6. Araññādivaggavaṇṇanā
605. Nava pabbatassa nāmāni .
Pabba pūraṇe , to .
Gira niggiraṇe , osadhādayo niggiratīti giri , i .
Silānaṃ rāsi selo ,
M0.404 silā pacurā santyasmiṃ vā selo , sela gatiyaṃ vā , a .Adda gatimhi yācane ca , bhūvādi , i , adda hiṃsāyaṃ vā , curādi .
Na gacchatīti nago .
Na calatīti acalo .
Silānamuccayo ubbedho , thūpo vā siluccayo .
Sikharayogā sikharī , ī , tilakībhūto .
Bhuṃ bhūmiṃ dharatīti bhūdharo , bhuyā dharīyatīti vā bhūdharo , bāhulyena a , bhūdharo .
Ahāriyo , gottopi , desantaraṃ netumasakyattā ahāriyo , gavaṃ bhūmiṃ dhāraṇena tāyate gotto .
Pañcakaṃ silāyaṃ .
Ama gatiyaṃ , bho .
Vana , sana sambhattiyaṃ , pasanati byāpetīti pāsāṇo , nipātanā , pasa bandhane vā , yu .
Asu khepane , mo , asmā , rājādi , asu byāpane vā .
Pala rakkhaṇe , upalo , upa dehe vā , ala paccayo nipāto .
Sila ucce , a .
Silā , nārī .
606. Gijjhakūṭādayo tikūṭantā ‘‘ vaṅkādī ’’ ti ettha ādi nā malayadaddurādayo ca nagā nagavisesā .
Gijjhā sakuṇavisesā assa kūṭe vasanti , gijjhasadisakūṭayuttatāya vā gijjhakūṭo .
Visesena bhātīti vebhāro , aro .
Pula mahatte , visesena pulatīti vepullo .
Isayo gilatīti isigili , i .
Ādiccagamanavirodhena viruddhaṃ jhāyatīti viñjho .
Paṇḍuvaṇṇatāya paṇḍavo
M0.405 , paṇḍa gatiyaṃ vā , avo .Kuṭilatāya vaṅko .
Dvayaṃ udayagirimhi .
Aparaselāpekkhāya pubbaselo .
Udayantyasmā sūriyādayoti udayo , sūriyādīnamudayayogato vā udayo .
Tikaṃ atthagirimhi .
Mandayati sūriyo yasmiṃ mandaro .
Mandappabho vā arati yasmiṃ sūriyoti mandaro , atthaṃ anupaladdhiṃ gahanakkhattānaṃ karotītyattho , nāmadhātukāritantā a .
Dvayaṃ himavati pabbate .
Himappacuratāya himavā , himaṃ vā vamatīti himavā , kvi , rājādipakkhepattā sissā .
Himayutto acalo himācalo .
607. Attani sañjātagandhadabbānaṃ gandhehi loke madayati , modayatīti vā gandhamādano , yu .
Kelāso vutto .
Vicittakūṭayuttatāya cittakūṭo .
Sukhaṃ dassanaṃ yassa , yasmiṃ vā sudassano , kāḷavaṇṇakūṭatāya kāḷakūṭo .
Tīṇi kūṭānyassa tikūṭo , chaḷetepi pabbatavisesā .
Assa yathāvuttassa pabbatassa pattho samo bhūmibhāgo sānu nāma , assa vā pabbatassa samāya bhūmiyaṃ pattho sānu ca bhavantīti ajjhāharitabbaṃ .
Patiṭṭhate asminti pattho , ṭha ssa tho .
Sana sambhattiyaṃ , ṇu , sambhajīyate sevīyateti sānu , dvepyanitthiyaṃ .
608. Tikaṃ
M0.406 siṅgassa nāmaṃ .Kuṭa dāhe , kammani ṇo , vā kārena kūṭampi .
Sikhaṃ ruhatīti sikharaṃ .
Nerutto .
Sikhaṃ gacchatīti siṅgaṃ , iṅga gamanattho , khalopo .
Dvayaṃ pabbatādīnaṃ papatanaṭṭhānassa nāmaṃ .
Papatantyasmā , ṇo .
Pata adhogamane , papāto .
Taṭa samussaye , taṭo .
Dvayaṃ pabbatanitambe .
Nitambo jaghanepi , kaṭa vassāvaraṇesu , ṇvu .
Pabbate pāsāṇādīsu ambuno jalassa pasavo pasavanaṃ nijjharo nāma , nissaraṇaṃ nijjharo , sa ssa jho , asarūpadvittaṃ .
Jharopi .
609. Dvayaṃ kittime akittime , sajale nijjale vā kandare .
Dara vidāraṇe , a , ī , darī .
Kaṃ jalavācakamabyayaṃ , kena darīyate kandaro , ā , kandarā .
Tikaṃ devakhātabile .
Nilīyantyasmiṃ leṇaṃ , lī silesane , yu .
Gatiṃ hvayati kuṭilayatīti gabbharaṃ , nipātanā .
Gabbha dhāraṇe vā , aro .
Guhū saṃvaraṇe , a , guhā .
Dvayaṃ silāmayapokkharaṇiyaṃ .
Soḍi gabbhe , ī .
Soṇa vaṇṇagatisaṅghātesu vā , ḍo , ī .
Dvayaṃ pabbatādīnaṃ gabbharadese latāpallavatiṇādīhi pihitodare gabbhare .
Kuñja abyattasadde , karaṇe , ṇo , nikuñjaṃ ni pubbo .
Dvayaṃpyanitthiyaṃ .
Nikuñja vacanaṃ pakuñjādinivattanatthaṃ .
610. Selassa
M0.407 pabbatassa uddhaṃbhūmi adhiccakā nāma .Selassādhobhāgāsannabhūmi upaccakā nāma .
Atra tehi upā disaddehi ccako yadā dinā [ pāṇini 5.2.34].
Mūlapabbatassante parivāretvā ṭhitā khuddapabbatā pādā nāma .
Tatra pādā didvayaṃ .
Pajjate gamyateti , ṇo .
Selassa upanto samīpe pabbato upantaselo .
Gerikamanosilāharitālakaṭṭhinyādikosabbo eva silāvikāro ‘‘ dhātū ’’ tyutto , dhara dhāraṇe , tu , dhātu .
Selavaggavaṇṇanā niṭṭhitā .
611. Tikaṃ sīhe .
Kesaro jaṭā , taṃyogā , ī , kesarī .
Mige hiṃsatīti sīho , nipātanā vaṇṇavipariyayo , mige hantuṃ saṃvijjamānā īhā assāti vā sīho , sahatīti vā sīho .
Pañcasso , haripi .
Mukhamiva caraṇāpyassa karikumbhadāraṇasamatthāti tehi saha pañcassāni
M0.408 yassa .Harati migeti hari , i .
Mahākukkurappamāṇo kukkurākati kaṇhalekhācittasarīro gomanussādihiṃsakkhamo rassamukho taraccho nāma , so ‘‘ sunakhabyaggho ’’ ti vuccati .
Tara taraṇe , cho , mige adatīti migādano , nandādīhi yu .
Dvayaṃ byagghe .
Vinihantvā āghāyatīti byaggho , ghā gandhopādāne , byaggho dīpinipi .
Puṃ pumāno dāletīti puṇḍarīko , dala vidāraṇe , ṇvu .
Da ssa ḍo , la ssa ro , assī , puṇḍarīko .
‘‘ Puṇḍarīkaṃ sitamboje ,
Sitacchatre ca bhesajje ;
Kosakārantare byagghe ,
So disāvāraṇaggisū ’’ ti .
–
Nānatthasaṅgahe .
Vagghopi .
Dīpinivisaye saddūlo īrito , saratīti saddūlo , ūlo , do canto , saddena ulati gacchatīti vā saddūlo .
Dīpaṃ taccammaṃ , taṃyogā dīpī , tasmiṃ dīpini .
612. Pañcakaṃ acche .
Asu khepane , cho .
Ica thutiyaṃ , a , ikko .
Bhallukopi , bhala , bhalla paribhāsanahiṃsādānesu , ṇvu , assu , īsa gatihiṃsādānesu , so , rassādi .
A paccaye iso .
Dvayaṃ rohite .
Lohitavaṇṇatāya rohiso , lohito ca , pubbatra ta ssa so .
Tikaṃ gokaṇṇe .
Gavassa
M0.409 kaṇṇo viya yassa kaṇṇoti gokaṇṇo .Gaṇayuttatāya gaṇī ca so kaṇṭakasadisasiṅgatāya kaṇṭako ceti gaṇikaṇṭako , samuditanāmampi vadanti .
Gaṇi ca kaṇṭako ca gaṇikaṇṭakāti dve nāmānipi daṭṭhabbāni , teneva hi ‘‘ gaṇikaṇṭakā ’’ ti bahuvacananiddeso kato .
613-614.
Catukkaṃ khagge .
Siṅgañca khaggākhyaṃ , taṃyogā khaggo .
‘‘ Khaggo gaṇḍakasiṅgāsi-vuddhabhedesu gaṇḍake ’’ ti [ byākhyāsudhā 2.5.4] hi nānatthasaṅgahe .
Khaggasadisaṃ visāṇamassa saṇṭhānatoti khaggavisāṇo , ṇo .
Ettha khagga saddo asipariyāyo .
Palāsamadatīti palāsādo .
Gaṇḍa vadanekadese , ṇvu , gaṇḍako .
Byagghādiko sabbopi migabhedo ‘‘ vāḷamigo , sāpado ’’ ti coccate .
Byagghassātisayena manussādīnaṃ hiṃsanato duṭṭhatā pākaṭāti tappamukhatā vuttā .
Vala saṃvaraṇe , valantyattānamasmāti vāḷo , ṇo , vāḷo ca so migo ceti vāḷamigo , duṭṭhamigotyattho .
‘‘ Byaggho taṃ khādatū ’’ tyādinā sapanti yenāti sāpado , sapa akkose , do , dīghādi .
Plavaṅga ntaṃ
M0.410 makkaṭe .Plavo gatibhedo , tena gacchatīti plavaṅgamo , plavaṅgo ca .
Mara pāṇacāge , aṭo , ko canto , makkaṭo .
Naro iva vānaro , vā saddo iva tthe , nāmānaṃ yuttatthattā samāso .
Sākhāyaṃ pasuto migo sākhāmigo .
Gatyatthatāya kriyāya payogā .
Kapi calane , i , kapi .
Valī sithilaṃ cammaṃ mukhe assa valīmukho .
Kiso , vanokopi , kucchitenākārena setīti kiso , ussi .
Vanamokamāsayo assa vanoko .
So makkaṭo ce kaṇhatuṇḍo kāḷamukho siyā , tadā ‘‘ gonaṅgalo ’’ ti mato , gunnaṃ naṅgalasadisatāya gonaṅgalo .
615. Pajjaddhaṃ siṅgālassa nāmaṃ .
Sara gatihiṃsācintāsu , alo .
Sara tissa siṅgo .
Jamu adane , ṇvu , bo canto , assu .
Kusa akkose , tu , thu vā .
Bheravayuttatāya bheravo ,‘‘ bhe ’’ iti ravatīti vā bheravo .
Samu upasame , ivo , sivā , nārī , si sevāyaṃ vā , vo .
Migadhutto , vañcakopi , migesu vanapasūsu dhutto .
Brāhmaṇaṃ vañcetīti vañcako .
Tikaṃ biḷāre .
Bila bhedane , aro , ḷattaṃ .
Babba gatiyaṃ , u .
Maja suddhiyaṃ , āro , niggahītāgamo .
Otu , ākhubhujopi .
Dvayaṃ koke , ayaṃ kukkurappamāṇo kapilo hariṇo .
Kuka , vaka ādāne .
Īhāmigopi , mige īhati kaṅkhatīti , kammani ṇo .
616. Dvayaṃ
M0.411 mahiṃse .Mahiyaṃ setīti mahiṃso , rasso , niggahītāgamo ca .
Lala icchāyaṃ , udakaṃ lalatīti lulāyo , nipātanā , ayo , assu ca .
Go viya vajati jāyatīti gavajo .
Go viya ayatīti gavayo , samā dve tulyatthā .
Dvayaṃ salle .
Salla āsugatiyaṃ , a , sallo , sakatthe ko , sallako attano sarīrajātena sallena sunakhaṃ salati hiṃsatīti vā sallo , sallako ca , ayaṃ sūkarasaṇṭhāno , salākāpāyo ca .
Assa sallassa lomamhi salalaṃ , sala ñca bhave .
Pala , sala , patha gatiyaṃ , alo , nadāditte salalī , thittābhāve salalaṃ , a mhi salaṃ .
617. Pañcakaṃ mige , harantyanena hariṇo , hara haraṇe yu .
Ṇa ttamittañca .
Mara pāṇacāge , a , ra ssa go , i ttañca .
Sena sunakhena raṅgati gacchati palāyatīti sāraṅgo .
Dīghādi , mago , migo ca ete dve migamattepi .
Ajinassopayujjamānassa yoni , tena bhūtassājinassuppattikāraṇattā vā ajinayoni .
Ayampi migamattepi .
Kuraṅgo , vātāyupi .
Kuyaṃ pathaviyaṃ raṅgatīti kuraṅgo .
Vātamayatīti vātāyu , u .
Dvayaṃ
M0.412 sūkare .Sundaraṃ phalaṃ karotīti sūkaro .
Vuttañca dabbaguṇe –
‘‘ Snehanaṃ brūhanaṃ vassaṃ , tathā vātasamāpahaṃ ;
Vārāhaṃ pisitaṃ bālyaṃ , rocanaṃ sedanaṃ garū ’’ ti [ dabbaguṇasaṅgaha 2.11-2].
Sukhaṃ karotīti vā sūkaro .
Sundaro karo yassa vā sūkaro .
Vare āhantīti varāho , vare sati āhantabboti vā varāho , kolo , thaddhalomo , bhūdāropi .
Dvayaṃ sase .
Pela gatiyaṃ , ṇvu .
Sasa plutagatiyaṃ , a .
618. Dvayaṃ eṇīmige .
Eṇiyā migiyā , eṇassa vā apaccaṃ eṇeyyo , ayaṃ cammādīsupi ‘‘ eṇassa , eṇiyā vā cammādiko eṇeyyo ’’ ti vacanatthaṃ katvā .
Eṇiyā itthiyā putto migo eṇīmigo , i gatiyaṃ , yu , nadādi , anadāditte eṇo , evametepyuppāditā .
Dvayaṃ pampaṭake .
Paṭa gamane , ṇvu , upasaggante bindāgamo ca .
Pabba gatiyaṃ , ṇvu , bindāgamo , ba lopo ca .
Dvayaṃ vātamige .
Gamanena vātasamo migo vātamigo .
Cala tismā yu , nadādi .
Tikaṃ mūsike .
Musa theyye , ṇvu , ittañca .
Ā pubbo khanu avadāraṇe , u , na lopo .
Unda pasavanakledanesu , ūro .
619. Camarādayo
M0.413 , sarabhādayo ca migantarā migavisesā .Camaro uttarāpathe khyāto , yassa pucchaṃ cāmaraṃ , camu adane , aro , camaro , thiyaṃ camarī .
Pasado cittalomī , pasa bandhane , ado .
Kuyaṃ raṅgatīti kuruṅgo , assu , uttābhāve kuraṅgo .
Sabbesampi migānaṃ mātuṭṭhāne tiṭṭhatīti migamātukā , upamāne ko .
Ru sadde , ru .
Ruṇaṃ karotīti raṅku , u , ṇa ssa lopo ra kārassa , ussa ca .
Attānaṃ nīcaṃ karotīti nīko .
Sara tismā abho , sarabho .
Aṭṭhāpado uddhaṃnayano sīhassāpi hantā , tassa ca pādacatukkaṃ uddhaṃ bhavatīti .
620. Piyakādayo tayo , ādi nā kandalīcīnasamūruādayo ca cammayonayo , tena bhūtassa cammassa uppattikāraṇattā , ete ca citratanuruhādayo kambojādimhi , uttarāpathe ca jāyanti , tatreva sanāmakhyātā .
Yathā miga saddo vanyapasusāmaññe , visese ca kuraṅgākhye vattati , yathā ca loha saddo suvaṇṇādike tejasasāmaññe , visese ca , tathā cammayoniajinayoni saddāpi migasāmaññe , migavisese ceti tathā vuttā .
Pī tappanakantīsu , ṇvu , iyā deso .
Ūrumhi atisayacammayuttatāya camūru , ekassa ma ssa lopo .
Kadi avhāne , alo , ī , kadalī ca so migo ceti kadalīmigo .
Sīhādayo
M0.414 yathāvuttā , avuttā ca sabbe catuppadā sattā ‘‘ migā , pasavo ’’ ti coccante .Pasavantīti pasavo , su abhisave , pasa bandhane vā , u .
621. Catukkaṃ lūtāyaṃ .
Lū chedane , to , lūtā , sakatthe iko , lūtikā , dve nāriyaṃ .
Uṇṇāpāyo tantu uṇṇā , sā nābhiyaṃ assa uṇṇanābhi , rasso .
Makkaṭo viya sākhāyaṃ attano tantumhi gacchatīti makkaṭako .
Dvayaṃ gomayajavicchike .
Viccha gamane , ṇvu , vicchiko , satapadiyampi , āḷaṃ vicchikanaṅgulaṃ , taṃyogā āḷi .
Dvayaṃ gharagodhāyaṃ .
Sara tismā ū , avo canto .
Gharaṃ nissitā godhā gharagoḷikā , dha ssa ḷo , sakatthe ko .
622. Dvayaṃ godhāyaṃ .
Gudha rose , a , godhā , nārī .
Kuṇḍa dāhe , a , kuṇḍo .
Dvayaṃ rattapāyaṃ .
Kaṇṇassa jalūkā rattapā kaṇṇajalūkā .
Sataṃ padā yassā satapadī , pada saddo pādattho .
Dvayaṃ kalandake .
Kanda avhāne , rodane ca , kandatīti kalandako , la majjho , ṇvu .
Kāḷavaṇṇatāya kāḷakā , nāriyaṃ .
Dvayaṃ nakule , natthi kulaṃ etassa sappesu nakulo , arisappopi .
Nakka nāsane vā , ulo , ka lopo , sappe nāsetīti
M0.415 nakulo .Maṅga gatyattho daṇḍako dhātu , uso .
623. Dvayaṃ kakaṇṭake .
Kucchito kaṇṭako assa , ussattaṃ .
Sarati dhāvatīti saraṭo , aṭo .
Catukkaṃ kīṭe .
Kīṭa bandhane , a , kīṭa gamane vā , dīghādi .
Pula mahatthe , avo , ḷattaṃ .
Kucchitaṃ amati gacchatīti kimi , i , assittaṃ .
Pakārena anatīti pāṇako , ṇvu , ṇa ttaṃ .
Dvayaṃ kaṇṭalomakīṭe .
Uccaṃ ṭhānaṃ āliṅgatīti uccāliṅgo .
Bahulomayutto pāṇako lomasapāṇako .
624-625.
Sāddhapajjena sakuṇassa nāmāni .
Vihe ākāse gacchatīti vihaṅgo , vihaṅgamo ca , ākāsapariyāyo cettha viha saddo , vehāsa ssa vā vihā deso .
Pakkhayuttatāya
M0.416 pakkhī .Khena , khasmiṃ vā gacchatīti khago .
Aṇḍato jāto .
Sakkoti uddhaṃ gantunti sakuṇo , sakunto , sakuṇī ca , saka sattiyaṃ , uṇo , unto , uṇī ca .
Patanto ḍento , pattena vā gacchatīti pataṅgo , aparatra ta lopo .
Mātukucchito , aṇḍato cāti dvikkhattuṃ jāyatīti dvijo .
Uḍḍanādīsu vakkaṃ kuṭilaṃ aṅgaṃ gīvādikaṃ etassa , vakkena gamanena aṅgatīti vā vakkaṅgo .
Pattena yāti , taṃ vā yānaṃ etassa .
Patati patanto viya ākāsato hotīti patanto .
Nīḷe kulāvake jāyatīti nīḷajo .
Vaṭṭakādayo , pokkharasātakādayo ca tabbhedā tesaṃ sakuṇānaṃ visesā .
Vaṭṭa vaṭṭane , ṇvu , vaṭṭakā nārī .
Mayūrappamāṇo tadākaticittapakkho jīvañjīvo dakkhiṇapathādīsu jāyate ,‘‘ jīvajīvā ’’ ti saddaṃ karotīti jīvañjīvo .
‘‘ Jīvajīvo ’’ ti nirānunāsikāpi .
Candikāyuttarattippiyo pakkhī cakoro , caka paritakkane , uro , usso , caṅkoropi .
Tara tismā iro , dvittamittañca , tittiro .
626. Sala gatiyaṃ , ṇiko , ḷattaṃ , sāḷikā , nārī .
Kalaṃ ravatīti karavīko , īko , la lopo .
Karavīko , yassa saro bhagavato sarena upamīyate , so vuccati ‘‘ karavīko ’’ ti .
Javena ravinā sadiso haṃso ravihaṃso .
Kusa sadde , thako , dvittaṃ , kusa ssa sa ssa to , kukutthako
M0.417 .Karaṇḍa bhājanatthe , avo , karaṇḍavo , jalacaro pakkhī .
Bilu patitthambhe , a , avā deso , bilavo ,‘‘ gaṇḍaplavo ’’ ti khyāto rattapakkho mahāpakkhī pokkharasātako , pokkharassa saññā yassa pokkharasātako , ñña ssa to , dīgho ca , samuditanāmameva vā tassa , tadā sāda assādane , ṇvu , da ssa to , pokkharasātako .
627. Sattakaṃ pakkhe .
Patanti anenāti patattaṃ , yadā dinā to , dvittaṃ .
Ukha gatiyaṃ , yu , usse , assu , pekhuṇaṃ , ṇa ttaṃ .
Pata gamane , to , pātato tāyatīti vā pattaṃ .
Pata gamane , kho , tassa ko , pakkho .
Patituṃ icchati yena piñchaṃ , nerutto , pata gamane vā , cho , ta lopo , bindāgamo , assi .
Chādyate anena chado .
Gira niggiraṇe , u , issattaṃ , gamu gamane vā , u , massa ro .
Pakkhīnaṃ bīje ‘‘ au ’’ iti khyāte aṇḍaṃ , kacchapādīnaṃ bījepi ,‘‘ aṇḍaṃ khagādikose cā ’’ ti nānatthasaṅgahe .
Aḍi aṇḍatthe , ṇo , pesi , kosopi , pisa avayave , i , pesi ,‘‘ pesiyaṃ pattabhede ca , koso pumeva icchito ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 15.37] ruddo .
Dvayaṃ pakkhigehe .
Nīla vaṇṇe , a , ḷattaṃ , nī naye vā , ilo .
Kucchitaṃ aṇḍavināsanādikaṃ lunātīti kulāvakaṃ , ṇvu .
628. Dvayaṃ garuḷānaṃ mātari .
Vino pakkhino namanti yaṃ vinatā .
Thīpumadvayaṃ itthipurisānaṃ dvayaṃ mithunaṃ nāma , saṅkhyānassa
M0.418 saṅkhyeyyanissitatāya itthipurisāyeva mithunaṃ , mitha saṅgame , uno .Chakkaṃ yugaḷamatte .
Yuja yoge , a , yugaṃ , ala paccaye yugaḷaṃ , ḷattaṃ , yugalampi .
Ubha pūraṇe , ṇo , dvandā deso ca , dvandaṃ , yamu uparame , ṇvu , alo ca , yamakaṃ , yamalañca , a paccaye yamaṃ .
629-631.
Maṇḍala ntaṃ samūhe .
Sammā , visesena ca ūhate puñjībhūtattāti samūho , ṇo , samaṃ saha avayavena ūhati tiṭṭhatīti vā samūho .
Gaṇa saṅkhyāne , gaṇīyati avayavena sahāti gaṇo .
Saha avayavena gacchatīti saṅghāto , hana gamane , ṇo , saha avayavena udayatīti samudāyo , dā gamo , majjhe dīgho .
Sañcinoti avayavanti sañcayo , ci caye .
Saha avayavena duhayatīti sandoho , duha papūraṇe .
Nissesato vahati avayavanti nivaho .
Avayavaṃ katvā byapiyati gacchatīti ogho [ ucyate ogho uca samavāye ghau nipātanā cassa gho ( cintāmaṇiṭīkā 15.39)].
Visanti avayavā yasminti visaro ,
M0.419 aro .Avayavaṃ samīpe karotīti nikaro .
Ekekāpekkhāya appatthena kasaṅkhātā avayavā āyanti yasmiṃ kāyo , atha vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo , so viya avayavānaṃ uppattiṭṭhānaṃ kāyoti idha samūho vutto .
Antatthena khaṃsaṅkhātaṃ avayavaṃ dhāretīti khandho , khādati avayaveti vā khandho , amajjhadīghe samudayo .
Ghaṭa ghaṭane .
Ghaṭanaṃ rāsibhavanaṃ , ghaṭenti assaṃ avayavāti ghaṭā .
Saha avayavena etīti samiti , ti .
Saha avayavena gacchatīti saṃhati , hana gatiyaṃ , ti , nalopo .
Rasa assādane , iṇa .
Puñja kucchāyaṃ .
Saha avayavena byāpetvā ayatīti samavāyo .
Pūgo tambūlepi .
Janeti avayaveti jātaṃ , to .
Kaṃ attānaṃ detīti kado , cakkhādiko sarīrāvayavo .
Kado viya kado , avayavo , taṃ vakati ādadātīti kadambakaṃ .
Visesena ūhantyasmiṃ avayavā byūho .
Vitanoti avayaveti vitānaṃ , ṇo .
Gupa rakkhaṇe , bo , pa ssa mo , gumbo , gumbampi .
Kalaṃ avayavabhāvaṃ pāti rakkhatīti kalāpo ,‘‘ kalā soḷasamo bhāgo ’’ ti hi vuttattā kalā saddo bhāgatthopyatthīti ñāyati .
Jala dittiyaṃ .
Jalati avayavenāti jālaṃ .
Avayavena maṇḍatīti maṇḍalaṃ , maṇḍa vibhūsāyaṃ , alo .
632. Sāddhapajjena gaṇabhedā vuccante .
Tatra jātyādīhi samānānaṃ pāṇīnaṃ , apāṇīnañca gaṇo vaggo nāma , yathā
M0.420 ‘‘ bandhuvaggo , kavaggo ’’ ccādayo , vajja vajjane , vajjeti asamānajātyādayoti vaggo , ṇo , jja ssa ggo .Jantūnaṃ samānajātiyānaṃ , vijātiyānañca gaṇo ‘‘ saṅgho , sattho ’’ ti coccate , yathā ‘‘ bhikkhusaṅgho , vāṇijasattho ’’ ccādayo .
Saṃhaññante nibbisesena ñāyante avayavā tasminti saṅgho , ro .
Saranti vattanti avayavā yasminti sattho , tho , ra ssa to .
Sajātikānaṃ samānajātikānaṃ jantūnameva gaṇo kulaṃ nāma , yathā ‘‘ khattiyakulaṃ , gokula ’’ miccādayo .
Kula saṅkhyāne , bandhumhi ca , a , kulaṃ .
Sadhammīnaṃ samānadhammānameva jantūnaṃ gaṇo nikāyo nāma , yathā ‘‘ bhikkhunikāyo ’’ ti .
Ci caye , ṇo , nibbisesena cinoti avayaveti nikāyo .
Sajātiyatiracchānānaṃyeva gaṇo ‘‘ yūtho ’’ tyuccate , so cānitthī , yathā ‘‘ hatthiyūtho , migayūtha ’’ miccādayo , yu missane , tho , dīghādi , yūtho ,‘‘ gaṇo pasūnaṃ samajo , samājoññesa ’ muccate ’’ ti [ amara 15.42 gāthāyaṃ passitabbaṃ ] idhānāgatavacanampi ñātabbaṃ .
633. Catukkaṃ garuḷe .
Kanakarucirattā sobhano paṇṇo pakkho yassa supaṇṇo .
Vinabhāya nāma mātuyā apaccaṃ venateyyo , ṇeyyo .
Garaṃ visadharaṃ hantīti garuḷo , ṇo , rantassu , ha ssa ca ḷattaṃ , vaṇṇavikāro , garuḍo .
M0.421 Pakkhisīho , uḷūtīso , vajiratuṇḍo , sudhāharo , suvaṇṇapakkho , bhujagāsanopi [ tikaṇḍasesa 1.1.42].Pika ntaṃ kokile .
Parena vijātiyena kākena positoti parapuṭṭho , pusa posane , to .
Parena bhato puṭṭho parabhato , bhara dhāraṇaposanesu , to .
Kuṇa saddopakaraṇesu , alo .
Kuka , vaka ādāne , ilo , kokilo .
Apihito kāyatīti piko , api antaradhāne , vaṇṇanāso , apissākāralopo .
634. Aṭṭhakaṃ more .
Mura saṃvaraṇe , ṇo .
Maya gatiyaṃ , ūro , mahiyaṃ ravatīti vā mayūro , dhātussa atthātisayena yogoti nerutto .
Varahaṃ sikhaṇḍo , taṃyogā varahī .
Nīlā gīvā kaṇṭho yassa , bhujaṅgabhujopi .
Dvayaṃ mayūramatthakasikhāyaṃ .
Sikhā aggijālāyañca , pubbe vuttā .
635-636.
Catukkaṃ mayūrakalāpe .
Sikhaṇḍino ayaṃ sikhaṇḍo , varaha pādhānye , paribhāsanahiṃsādānesu ca , karaṇe
M0.422 a .Ko mayūro lasati yena kalāpo , ṇo , sa ssa po .
Pī tappanakantīsu , cho , niggahītāgamo , rasso ca .
Dvayaṃ morassa piñchaṭṭhe akkhisaṇṭhāne .
Cadi hilādane , dittiyañca , ṇvu .
Mecako kaṇhavaṇṇepi vutto .
Aḷya ntaṃ bhamare , cha padāni assa .
Madhuṃ vatayati bhuñjate madhubbato , vata bhojane .
Bhama anavaṭṭhāne , pupphamatthake bhamatīti bhamaro , aro .
Ara gamane , i , ḷattaṃ .
Catukkaṃ gehavanakapotesu .
Pārena sabalena āpatatīti pārāpato , pāravatopi .
Kapa acchādane , kampa calane vā .
Oto , parapakkhe ma lopo .
Kuka ādāne , aṭo , ussattamassuttañca .
Pakārena ravatīti pārevaṭo , ru sadde , aṭo , upasaggassa dīgho , asse , pārevaṭo , parevaṭopi .
‘‘ Pārāvato ca chejjo ca ,
Kapoto rattalocano ;
Pārāpato kalaravo ,
Pattī seno sasādano ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 15.14].
–
Rabhaso .
637. Dvayaṃ gijjhe .
Gidha abhikaṅkhāyaṃ , yo , jha ssa jho , asarūpadvittaṃ , jha paccayena vā siddhaṃ , tathā dhassa jo .
Gidha tismā a , niggahītāgamo , issattaṃ , gandho .
Tikaṃ senasāmaññe .
Kukkuṭādīnaṃ kulaṃ lunāti chindatīti kulalo , kula santāne
M0.423 vā , alo .Se gamane , no .
Sattānaṃ hiṃsanato byaggho viya byagghi , satte nāsetīti nāso .
Byagghi eva nāsoti samuditanāmaṃ .
Sakuṇagghādayo tayo tabbhedā tassa senassa visesā .
Sakuṇaṃ hantīti sakuṇagghi , sina ?
.
Aṭa gamane , ṇo .
Āṭo .
Dabbisadisaṃ tuṇḍaṃ yassa dvijassa so dabbimukhadvijo .
‘‘ Dabbimukhadvijo āṭo nāmā ’’ tipyeko attho , tadā dveyeva senabhedā .
638. Catukkaṃ ulūke .
‘‘ Uhun ’’ ti saddaṃ karotīti uhuṅkāro .
‘‘ Uddhaṃ kaṇṇā yassa uddhaṃkaṇṇo ’’ ti sampatte niruttinayena ulūko [ ulabhinettethi dahatyulūko , uddholokanā iti niruttama ( amarakosugghāṭanaṭīkā 15.15)], ucati samaveti koṭaranti vā nipātanā .
Kusa akkose , yassa amanāpatāya saddena lokā kosanti , so kosiyo , kositabboti katvā , koṭare vasatīti vā kosiyo , nerutto , vāyasānaṃ kākānaṃ ari sattu , sakkahvayo , divāndho vakkanāsiko , harinetto , divābhīto , kākabhīrū , ratticārīpi .
Vāyasa ntaṃ kāke .
‘‘ Kā ’’ iti saddaṃ kāyatīti kāko .
Riṭṭhaṃ maraṇalakkhaṇaṃ , tadassa natthi ariṭṭho .
Dhaṅka ghoravāsite , a .
Balinā puṭṭho bhato .
Vaya gamane , vayo eva vāyaso , sakatthe so , sakiṃpajo , attaghoso , parabharo , balibhujo , guḷhamethunopi .
Sakiṃ ekavāraṃpajā
M0.424 pasūti yassa .‘‘ Kāka ’’ iccattānaṃ ghosayati .
Vijātiyaṃ kokilaṃ bharati .
639. Kāko viya ulati gacchatīti kākoḷo , ḷattaṃ .
Doṇakāko , daddhakākopi .
Dvayaṃ ‘‘ bī-lauṃ ’’ iti khyāte sakuṇe .
Lū chedane , ṇo , va ssa po , lāpo , lāvopi .
Leḍḍu viya akatīti laṭukikā [ leḍḍukikā ( ka .)], ṇvu .
Tikaṃ hatthiliṅgasakuṇe .
Vāraṇasadisattā vāraṇo .
Hatthino liṅgaṃ ñāpakaṃ soṇḍaṃ yasmiṃ vijjatīti hatthiliṅgo .
Hatthisoṇḍaṃ yasmiṃ vijjati , so hatthisoṇḍo ca vihaṅgamo ceti hatthisoṇḍavihaṅgamo .
640. Dvayaṃ ukkuse .
Uccaṃ kosatīti ukkuso , kusa sadde , a .
Kura sadde , aro , thiyaṃ kurarī .
Kolaṭṭhipakkhimhi ‘‘ ubhuta ’’ iti khyāte pakkhimhi kukkuho .
Kolaṭṭhiajjhohārako pakkhī kolaṭṭhipakkhī .
‘‘ Kukku ’’ iti saddāyatīti kukkuho , ho , kuka avhāne vā , uho .
Tikaṃ suve .
Su savane .
Manussasaddampi suṇātīti suvo , a , uvā deso .
‘‘ Kī ’’ iti saddaṃ karotīti kīro .
Karoti manussasaddanti vā kīro .
A , assī .
Suka gatiyaṃ , sundaraṃ
M0.425 , suṭṭhu vā manussasaddaṃ kāyatīti suko .Dvayaṃ kukkuṭamatte .
Tambā cūḷā yassa .
Kukkuṭatīti kukkuṭo , kuka , vaka ādāne vā , aṭo .
641. Dvayaṃ nijjivhe .
Natthi jivhā yassa nijjivho .
Dvayaṃ koñcāsakuṇe .
Itthiliṅgena mithunānaṃ nāmāni .
Koñca koṭilyappībhāvesu , a , koñcā .
Kanta chedane , yu , nadādi , assu .
Kuṇḍanīpi , kuṇḍa dāhe .
Dvayaṃ cakkavāke .
Cakkena cakkasaddena uccate cakkavāko , ṇo .
Vaca viyattiyaṃ vācāyaṃ , cakkamiccāvhā yassa , rathaṅgāvhayanāmakopi , rathaṅgaṃ cakkaṃ , tassa avhayo rathaṅgāvhayo , so nāmaṃ assa rathaṅgāvhayanāmako , tena rathaṅganāmo rathacaraṇasamāno avhayo coccate .
Lakkhitalakkhaṇā cātra , lakkhaṇopacaritavuttiyā , goṇamukhyāya vā vuttiyā lakkhitena atthena yatra atthantaraṃ lakkhyate , sā lakkhitalakkhaṇā .
Yathā ‘‘ rathāvayavāyudho ’’ iccatra rathāvayavasaddena cakkaṃ lakkhyate , na tadākati tannāmo cāyudhaviseso .
‘‘ Pantiratho ’’ iccatra pantisaddena dasakkharaṃ chando lakkhyate , na dasasaddo , tehi tu āyudharathasaddasanniveso ‘‘ cakkāvayavāyudho , dasaratho ’’ iti devaviseso , rājaviseso ca lakkhyate , tathātrāpi ‘‘ rathaṅga ’’ ntyanena rathekadeso lakkhīyate ,‘‘ avhāyate ’’ iccanena ca paribhāsanaṃ , na tenāpi vākasaddo .
Tehi ca aññamaññasanniveso cakkavākoti pakkhiviseso
M0.426 lakkhīyateti guṇato sukkādīhi evaṃgatā goṇī vutti .Dvayaṃ cātake .
Ayaṃ meghajalapāyī , sara hiṃsāyaṃ , saraṇaṃ sāro , taṃ gacchatīti sāraṅgo .
‘‘ Cātake hariṇe pume , sāraṅgo sabale tisū ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 23.23] rabhaso .
Cata yācane , ṇvu , thokakopi , thokaṃ kaṃ jalaṃ īhanīyaṭṭhena assatthi thokako .
642. Dvayaṃ pakkhibiḷāle .
Tula ummāne , iyo .
Pakkhayutto biḷālo ,‘‘ sū ’’.
Dvayaṃ rukkhakīṭakhādake .
Sataṃ pattāni assa .
Sarati kīṭeti sāraso , so ,‘‘ khāva sā ’’.
Dvayaṃ kākehi saddhiṃ nīḷaṃ katvā vasanake sukkasakuṇe .
Vaka ādāne , a .
Setavaṇṇatāya sukko ca so kākehi saddhiṃ nivāsanato , kākasaṇṭhānattā vā kāko ceti sukkakāko .
Dvayaṃ visakaṇṭhikāyaṃ .
Bala pāṇane , ṇvu , dīgho , āko vā .
Visasadiso kāḷavaṇṇo kaṇṭho yassā sā visakaṇṭhikā , etissā pumo nāma na vijjati .
Vuttañca apadāne –
‘‘ Yathā balākayonimhi , na vijjati pumo sadā ;
Meghesu gajjamānesu , gabbhaṃ gaṇhanti tā tadā ’’ ti [ apa . thera .1.1.511].
643. Dvayaṃ
M0.427 kaṅke .Lohasadiso piṭṭhi yassa lohapiṭṭho .
Kaṅka lolye , a , kaṅko .
Dvayaṃ pattakaṇṭhe .
Khañjo viya caratīti khañjarīṭo , īṭo .
Passantānaṃ khaṃ sukhaṃ janetīti khañjano .
Khañja gativekalye vā , yu .
Dvayaṃ gāmacāṭake , cāṭakamatte vā .
Kalahaṃ ravatīti kalaviṅko , yadādi .
Kaṃ sukhaṃ lunātīti vā kalaviṅko , iko , niggahītāgamo ca .
Caṭa bhede , ṇvu , cāṭako .
Dvayaṃ veḷuriyacchavilome citrapakkhe ‘‘ suvaṇṇacūḷe ’’ ti khyāte .
Dibha santhambhe , dvittaṃ , bindāgamo ca .
‘‘ Ki ’’ iti saddaṃ karotīti kikī , ṇī , cāso , divipi [ cāso kikīdivi ( amara 15.16)].
644. Dvayaṃ meghasāme ‘‘ ṭī-ṭau ’’ iti khyāte .
Kadambayogā kādambo .
Kāḷavaṇṇo haṃso kāḷahaṃso , kālahaṃsopi .
Dvayaṃ
M0.428 ‘‘ ṅahe-ḍo ’’ iti khyāte sakuṇe .Sakunto vutto ,‘‘ sakunto pakkhibhedasmiṃ , bhāsapakkhīkhagesu ce ’’ ti nānatthasaṅgahe .
Sundarākārena pakkhena yutto sakuṇo bhāsapakkhī ,‘‘ bhāsanto sundarākāre , bhāsanto bhāsapakkhinī ’’ ti hi nānatthasaṅgahe .
Dvayaṃ ‘‘ nvā-mī-sve ’’ iti khyāte nīlapakkhini .
Dhūmyaṃ dhūmaṃ aṭati sahatīti dhūmyāṭo , ṇo .
Kāḷavaṇṇatāya kucchitaṃ liṅgaṃ yassa .
Bhiṅgopi .
Dvayaṃ jalakukkuṭe .
Dā lavane , ti , dāti ūhati ussahatīti dātyūho , khaṇḍitaddhaniiccattho .
Kāle sassamutumhi kaṇṭho kaṇḍaddhani yassa kāḷakaṇṭhako , samāsante ko .
645. Khuddādi madhucchiṭṭhakarādiko kammabhūto ‘‘ makkhikābhedo ’’ tyuccate , makkhi saṅghāte , ṇvu , makkhikā , tāsaṃ bhedo makkhikābhedo .
Piṅgalamakkhikāyaṃ ‘‘ mhaṇa ’’ iti khyātāyaṃ dvayaṃ .
Ḍaṃsa ḍaṃsane , ḍaṃso .
Daṃsopi , ḍaṃsa khādane vā , piṅgalamakkhikātivaṇṇanāmaṃ .
Makkhikāya aṇḍaṃ āsāṭikā nāma , saṭa avayave , ṇvu .
Dvayaṃ ‘‘ nhaṃ ’’ iti khyāte .
Paṭaṃ gacchatīti paṭaṅgo , pataṅgopi , sarati hiṃsatīti salabho , abho , la ttaṃ , sala gamane vā .
646. Dvayaṃ
M0.429 ‘‘ cheṃ ’’ iti khyāte , maka pāṇe , aso , makaso .Dvayaṃ nidāghe nuhādīsu varaṇakamakkhikāyaṃ .
‘‘ Cīrī ’’ ti saddāyatīti cīrī , ciri hiṃsāyaṃ vā , nadādi , dīghādi .
Jhalla sadde , ṇvu , jhallikā .
Dvayaṃ tālapattādyantaresu nilīnāyaṃ cammapattāyaṃ .
Jatu viya jatukā , upamāne ko ,‘‘ rāmaṭhe jatukaṃ camma-pattajatukaresu thī ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 19.40] hi rabhaso .
Ajinaṃ cammaṃ pattaṃ yassā ajinapattā .
Dvayaṃ haṃsasāmaññe .
Hanti addhānaṃ haṃso .
Seto chado pattaṃ yassa .
Yathākathañci byuppattīti vuttattā asetacchadepi , cakkaṅgo , mānasokopi , cakkassa cakkavākasseva aṅgāni yassa .
Mānasaṃ saro oko yassa .
647. Ye rattehi lohitehi pādatuṇḍehi caraṇacañcūhi visiṭṭhā sitā ca sarīre , te rājahaṃsā nāma , haṃsānaṃ rājāno rājahaṃsā .
Malīnehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye te mallikākhyā , mala , malla dhāraṇe , i , saññāyaṃ ko ,‘‘ malliko haṃsabhede ca , tiṇasūle ca mallike ’’ ti [ cintāmaṇiṭīkā 15.24] ruddo .
Ākhyā saddena bahubbīhi .
Asitehi kaṇhehi pādatuṇḍehi visiṭṭhā ye , te dhataraṭṭhā , dhataraṭṭhānaṃ apaccāni dhataraṭṭhāti , ṇo .
648. Tikaṃ
M0.430 tiracchāne .Tiriyaṃ añcayatīti tiraccho , tiriyassa tiro , añca tissa ccho .
Yu mhi tiracchāno , tiracchānoyeva tiracchānagataṃ , tabbhāvaṃ vā gataṃ pattaṃ , tesu vā gataṃ antogadhanti tiracchānagataṃ , siyāti pakatyānapekkhakriyāpadaṃ , bhavatyattho vā hi karotyattho vā kadāci pakatyānapekkho bhavati , na pana vikatyānapekkho .
Tathā kadāci ubhayāpekkhopi bhavati , na panubhayānapekkhoti sabbatrevaṃ .
Sīhādivaggo .
Araññādivaggavaṇṇanā niṭṭhitā .