddhiyaṃ .

Vatta vattane , vattanaṃpyatra sijjhanaṃ ni pubbattā .

Tikaṃ vidārite .

Dara bhida vidāraṇe , innā deso .

Bhinnaṃ .

Aninnādese tu bheditaṃ .

Dvayaṃ tiṇādīhi chādanīye .

Chada saṃvaraṇe , to , ta ssa sadhātvantassa annā deso .

Tikaṃ chindite .

Vidha vedhane .

Chidda kaṇṇabhede , curādi .

Vidha vedhane , sabbatra kamme to , aparadvaye ca sañjātatthe ito .

749. Tikaṃ ānīte .

Hara haraṇe , bhara dhāraṇaposanesu , ā pubbo nī naye .

Dvayaṃ damayutte .

Damu damane , kattari to .

Pakkamādīhi nto .

A ntā dese damito .

Kammasādhanopyayaṃ .

Dvayaṃ sante .

Samu upasame , kattarito .

A ntā dese samito , kammasādhanopyayaṃ .

Dvayaṃ puṇṇe .

Pūra pūraṇe , tarādīhi iṇṇo , dvīsupi kattukammasādhanāni labbhanti .

750. TipādaṃM0.486 pūjite .

Cāya pūjānisāmanesu .

Maha pūjāyaṃ , pūja pūjane , araha pūjāyaṃ , arahito .

Acca pūjāyaṃ .

Māna pūjāyaṃ .

Ci caye , apa pubbo pūjane .

Namassitopi , namassa dhātu pūjāyaṃ .

Dvayaṃ tacchite dāruādimhi .

Taccha tanukaraṇe , tanukarīyateti tanūkato , dīgho .

751. Dvayaṃ aggiādīhi tatte .

Tapa dhūpa santāpe .

Dvayaṃ rājādīnaṃ santike bhajanādivasena upagate .

Cara gatyattho , upacarito .

Āsa upavesane , upāsito .

Addhaṃ cute .

Bhasa adhopatane , to .

Gaḷa secane , gaḷitaṃ .

Pada gamane , pannaṃ .

Cu cavane , cu gamane vā .

Dhaṃsu avasaṃsane , gatiyañca .

Kannampi , kanna gatisosanesu .

752. Tuṭṭha ntaṃ pamudite , pī tappanakantīsu .

Muda hāse .

Hasa haṃsane , hasa alike vā .

Mada hāse , matto .

Tusa pītiyaṃ .

CatukkaṃM0.487 chinne .

Kanta chedane .

Chidi dvidhākaraṇe .

Lū chedane , ṇo , yu vā .

Dā lavane , tu , dā avakhaṇḍane vā .

Chātampi .

Cho chedane , ossākāro .

Tikaṃ pasatthe .

Saṭha thutiyaṃ , to .

Vaṇṇa vaṇṇakriyāvitthāraguṇavacanesu .

Thu abhitthave .

Īḍito , paṇitopi , īḍa thutimhi .

Paṇa byavahāre , thutimhi ca , paṇito .

753. Pañcakaṃ alle , tima addabhāve niccalepi , pakkamādīhi nto .

Alla kledane , lo , allaṃ .

Adda gatimhi , yācane ca , ā pubbo dā avakhaṇḍane vā , do , addaṃ .

Kilida addabhāve , innā deso .

Unda kledane , inno , unno vā , sāddampi .

Addaguṇayuttaṃ addaṃ , tena saha vattate sāddaṃ .

Catukkaṃ gavesite .

Magga anvesane , curādi .

Esa gatiyaṃ , bhūvādi .

Gavesa maggane , curādi .

Dvayaṃ laddhe .

Labha pattiyaṃ .

Pa pubbo āpa byāpane , to , bhujādi , ā lopo , pattaṃ .

Bhāvitaṃ , āsāditaṃ , vibhūtañca .

754. Pālita ntaṃ rakkhanīye , rakkha pālane .

Gupa gopane , bhujādi .

Tā pālane , tātaṃ .

Āyā game gopāyitaṃ .

Ava rakkhaṇe , avitaṃ .

CatukkaṃM0.488 catte .

Saja vissagge .

Caja hāniyaṃ .

Hā cāge , ino , dīghādi , hīno .

Ujha ussagge , samujjhitaṃ .

Dhūtampi , dhū kampane .

755. Pajjaṃ bhāsite .

Bhāsa byattiyaṃ vācāyaṃ .

Lapa byattiyaṃ vācāyaṃ , vaca bhāsane , vuttaṃ .

Abhi pubbo dhā dhāraṇe , to , dhā tissa hi , hi gamane vā , abhihitaṃ .

Khyā kathane .

Jappa byattiyaṃ vācāyaṃ .

Īra khepagativacanakampanesu , udīritaṃ .

Katha vākyapabandhe .

Gada viyattiyaṃ vācāyaṃ .

Bhaṇa bhaṇane .

Vada viyattiyaṃ vācāyaṃ , to , vassu , uditaṃ .

756. Catukkaṃ avamānite .

Ñā avabodhane .

Gaṇa saṅkhyāne .

Bhū sattāyaṃ .

Māna pūjāyaṃ , mana ñāṇe vā , avapari pubbā ete paribhūte .

Heṭṭhā katvā ñāyati , gaṇīyati , maññatīti avaññito , avagaṇito , avamānito ca .

Paribhavīyati avamānaṃ karīyatīti paribhūto .

Catukkaṃ chāte .

Ghasa adane , cho , dvittaṃ .

Jighacchā sañjātā yassa jighacchito .

Khuda pipāsāyaṃ .

Chāda bhakkhane .

Bhuja pālanajjhohāresu , kho , dvittādi , bubhukkhā sañjātā yassa bubhukkhito .

757. ChakkaṃM0.489 ñāte .

Budha ñā avagamane .

Pada gamane , to , ta ssa anno , paṭipannaṃ .

Vida ñāṇe .

Gati bujhattho .

Avagataṃ .

Mana ñāṇe , to , mataṃ .

Addhaṃ gilite .

Gala adane , assi , gilito .

Khāda bhakkhane .

Bhuja pālanajjhohāresu .

Bhakkha adane .

Adhiava pubbo hara haraṇe , to , ta ssa ṭo , ra lopo , ajjhohaṭo .

Asa bhakkhane , asito .

Jappito , gasitopi , jappa adane .

Gasa adane .

Visesyādhīnavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā

758. PubbasmiṃM0.490 kaṇḍadvaye buddhādīni nāmāni samānatthāni pakaraṇena nibaddhāni , asmimpi kaṇḍe sobhanādīni visesananāmāni , samayādīnyanekatthāni , cirassamādīni ca abyayāni pakaraṇeneva nibaddhāni , idāni pana pubbavaggesu vitthārabhayā ye na nibaddhā , taṃsaṅgahatthaṃ , taṃsamayānupālanatthañca saṃkiṇṇamārabhate ‘‘ ñe yya ’’ miccādinā .

Tassattho – ihāpi saṃkiṇṇavaggepi kvāpi katthaci kriyādīsu paccayatthavasena ā paccayādīnaṃ itthiliṅgādibhāvajotakassa sabhāvassa vasena liṅgaṃ itthiliṅgādikaṃ ñeyyanti .

Ca kārena bhiyyo rūpantarādipariggahopi .

Ihāti ca upalakkhaṇaṃ , vaggantaresupi paccayatthavasena liṅgādinicchayasambhavato .

Kattabbato kriyā , kara karaṇe , ṇyo , i kārā ga mo , assi , vaṇṇavipariyaye kriyā , kriyampi , ririya paccaye kiriyaṃ , kiriyāpi .

Ramma paccaye kammaṃ .

Tikaṃ cittopasame .

Samu upasame , ti , santi .

Tha mhi samatho .

A mhi samo .

Tikaṃ kāyopasame .

Damu upasame .

Tha mhi damatho .

Ti mhi danti .

Cittopasamepyete .

Suddhakammani vattaṃ bhavati .

Vatta vattane , vatta samādāne vā vattaṃ , asītimahāvattādi .

Āsaṅgavacanaṃ āsattavacanaṃ saddasarūpaṃ parāyaṇaṃ nāma vuttaṃ , tañca tīsu .

Paraṃ āyanaṃ āyatto tāṇaṃ parāyaṇaṃ , kammāsatto iccattho , sākalyavacane tu pārāyaṇaṃ , pāraṃ pariyantaṃ ayanti gacchanti kassaci anenāti pārāyaṇaṃ , yu , ṇa ttaṃ , yathā – nāmapārāyaṇaṃ , dhātupārāyaṇaṃ .

759. TikaṃM0.491 dvidhābhāve .

Bhidi dvidhākaraṇe , ṇo .

Dara vidāraṇe .

Phuṭa vikasane , phuṭa bhedane vā , yu .

Dvayaṃ tappane .

Tapa pīṇane , yu .

Pī tappane , yu , kiyādi , na ssa ṇa ttaṃ .

Avanampi , ava pālane , dittiyañca anekatthattā .

Dvayaṃ sāpe .

Kusa avhāne , bhedane ca , yu .

Sanja saṅge , abhisaṅgo .

Tikaṃ yācanāyaṃ .

Bhikkha yācane , yu .

Yāca yācane .

Attha yācane .

Addanopyatra , adda gatimhi , yācane ca .

760. Nimittarahitaṃ yadicchā nāma , yā yā icchā adhippāyo yadicchā nāma .

Seritāpi .

Tikaṃ āpucchane , āpucchanañca gamanāgamanādisamaye suhajja bandhavādīnamāliṅgana cumbanasvāgatapiyavacanārogyapucchanagamanānuññādinā ānandanaṃ .

Puccha pucchane , āpucchanaṃ .

Nanda samiddhiyaṃ , ānandanaṃ .

Sabhāja pītidassanesu , sabhāja pītivacanesu vā , curādi , yu , sabhājanaṃ .

Dvayaṃ naye .

Ñāyanti yenāti ñāyo , ākārantānamāyo .

Nyāyopi , nissesato ayati yena nyāyo .

Nī naye , ayā deso , nayo .

DvayaṃM0.492 vuddhimhi .

Phā vuddhimhi , phāya vuddhiyaṃ vā , ya lopo , ti , phāti , nāriyaṃ .

Vaddha vaddhane , ti , da lopo , dhaḍhabhahehi dhaḍhā ca , assu , vuddhi , vuḍḍhipi .

761. Kilama hāsakkhaye , tho , kilamatho .

Yu mhi kilamanaṃ .

Sū pāṇipasave , pasavanaṃ pasavo , ti mhi pasūti .

Kasa gatiyaṃ hiṃsāyañca , niggahītāgamo , ukkaṃso , kasa vilekhane vā .

Atisayo vutto .

Bhusā dayo pamāṇātisayavasena vuttā , ukkaṃso guṇātisayavasena vutto , atisayo pana ubhayavasenāti ubhayatra niddiṭṭhānaṃ bhedo .

Tikaṃ jayane .

Jayanaṃ jayo , yu , jayanaṃ .

Ti mhi jiti , nārī .

762. Bandhana ntāni dve dve nāmāni .

Vasa kantiyaṃ .

Kamu kantiyaṃ , ti .

Vidha vedhane , byathane ca anekatthattā , a , ikārassa yā deso , byadho , vedho .

Gaha upādāne nibandhane ca , gaho , gāho ca .

Vara āvaraṇe , varo .

Vu saṃvaraṇe , ti , vuti .

Paca pāke , itthiyamatiyavo vā , a .

Pacanaṃ pāko , ṇo .

Dvayaṃ āhvāne .

Hu dānādanahabyappadānesu , ṇo , havo .

Ti mhi huti .

Dvayaṃ anubhavane .

Vida ñāṇe , ṇo , vedoM0.493 .

Vida vedanākhyānanivāsesu , curādi , yu , vedanaṃ , vā kāro vedanā saddassa napuṃsakattāpekkho .

763. Dvayaṃ dhanādijāniyaṃ .

Jara vayohānimhi , yu , jīraṇaṃ , assī .

Hā cāge , yu , nadādi , rasso , ha ssa jo , jāni .

Tā pālane , yu , ṇa ttaṃ .

Dvayaṃ pamāṇe .

Mā māne , ti , pamiti .

A mhi pamā .

Dvayaṃ saṃyoge .

Silisa āliṅgane .

Saṃ pubbo dhā dhāraṇe , i , sandhanaṃ sandhi .

Dvayaṃ khaye .

Khi khaye , ṇo , isse , e aya , khayo .

Ci caye , apa pubbo khaye .

Dvayaṃ sadde .

Ru sadde , ṇo , vuddhyādeso .

Raṇa sadde .

A , raṇo .

764. Gada byattiyaṃ vācāyaṃ , ṇo , a ca , nigādo , nigado ca .

Dvayaṃ made .

Mada ummāde , mādo , mado ca .

Si bandhane , ti , siti .

Tikaṃ ākāre .

Ākaraṇaṃ ākāro , anekatthattā mukhavaṅkādyaṅgavikāro vā , iṅgati jānātīti vā yena ākāro .

Iṅga gamanattho , to , a ca , iṅgitaṃ , iṅgo ca .

Atthassa dhanassa apagamo vināso byayo nāma .

Byaya cittasamussagge .

765. DvayaṃM0.494 antarāye .

Cutipaṭisandhīnamantare ayatīti antarāyo .

Paṭipakkhavasena ūhati pavattatīti paccūho , atha vā kāriyasiddhi antaraṃ byavadhānaṃ ayati gamayatīti antarāyo .

Paccūhanti vinihantīti paccūho .

Vikaraṇaṃ aññathā bhavananti vikāro , vikati ca , kara karaṇe , ṇo , ti ca .

Dvayaṃ sabhāvavigame .

Silisa āliṅgane , pavi pubbo taṃsabhāvavigame , vigato dhuro sadisabhāvo yasmāti vidhuro ,‘‘ vidhuraṃ pavisilese , klivañca vikale tisū ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 22.20] rabhaso .

Vidha vidhāne vā , uro .

Dvayaṃ āsane .

Visa pavesane , upavesanaṃ .

Āsa upavesane , āsanaṃ .

766. Tipādaṃ adhippāye .

Cittamadhyāgantvā sayatīti ajjhāsayo .

Anamipubbe āsayo .

Adhipayati citteti adhippāyo , ṇo , paya gamane .

Citte abhisandhāyatīti abhisandhi , dvīsu .

Bhavati citteti bhāvo , ṇo .

Adhimuccanaṃ citte adhiṭṭhānaṃ adhimutti , nārī .

Chando taṇhāyampi vutto .

Dvayaṃ ādīnave .

Doso paṭighe vutto .

Ā bhuso dīnaṃ vāyati gamayatīti ādīnavo , dīna duggatabhāve , vo , vī gamane ca .

767. DvayaṃM0.495 ānisaṃse .

Saṃsa hiṃsāthutīsu , ānisaṃso amukhyaphale , mukhyaphale ca , tathā guṇo .

Guṇa pakāsane , pakāseti kāraṇanti guṇo , gaṇa saṅkhyāne vā , assu , guṇo .

Dvayaṃ majjhe .

Maja suddhiyaṃ , jho .

Vi pubbe vemajjhaṃ .

Dvayaṃ taruṇasūriyaṭṭhāne .

Ahassa majjho majjhaho , so eva majjhanhiko , ha ssa nho [ moggallāna 3.110 suttaṃ passitabbaṃ ].

Ahassa majjho majjhanho , majjhanto pi .

Dvayaṃ nānattāyaṃ .

Vigatā mattā sadisappamāṇaṃ etena hetubhūtena vemattaṃ .

Nānameva nānatā , nāna saddo punnapuṃsake , abyaye tu nānā .

768. Dvayaṃ niddāpaṭikkhepe .

Jāgara niddakkhaye , jāgarameva jāgariyo .

Dvayaṃ jalādīnamavicchannāyaṃ santatiyaṃ .

Vaha tismā ṇo , pavāho .

Vatu āvattane , ti , pavatti .

Tikaṃ vitthāre .

Asu khepane , ṇo , byāso .

Pa pubbo pañca vitthāre .

Thara santharaṇe , pā dipubbo ca vitthāre .

Tikaṃ saṃyame .

Yamu uparame , ṇo , yāmo .

Itaresu a .

769. DvayaṃM0.496 gattānaṃ maddane .

‘‘ Sambāhano ’ ṅgamaddako ’’ ti vopālito , saṃ pubbo vāha payatane , maddane vā , yu .

Madda maddane .

Dvayaṃ nānārammaṇādīsu visappane .

Sara gamane , ṇa .

Sappa gamane , yu , visappanaṃ .

Dvayaṃ paricaye .

Thu abhitthave .

Ci caye .

Tikaṃ saṅgame .

Mila silesane , ṇo , sakatthe ko , melako .

Sanja saṅge , ṇo .

Saṃ pubbā gami to a .

770. Sannikaṭṭhamhi samīpe sannidhi saddo , sannidhānaṃ sannidhi , pume , ṭhapanepyayaṃ .

Nasa adassane , ṇo .

Disa pekkhane , yu , dissādeso , issattaṃ .

Tikaṃ dhaññādīnaṃ lavane .

Lū chedane , a .

Ṇa mhi abhilāvo .

Yu mhi lavanaṃ .

Dvayaṃ khaṇappattiyaṃ .

Pa pubbo thu abhitthave .

Sara gamane , avasaro .

Samāti dve tulyatthā .

771. CatukkaṃM0.497 pariyosāne .

Sā tanukaraṇe , yu , osānaṃ .

Pari pubbo pariyosānaṃ .

Ukkaṃsātisayā pakaṭṭhepyuttā .

Dvayaṃ saṇṭhāne .

Visa pavesane , sanniveso .

Ṭhā gatinivattiyaṃ , yu , saṇṭhānaṃ .

Dvayaṃ abbhantaravācakaṃ pāṭipadikaṃ .

Atha vā abhi bandhane , aro , dhātvatthānuvattako abhi , abbhantaraṃ .

Abbhābhāve antaraṃ .

772. Tikaṃ pāṭihāriye .

Hi gatimhi , paṭito hissa heraṇa hīraṇa , pāṭiheraṃ , pāṭihīraṃ .

Yadādinā hāriyañca , pāṭihāriyaṃ , atha vā paṭipakkhe haratīti pāṭihīraṃ , ṇo , assī .

E kārādese pāṭiheraṃ .

Ṇya mhi pāṭihāriyaṃ , vihatupakkilesena paccāharitabbaṃ pavattetabbanti pāṭihīran tiādipi kātabbaṃ .

Dvayaṃ kattabbamatte .

Kara mhā ricca , kiccaṃ , avassaṃ kātabbepi .

Anīya paccaye karaṇīyaṃ .

Dvayaṃ pupphādinā udakādīnaṃ paribhāvane .

Sundaraṃ karīyate yenāti saṅkhāro , ṇo , kharā deso .

Vasa nivāse , yu , vāsanā , kilesādīnaṃ sattivisesepi .

Sā hi kusalāpi atthi akusalāpi abyākatāpi , tathā pahātabbāpiM0.498 atthi appahātabbāpi .

Tattha yā kusalābyākatā , na sā pahātabbā .

Yā pana akusalā , sā sukhumataratāya bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā , nāññesaṃ .

Evaṃ sante ariyānampi apāyūpapatti siyāti ?

Na siyā , sabbesameva ariyānaṃ apāyūpapattihetukāya vāsanāya pahīnattā .

Duvidhā hi akusalā vāsanā kāyavacīpayogahetubhūtā ca apāyūpapattihetubhūtā ca .

Tattha purimā bhagavatoyeva ariyamaggena pahātabbā , itarā sabbesampi ariyamaggenāti , tasmā yaṃ vuttaṃ ‘‘ buddhāva savāsane kilese pajahituṃ sakkonti , nāññe ’’ ti , taṃ kāyavacīpayogahetubhūtaṃ vāsanaṃ sandhāya vuttaṃ , netaranti niṭṭhametthāvagantabbaṃ .

773. Tikaṃ dhaññādīnaṃ pūtakaraṇe .

Pū pavane , yu .

A paccaye pavo .

Ṇa mhi nippāvo .

Dvayaṃ tasare .

Tasa ubbege , aro .

Suttena veṭhanaṃ suttaveṭhanaṃ .

Dvayaṃ duggasañcāre .

Saṅkamyate yenāti saṅkamo .

Sañcaranti anenāti sañcāro , duggassa sañcāro duggasañcāro .

Dvayaṃ paṭhamārambhe .

Paṭhamaṃ kamo pakkamo , upakkamo ca .

774. Tikaṃ pāṭhe .

Paṭha viyattiyaṃ vācāyaṃ , ṇo , pāṭho .

Ni pubbe nipāṭho , a mhi nipaṭho .

Dvayaṃ apaharitādino vatthunoM0.499 anvesane .

Ci caye , cayanamatra anvesanaṃ .

Magga anvesane , curādi , yu , ete dve apume , saṃvikkhanaṃpyatra .

Catukkaṃ āliṅgane .

Liṅga gatyattho .

Sanja saṅge .

Silisa āliṅgane .

Guha saṃvaraṇe , yu , parirambhopyatra .

Rambha sadde .

775. Catukkaṃ ālokane .

Loka dassane .

Jhe cintāyaṃ .

Ikkha dassanaṅkesu .

Disa pekkhane , sabbatra bhāve yu .

Catukkaṃ nirākaraṇe .

Disa pekkhane .

Asu khepane , nirasanaṃ .

Pati ā pubbo khā kathane .

Kara karaṇe , itthiyamatiyavo vā , ti .

776. Pañcakaṃ vipariyaye .

Vipari pubbo asu khepane , ṇo , vipallāso .

Aññena pakārena bhavanaṃ aññathābhāvo .

Vipari pubbo aya gamane , vipariyayo .

Asu khepane , vipariyāso .

Tikaṃ atikkame .

Atikkamanaṃ atikkamo .

Atikkamma patanaṃ atipāto .

Aya gamane , upaccayo .

Saṃkiṇṇavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .