6. Chaṭṭhanayo sampayogavippayogapadavaṇṇanā
228.‘‘ Tatthā ’’ ti
V0.23 iminā ‘‘ sampayogavippayogapadaṃ bhājetvā ’’ ti ettha sampayogavippayogapadaṃ bhājitaṃ , saṃvaṇṇetabbatāya ca padhānabhūtaṃ paccāmaṭṭhaṃ , na rūpakkhandhādipadanti dassento ‘‘ yaṃ labbhati … pe … veditabban ’’ ti vatvā puna ‘‘ rūpakkhandhādīsu hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vivarati .Tattha na labbhatīti ‘‘ sampayuttaṃ vippayuttan ’’ ti vā gahetuṃ na labbhati , alabbhamānampi pucchāya gahitaṃ paṭikkhepena vissajjetuṃ .
Paṭikkhepopi hi pucchāya vissajjanameva .
Tathā hi yamake ( yama .1. khandhayamaka .59-61)‘‘ yassa rūpakkhandho nuppajjittha , tassa vedanākkhandho nuppajjitthā ’’ ti pucchāya ‘‘ natthī ’’ ti vissajjitaṃ .
Tena panettha rūpadhammesu sampayogaṭṭho na labbhatīti ayamattho dassito hoti .
Alabbhamānampi sampayogapadaṃ gahitanti sambandho .
Sabbatthāti rūpakkhandhavedanākkhandhādīsu .
Etesan ti rūpanibbānānaṃ .
Visabhāgatāti ataṃsabhāgatā .
Ekuppādādibhāvo hi sampayoge sabhāgatā , na saṅgahe viya samānasabhāgatā , tasmā ekuppādādibhāvarahitānaṃ rūpanibbānānaṃ sā ekuppādāditā visabhāgatā vuttā .
Tadabhāvatoti tassā visabhāgatāya ekuppādāditāya abhāvato .
Vippayogopi nivārito eva hoti , visabhāgo bhāvo vippayogoti vuttovāyamatthoti .
‘‘ Catūsu
M0.23 hī ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .Tattha tesaṃ tehīti ca arūpakkhandhe eva parāmasati .
Visabhāgatā ca hoti rūpanibbānesu avijjamānattāti attho .
Tenāha ‘‘ na ca rūpekadesassā ’’ tiādi .
Tenevāti catukkhandhasabhāgattā eva .
Tīhi viññāṇadhātūhīti ghānajivhākāyaviññāṇadhātūhi vippayutte anārammaṇamissake rūpadhammamissake dhamme dīpeti rūpabhavoti yojanā .
Pañcahīti cakkhuviññāṇādīhi pañcahi viññāṇadhātūhi .
Ekāya manodhātuyā .
Na sampayutteti na sampayutte eva .
Tathā hi ‘‘ vippayutte ahonte sattahipi sampayutte sattapi vā tā ’’ ti vuttaṃ .
Tenāti vippayuttatāpaṭikkhepena .
Tāhīti sattaviññāṇadhātūhi .
Sampayutte dīpentīti sampayutte dīpentiyeva , na sampayutte evāti evamavadhāraṇaṃ gahetabbaṃ .
Esa nayo sesesupi .
Sampayutte vedanādike .
Sampayuttavippayuttabhāvehi navattabbaṃ , taṃyeva viññāṇadhātusattakaṃ .
Sampayuttabhāvena navattabbāni sampayuttanavattabbāni , bhinnasantānikāni , nānākkhaṇikāni ca arūpānipi dhammajātāni .
Anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttā dhammāyatanādipadehi dīpetabbā , anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātuyo
V0.24 acetasikādipadehi dīpetabbā , tadubhayasamudāyā dukkhasaccādipadehi dīpetabbāti veditabbā .Yadi evan ti yadi anārammaṇamissānaṃ dhammānaṃ vippayogo natthi .
Anārammaṇamissobhayadhammāti rūpanibbānasahitasabbaviññāṇadhātutaṃsampayuttadhammā .
Khandhādīhevāti khandhāyatanadhātūhi eva , na arūpakkhandhamattena .
Arūpakkhandheyeva pana sandhāya ‘‘ tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā ’’ ti vuttanti nāyaṃ dosoti dasseti .
Tadekadesāti ‘‘ anārammaṇamissā ’’ tiādinā vuttadhammasamudāyassa ekadesā .
Tadekadesaññasamudāyāti tasseva yathāvuttassa samudāyassa ekadesā hutvā aññesaṃ avayavānaṃ rūpakkhandhādīnaṃ samudāyabhūtā .
Vibhāgābhāvatoti bhedābhāvato .
Bhedoti cettha accantabhedo adhippeto .
Na hi samudāyāvayavānaṃ sāmaññavisesānaṃ viya accantabhedo atthi bhedābhedayuttattā .
Tesaṃ accantabhedameva hi sandhāya ‘‘ samudāyantogadhānaṃ ekadesānaṃ na vibhāgo atthī ’’ ti saṅgahepi vuttaṃ .
Tenāti avibhāgasabbhāvato sabhāgavisabhāgattābhāvena .
Tesan ti anārammaṇamissakasabbaviññāṇadhātuādīnaṃ
M0.24 .Te ca akusalābyākatā .
Tesan ti kusalākusalābyākatadhammānaṃ .
Tasmāti yasmā vibhattasabhāvānaṃ na tesaṃ samudāyekadesādibhāvo , tasmā .
Yasmā pana kusalādayo eva khandhādayoti khandhādiāmasanena samudāyekadesādibhāvo āpanno evāti vuttanayena vippayogābhāvo hoti , tasmā taṃ pariharanto ‘‘ khandhādīni anāmasitvā ’’ tiādimāha .
Tesan ti kusalādīnaṃ .
Aññamaññavippayuttatā vuttā ‘‘ kusalehi dhammehi ye dhammā vippayuttā ’’ tiādinā .
Sabbesūti dutiyādisabbapañhesu .
Chattiṃsāya piṭṭhidukapadesu vīsati dukapadāni imasmiṃ naye labbhanti , avasiṭṭhāni soḷasevāti āha ‘‘ soḷasāti vattabban ’’ ti .
Tato eva ‘‘ tevīsapadasatan ’’ ti ettha ‘‘ tevīsan ’’ ti idañca ‘‘ ekavīsan ’’ ti vattabbanti yojanā .
Sabbatthāti sabbapañhesu .
Ekakālekasantānānaṃ bhinnakālabhinnasantānānañca anekesaṃ dhammānaṃ samudāyabhūtā saṅkhārakkhandhadhammāyatanadhammadhātuyoti āha ‘‘ kālasantāna … pe … dhātūnan ’’ ti .
Ekadesasammissāti cittiddhipādādinā attano ekadeseneva khandhantarādīhi sammissā iddhipādādayo , anārammaṇehi rūpanibbānehi ca asammissā .
Samānakālasantānehīti ekakālasantānehi kālasantānabhedarahitehi ekadesantarehi , saṅkhārakkhandhādīnaṃ ekadesantarehi , saṅkhārakkhandhādīnaṃ ekadesavisesabhūtehi
V0.25 satipaṭṭhānasammappadhānasaññākkhandhādīhi vibhattā eva samudayasaccādayo sampayogīvippayogībhāvena , rūpakkhandhādayo vippayogībhāvena gahitāti yojanā .Tehi samudayasaccādīhi .
Te saññākkhandhādayo .
Kehici sahuppajjanārahehi ekadesantarehi vibhattehi .
Na hi saṅkhārakkhandhādipariyāpannattepi samudayasaccādayo maggasaccādīhi sampayogaṃ labhanti .
Tesan ti vedanākkhandhasaññākkhandhādīnaṃ .
Ekuppādā … pe … visabhāgatā cāti ekuppādāditāsaṅkhātā yathārahaṃ sabhāgatā visabhāgatā ca .
Tena yathāvuttakāraṇena sampayogassa vippayogassa ca labhanato .
Bhinnakālānaṃ samudāyīnaṃ samudāyā bhinnakālasamudāyā .
Vattamānā ca ekasmiṃ santāne ekekadhammā vattanti .
Tasmāti yasmā etadeva , tasmā .
Tesaṃ vedanākkhandhādīnaṃ vibhajitabbassa ekadesabhūtassa abhāvato .
Sukhindriyādīni vedanākkhandhekadesabhūtānipi .
Tena vibhāgākaraṇena
M0.25 .Yadi samānakālassa vibhajitabbassa abhāvato cakkhuviññāṇadhātādayo viññāṇakkhandhassa vibhāgaṃ na karonti , atha kasmā ‘‘ cakkhuviññāṇadhātu … pe … manoviññāṇadhātu soḷasahi dhātūhi vippayuttā ’’ ti vuttanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ khandhāyatana … pe … vippayuttāti vuttan ’’ ti .
Evamevan ti yathā dhātuvibhāgena vibhattassa viññāṇassa , evamevaṃ .
235. Taṃsampayogībhāvan ti tehi khandhehi sampayogībhāvaṃ .
Yathā hi samānakālasantānehi ekacittuppādagatehi vedanāsaññāviññāṇakkhandhehi samudayasaccassa sampayuttatā , evaṃ bhinnasantānehi bhinnakālehi ca tehi tassa vippayuttatāti āha ‘‘ evaṃ taṃvippayogībhāvaṃ … pe … na vuttan ’’ ti .
Visabhāgatānibandhassa vibhāgassa abhāvena avibhāgehi tehi tīhi khandhehi .
Vibhāge hītiādinā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Vibhāgarahitehīti samānakālasantānehi ekacittuppādagatattā avibhattehi vedanākkhandhādīhi na yuttaṃ vippayuttanti vattuṃ .
Tenāha ‘‘ vijjamānehi … pe … bhāvato ’’ ti .
Tattha vijjamānassa samānassa samānajātikassāti adhippāyo .
Na hi vijjamānaṃ rūpārūpaṃ aññamaññassa visabhāgaṃ na hoti .
Anuppannā dhammā viyāti idaṃ visadisudāharaṇadassanaṃ .
Yathā ‘‘ anuppannā dhammā ’’ ti anāgatakālaṃ vuccatīti āmaṭṭhakālabhedaṃ , evaṃ yaṃ āmaṭṭhakālabhedaṃ na hotīti attho .
Uddharitabbaṃ desanāya desetabbanti vuttaṃ hoti .
Vijjamānasseva vijjamānena sampayogo , sampayogārahasseva
V0.26 ca vippayogoti atthibhāvasannissayā sampayuttavippayuttatāti āha ‘‘ paccuppannabhāvaṃ nissāyā ’’ ti .Tenevāha ‘‘ avijjamānassā ’’ tiādi .
Tañcāti uddharaṇaṃ .
Vibhāgarahitehīti visabhāgatābhāvato avibhāgehi .
Anāmaṭṭhakālabhedeti anāmaṭṭhakālavisese .
Avijjamānassa … pe … sampayogo natthīti etena pārisesato vijjamānassa ca vijjamānena sampayogo dassito .
Avijjamānatādīpake bhede gahiteti yathāgahitesu dhammesu tehi vippayogīnaṃ avijjamānabhāvadīpake tesaṃyeva visese ‘‘ arūpabhavo ekena khandhena dasahāyatanehi soḷasahi dhātūhi vippayutto ’’ tiādinā ( dhātu .246) gahite teneva ruppanādinā bhedena tesaṃ
M0.26 aññamaññaṃ visabhāgatāpi gahitā evāti vippayogo hotīti yojanā .Bhede pana aggahite tena tena gahaṇenāti yathāvutte avijjamānatādīpake visese , visabhāge vā aggahite ‘‘ vedanā , saññā , saṅkhārakkhandho tīhi khandhehi ekenāyatanena sattahi dhātūhi sampayutto ’’ tiādinā tena tena gahaṇena sabhāgatādīpanena visabhāgatāya aggahitattā sabhāgatāva hoti .
Tathā ca sati sabhāgatte kā panettha sabhāgatāti āha ‘‘ vijjamānatāya … pe … hotī ’’ ti .
Tassāti sabhāgatāya .
Tasmāti visabhāgatāya alabbhamānattā , sabhāgatāya ca labbhamānattā .
262. Vitakko viyāti savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko viya .
So hi vitakkarahitattā avitakko vicāramatto ca .
Tenāha ‘‘ koṭṭhāsantaracittuppādesu alīnā ’’ ti .
Tato eva so appadhāno , dutiyajhānadhammā evettha padhānāti āha ‘‘ ye padhānā ’’ ti .
Tenevāti savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakkassa avitakkavicāramattaggahaṇena idha aggahitattā , vitakkattike dutiyarāsiyeva ca adhippetattā .
Anantaranayeti sampayuttenavippayuttapadaniddese .
Samudayasaccena samānagatikā sadisappavattikā .
Itīti iminā kāraṇena .
Te avitakkavicāramattā dhammā na gahitā , samudayasaccaṃ viya na desanāruḷhā .
Na savitakkasavicārehi samānagatikāti yojanā .
Yadi hi te savitakkasavicārehi samānagatikā siyuṃ ,‘‘ avitakkavicāramattehi dhammehi ye dhammā sampayuttā , tehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā na kehici khandhehi , na kehici āyatanehi , ekāya dhātuyā vippayuttā ’’ ti vattabbā siyuṃ .
Yasmā pana te samudayasaccena samānagatikā .
Yathā hi ye samudayasaccena sampayuttehi vippayuttā , tesaṃ kehici vippayogaṃ vattuṃ na sakkā , evaṃ tehipi
V0.27 .Tathā hi vakkhati ‘‘ samudayasaccādīnī ’’ tiādi .
Dasamo … pe … vuttoti ettha dasamanaye tehi avitakkavicāramattehi vippayuttehi vippayuttānaṃ soḷasahi dhātūhi vippayogo vutto , osānanaye tehi vippayuttānaṃ aṭṭhārasahi dhātūhi saṅgaho ca vuttoti tasmā na te savitakkasavicārehi samānagatikāti dasseti .
Vitakkasahitesūti
M0.27 sahavitakkesu .Tesūti avitakkavicāramattesu saha vitakkena dutiyajjhānadhammesu ,‘‘ avitakkavicāramattā ’’ ti gahitesu vuttesūti attho .
Sabbepi teti dutiyajjhānadhammā vitakko cāti sabbepi te dhammā sakkā vattuṃ .
Tathā hi sampayogavippayogapadaniddese ‘‘ avitakkavicāramattā dhammā ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayuttā ’’ ti vuttaṃ .
Tattha ekena khandhenāti saṅkhārakkhandhena .
So hi samudāyoti ‘‘ avitakkavicāramattā dhammā ’’ ti vuttadhammasamudāyo .
Nanu vitakkopettha dhammasaṅgahaṃ gato , so ca vicārato aññenapi sampayuttoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ na hi tadekadesassa … pe … hotī ’’ ti .
Yathātiādinā tamevatthaṃ iddhipādanidassanena vibhāveti .
Tassattho – yathā iddhipādasamudāyassa ekadesabhūtānaṃ chandiddhipādādīnaṃ tīhi khandhehi sampayogo vutto , taṃsamudāyassa na hoti , evaṃ idhāpi vitakkassa aññehi sampayogo avitakkavicāramattassa samudāyassa na hotīti .
Yadi evaṃ ‘‘ iddhipādo dvīhi khandhehi sampayutto ’’ tiādi na vattabbanti ce ?
No na vattabbanti dassento ‘‘ yathā panā ’’ tiādimāha .
Tattha tesūti iddhipādesu .
Samudāyassāti iddhipādasamudāyassa .
Tehi vedanākkhandhādīhi sampayuttatā vuttā ‘‘ iddhipādo dvīhi khandhehi sampayutto ’’ tiādinā .
Tenāti vicārena .
Na hītiādinā yathādhigatadhammānaṃ sampayuttatāya navattabbābhāvaṃ udāharaṇadassanavasena vibhāveti .
Keci vicikicchā taṃsahagatā ca mohavajjā mohena sampayuttā , keci asampayuttā .
Mohenāti vicikicchāsahagatamohameva sandhāya vadati .
Iti iminā kāraṇena na samudāyo tena mohena sampayutto .
Añño koci dhammo hetubhāvo nāpi atthi , yena hetunā so dassanenapahātabbahetukoti vutto samudāyo .
Evan ti iminā nayena ‘‘ bhāvanā … pe … yopi sampayuttā ’’ ti navattabbatāya nidassetabbāti attho .
Evan ti yathā dassanenapahātabbahetukasamudāyassa sampayuttatā na vattabbā , evaṃ yena dhammena avitakka … pe … siyā , taṃ na natthi .
Tasmāti yasmā avitakkavicāramattesu kocipi vicārena
V0.28 asampayutto natthi , tasmā .Teti avitakkavicāramattā
M0.28 dhammā .Ekadhammepi … pe … kato yathā ‘‘ appaccayā dhammā asaṅkhatā dhammā ’’ ti .
Chaṭṭhanayasampayogavippayogapadavaṇṇanā niṭṭhitā .