1. Mātikāvaṇṇanā
1. Nayamātikāvaṇṇanā
1. Cuddasavidhenāti
M0.3V0.4 cuddasappakārena , cuddasahi padehīti attho .Tattha ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ ti idamekaṃ padaṃ , tathā ‘‘ sampayogo vippayogo ’’ ti .
‘‘ Saṅgahitena sampayuttaṃ vippayuttan ’’ tiādīni pana tīṇi tīṇi padāni ekekaṃ padaṃ .
Itaresu padavibhāgo suviññeyyova .
Etehīti saṅgahādippakārehi .
Nayanaṃ pāpanaṃ , taṃ pana pavattanaṃ ñāpanañca hotīti ‘‘ pavattīyati ñāyantī ’’ ti ca dvidhāpi attho vutto .
Nayā eva uddisiyamānā mātikā .
Atthadvayepi pavattanañāṇakiriyānaṃ karaṇabhāvena saṅgahādippakārā nayāti vuttā .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ iminā saṅgahādikena nayenā ’’ ti ( dhātu . aṭṭha .1).
Padānan ti atthadīpakānaṃ vacanānaṃ .
Pajjati etena atthoti hi padaṃ .
Padānan ti ca saṃsāmisambandhe sāmivacanaṃ , pakaraṇassāti pana avayavāvayavīsambandhe .
2. Abbhantaramātikāvaṇṇanā
2. Tadatthānīti paṭiccasamuppādatthāni .
Paṭicca samuppajjati saṅkhārādikaṃ etasmāti hi paṭiccasamuppādo , paccekaṃ avijjādiko paccayadhammo .
Tathā hi vuttaṃ saṅkhārapiṭake ‘‘ dvādasa paccayā , dvādasa paṭiccasamuppādā ’’ ti .
Tesan ti khandhādīnaṃ .
Tathādassitānan ti gaṇanuddesavibhāgamattena dassitānaṃ .
Kasmā panettha paṭiccasamuppādo dvādasabhāveneva gahito , nanu tattha bhavo kammabhavādibhedena , sokādayo ca sarūpatoyeva idha pāḷiyaṃ gahitāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Tattha tatthāti tasmiṃ ‘‘ pañcavīsādhikena padasatenā ’’ ti evaṃ vutte aṭṭhakathāvacane .
Kammabhavassa bhāvanabhāvena , upapattibhavassa bhavanabhāvena .
Padatthato pana kammabhavo
V0.5 bhavati etasmāti bhavo , itaro bhavati , bhavanaṃ vāti .Tannidānadukkhabhāvenāti jarāmaraṇanidānadukkhabhāvena .
‘‘ Sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā ’’ ti idampi dhātukathāya mātikākittanamevāti ‘‘ sabbāpi … pe … mātikāti ayaṃ dhātukathāmātikāto bahiddhā vuttā ’’ ti vacanaṃ asambhāvento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha
M0.4 .Pakaraṇantaragatā vuttā dhātukathāya mātikābhāvenāti attho .
Kāmañcettha mātikābhāvena vuttā , pakaraṇantaragatattā pana aññato gahetabbarūpā ito bahibhūtā nāma honti , sarūpato gahitāva pañcakkhandhātiādikā abbhantarā .
Tenāha ‘‘ sarūpato dassetvā ṭhapitattā ’’ ti .
Mātikāya asaṅgahitattāti mātikāya sarūpena asaṅgahitattā , na aññathā .
Na hi mātikāya asaṅgahito koci padattho atthi .
Vikiṇṇabhāvenāti khandhavibhaṅgādīsu visuṃ visuṃ kiṇṇabhāvena visaṭabhāvena .
3. Nayamukhamātikāvaṇṇanā
3. Nayānaṃ saṅgahādippakāravisesānaṃ pavatti desanā , tassā viniggamaṭṭhānatāya dvāraṃ .
Yathāvuttadhammā yathārahaṃ khandhāyatanadhātuyo arūpino ca khandhāti tesaṃ uddeso nayamukhamātikā .
Tenāha ‘‘ nayānan ’’ tiādi .
Viyujjanasīlā , viyogo vā etesaṃ atthīti viyogino , tathā sahayogino , saṅgahāsaṅgahadhammā ca viyogīsahayogīdhammā ca saṅgahā … pe … dhammā , saṅgaṇhanāsaṅgaṇhanavasena viyujjanasaṃyujjanavasena ca pavattanakasabhāvāti attho .
Cuddasapītiādinā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Yehīti yehi khandhādīhi arūpakkhandhehi ca .
Te cattāroti te saṅgahādayo cattāro .
Saccādīhipīti saccaindriyapaṭiccasamuppādādīhipi saha .
Yathāsambhavan ti sambhavānurūpaṃ , yaṃ yaṃ padaṃ saṅgahito asaṅgahitoti ca vattuṃ yuttaṃ , taṃ tanti attho .
So panāti saṅgahāsaṅgaho .
Saṅgāhakabhūtehīti saṅgahaṇakiriyāya kattubhūtehi .
Tehīti saccādīhi .
Na saṅgahabhūtehīti saṅgahaṇakiriyāya karaṇabhūtehi saccādīhi saṅgahāsaṅgaho na vutto .
Tatthāpi hi khandhāyatanadhātuyo eva karaṇabhūtāti dasseti .
Khandhādīheva saṅgahehīti khandhādīhiyeva saṅgaṇhanakiriyāya karaṇabhūtehi ,‘‘ khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanasaṅgahena asaṅgahitā
V0.6 , dhātusaṅgahena asaṅgahitā , te dhammā catūhi khandhehi , dvīhāyatanehi , aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti saṅgahāsaṅgaho niyametvā vutto .Tasmāti yasmā saccādīni saṅgāhakabhāvena vuttāni , na saṅgahabhāvena , khandhādīniyeva ca saṅgahabhāvena vuttāni , tasmā .
Kasmā
M0.5 panettha saccādayo saṅgahavasena na vuttāti ?Tathādesanāya asambhavato .
Na hi sakkā rūpakkhandhādīnaṃ samudayasaccādīhi , saññādīnaṃ vā indriyādīhi saṅgahanayena pucchituṃ vissajjituṃ vāti .
Tathā ariyaphalādīsu uppannavedanādīnaṃ saccavinimuttatāya ‘‘ vedanākkhandho katihi saccehi saṅgahito ’’ ti pucchitvāpi ‘‘ ekena saccena saṅgahito ’’ tiādinā niyametvā saṅgahaṃ dassetuṃ na sakkāti .
Yathāsambhavan ti yehi sampayogo , yehi ca vippayogo , tadanurūpaṃ .
Rūpaṃ rūpena nibbānena vā vippayuttaṃ na hoti , nibbānaṃ vā rūpena .
Kasmā ?
Sampayuttanti anāsaṅkanīyasabhāvattā .
Catunnañhi khandhānaṃ aññamaññaṃ sampayogībhāvato ‘‘ rūpanibbānehipi so atthi natthī ’’ ti siyā āsaṅkā , tasmā tesaṃ itarehi , itaresañca tehi vippayogo vuccati , na pana rūpassa rūpena , nibbānena vā , nibbānassa vā rūpena katthaci sampayogo atthīti tadāsaṅkābhāvato vippayogopi rūpassa rūpanibbānehi , nibbānassa vā tena na vuccati , arūpakkhandhehiyeva pana vuccatīti āha ‘‘ catūhevā ’’ tiādi .
Anārammaṇassa cakkhāyatanādikassa .
Anārammaṇaanārammaṇamissakehīti anārammaṇena sotāyatanādinā anārammaṇamissakena ca dhammāyatanādinā .
Missakassa dhammāyatanādikassa .
Anārammaṇaanārammaṇamissakehi na hotīti yojetabbaṃ .
Yesaṃ pana yehi hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ anārammaṇassa panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Yathā hi sārammaṇassa anārammaṇena anārammaṇamissakena ca vippayogo hoti , evaṃ sārammaṇenapi so hotiyeva .
Tena viya anārammaṇassa anārammaṇamissakassa cāti daṭṭhabbaṃ .
4. Lakkhaṇamātikāvaṇṇanā
4. Visuṃ yojanā kātabbāti yo tīhi saṅgaho catūhi ca sampayogo vutto , taṃ sabhāgo bhāvo payojeti , yo ca tīhi asaṅgaho catūhi ca vippayogo vutto , taṃ visabhāgo bhāvoti imamatthaṃ dassento ‘‘ saṅgaho … pe … viññāyatī ’’ ti āha .
Yassa saṅgaho , so dhammo khandhādiko
V0.7 sabhāgo .Yassa asaṅgaho , so visabhāgo .
Tathā sampayogesupi veditabbaṃ .
Idāni yathāvuttaṃ sabhāgataṃ sarūpato niddhāretvā dassetuṃ ‘‘ tatthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha
M0.6 samānabhāvo saṅgahe sabhāgatā , ekuppādādiko sampayogeti iminā ruppanādividhuro asamānasabhāvo asaṅgahe visabhāgatā , nānuppādādiko vippayogeti ayamattho atthasiddhoti na vuttoti .5. Bāhiramātikāvaṇṇanā
5. Etena ṭhapanākārenāti sarūpena aggahetvā yathāvuttena pakaraṇantaramātikāya idha mātikābhāvakittanasaṅkhātena ṭhapanākārena .
Pakaraṇantaraṭhapitāya mātikāya avibhāgena pacchato gahaṇaṃ bahi ṭhapananti āha ‘‘ bahi piṭṭhito ṭhapitattā ’’ ti .
Idha aṭṭhapetvāti imissā dhātukathāya sarūpena avatvā .
Tathā pakāsitattāti mātikābhāvena jotitattā .
Dhammasaṅgaṇīsīsena hi dhammasaṅgaṇiyaṃ āgatamātikāva gahitāti .
Yehi nayehi dhātukathāya niddeso , tesu nayesu , tehi vibhajitabbesu khandhādīsu , tesaṃ nayānaṃ pavattidvāralakkhaṇesu ca uddiṭṭhesu dhātukathāya uddesavasena vattabbaṃ vuttameva hotīti yaṃ uddesavasena vattabbaṃ , taṃ vatvā puna yathāvuttānaṃ khandhādīnaṃ kusalādivibhāgadassanatthaṃ ‘‘ sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā ’’ ti vuttanti evamettha mātikāya nikkhepavidhi veditabbo .
‘‘ Gāvīti ayamāhā ’’ ti ettha gāvī-saddo viya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ ti ettha padatthavipallāsakārinā iti-saddena atthapadatthako saṅgahāsaṅgaha-saddo saddapadatthako jāyatīti adhippāyenāha ‘‘ aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā ’’ ti .
Tena atthuddhārato saṅgahasaddaṃ saṃvaṇṇetīti dasseti .
Aniddhāritavisesoti asaṅgahitajātisañjātiādiviseso .
Sāmaññena gahetabbatan ti saṅgahasaddābhidheyyatāsāmaññena viññāyamāno vuccamāno vā .
Na cettha sāmaññañca ekarūpamevāti codanā kātabbā bhedāpekkhattā tassa .
Yattakā hi tassa visesā , tadapekkhameva tanti .
‘‘ Attano jātiyā ’’ ti viññāyati yathā ‘‘ matteyyā ’’ ti vutte attano mātu hitāti .
Dhammavisesaṃ aniddhāretvāti saṅgahitatādinā pucchitabbavissajjetabbadhammānaṃ visesanaṃ akatvā .
Sāmaññenāti avisesena .
Dhammānan ti khandhādidhammānaṃ .
Avasesā niddhāretvāti ‘‘ saṅgahitena
V0.8 asaṅgahitan ’’ tiādikā avasesāM0.7 dvādasapi pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesāti yojanā .Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādayopi yathāvuttavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayuddesāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādi .
Yassa attho ñāyati , saddo ca na payujjati , so lopoti veditabbo , āvuttiādivasena vā ayamattho dīpetabbo .
Tenāti luttaniddiṭṭhena asaṅgahita-saddena .
Saṅgahitavisesavisiṭṭhoti cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitatāvisesavisiṭṭho , tena sotāyatanādibhāvena asaṅgahito sotapasādādiko yo ruppanasabhāvo dhammaviseso .
Tannissito taṃ dhammavisesaṃ nissāya labbhamāno .
‘‘ Te dhammā katihi khandhehi … pe … catūhi khandhehi asaṅgahitā ’’ tiādinā asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo parato pucchitvā vissajjiyamāno idha uddiṭṭho hoti .
Visesane karaṇavacanan ti iminā tassa dhammassa yathāvuttasaṅgahitatāvisesavisiṭṭhataṃyeva vibhāveti .
Evamete pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā pucchanavissajjananayuddesā pavattāti veditabbā .
Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti ettāvatāpi ayamattho labbhatīti ?
Na labbhati tassa dhammamattadīpanato .
Nayuddeso heso , na dhammuddeso .
Tathā hi pāḷiyaṃ saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatana … pe … dhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti vatvā ‘‘ te dhammā katihi khandhehi … pe … asaṅgahitā ’’ ti ( dhātu .171) pucchitvā ‘‘ te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti dutiyaṃ asaṅgahitapadaṃ gahitaṃ .
Aññathā ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , te dhammā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā , dhātusaṅgahena asaṅgahitā .
Te katame ’’ icceva niddisitabbaṃ siyā .
Esa nayoti atidesena dassitamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ tesupī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatiyapadenāti luttaniddesena gahetabbanti vuttapadaṃ sandhāyāha .
Kattuatthe karaṇaniddeso saṅgahitāsaṅgahitehi tehi dhammehi dhammānaṃ saṅgahitatāsaṅgahitatāya vuttattā .
Tathā
M0.8 hi tattha pāḷiyaṃ ‘‘ tehi dhammehi ye dhammā ’’ ti dhammamukheneva saṅgahitatāsaṅgahitatā vuttā .Dutiyatatiyesu pana saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātavisesanadvārena dhammānaṃ asaṅgahitatāsaṅgahitatā vuttāti tattha ‘‘ visesane karaṇavacanan ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tattha hi … pe … dhammantarassā ’’ ti .
Tattha sabhāvantarenāti saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātena
V0.9 sabhāvantarena pakārantarena .Sabhāvantarassāti asaṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātassa sabhāvantarassa .
Etesūti catutthapañcamesu .
Dhammantarenāti aññadhammena .
Dhammantarassāti tato aññassa dhammassa visesanaṃ kataṃ .
Tattha hi antarena pakāravisesāmasanaṃ dhammeneva dhammo visesitoti .
Ādipadenevāti ‘‘ saṅgahitenā ’’ tiādinā vuttena paṭhamapadeneva .
Itarehīti ‘‘ sampayuttaṃ vippayuttan ’’ tiādinā vuttehi dutiyatatiyapadehi .
Etthāti ekādasamādīsu catūsu .
Dutiyatatiyesu viya visesane eva karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ , na catutthapañcamesu viya kattuattheti adhippāyo .
Pucchāvissajjanānan tiādinā tamevatthaṃ vibhāveti .
Vividhakappanatoti vividhaṃ bahudhā kappanato , saṅgahāsaṅgahānaṃ visuṃ saha ca visesanavisesitabbabhāvakappanatoti attho .
Taṃ pana vikappanaṃ vuttākārena vibhajanaṃ hotīti āha ‘‘ vibhāgatoti attho ’’ ti .
Sanniṭṭhānalakkhaṇena adhimokkhena sampayuttadhammā ārammaṇe nicchayanākārena pavattiyā sanniṭṭhānavasena vuttadhammā .
Te ca tehi saddhiṃ tadavasiṭṭhe dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatadhamme ca saṅgahetvā āha ‘‘ sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā ’’ ti .
Itareti phassādayo .
Sabbesan ti ekūnanavutiyā cittuppādānaṃ .
Pariggahetabbāti saṅgahādivasena pariggaṇhitabbā .
Mahāvisayena adhimokkhena .
Aññesan ti vitakkādīnaṃ .
Vacanaṃ sandhāyāti ‘‘ adhimuccanaṃ adhimokkho , so sanniṭṭhānalakkhaṇo ’’ ti dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . yevāpanakavaṇṇanā )‘‘ taṇhāpaccayā adhimokkho , adhimokkhapaccayā bhavo ’’ ti paṭiccasamuppādavibhaṅge ca āgataṃ vacanaṃ sandhāya .
Atthe satīti ‘‘ sanniṭṭhāna … pe … sādhāraṇato ’’ ti evamatthe vuccamāne .
Vattabbesūti saṅgahādipariggahatthaṃ vattabbesu .
Vuttā phassādayo manasikārapariyosānā .
Tādisassāti
M0.9 phassādisadisassa sādhāraṇassa adhimokkhasadisassa asādhāraṇassa aññassa dhammassa abhāvā .Nanu jīvitindriyacittaṭṭhitiyopi sādhāraṇāti ?
Saccaṃ sādhāraṇā , atthi pana visesoti dassento āha ‘‘ jīvitindriyaṃ panā ’’ tiādi .
Asamādhisabhāvā balabhāvaṃ appattā sāmaññasaddeneva vattabbāti yojanā .
Sāmaññavisesasaddehi cāti sāmaññavisesasaddehi vattabbā ca samādhisabhāvā cittekaggatā .
Visesasaddavacanīyaṃ aññan ti balappattasamādhito aññaṃ sāmaññasaddena byāpetabbaṃ , visesasaddena ca nivattetabbaṃ natthi samādhisabhāvāya eva cittekaggatāya gahitattā .
Na aññabyāpakanivattako sāmaññaviseso anañña … pe … viseso
V0.10 , tassa dīpanato .Tasseva dhammassāti tasseva balappattasamādhidhammassa .
Bhedadīpakehīti visesadīpakehi samādhibalādivacanehi vattabbā .
Vuttalakkhaṇā anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanā saddā .
Tato viparītehi aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca gahetvā pavattehi sāmaññavisesasaddeheva na sukhādisabhāvā vedanā viya vattabbā .
Tasmāti yasmā asamādhisabhāvā samādhisabhāvāti dvedhā bhinditvā gahitā cittekaggatā , tasmā .
Asamādhisabhāvameva pakāseyya visesasaddanirapekkhaṃ pavattamānattā .
Itaroti samādhibalādiko visesasaddo .
Idhāti imasmiṃ abbhantaramātikuddese , sādhāraṇe phassādike , mahāvisaye vā adhimokkhe uddisiyamāne .
Nanu ca abhinditvā gayhamānā cittekaggatā vedanā viya sādhāraṇā hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ abhinnāpi vā ’’ tiādi .
‘‘ Cittassa ṭhiti cittekaggatā avisāhaṭamānasatā ( dha . sa .11,15).
Arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī ’’ ti ( dha . sa .19) vacanato samādhijīvitindriyānaṃ aññadhammanissayena vattabbatā veditabbā .
Na arahatīti idha uddesaṃ na arahati samukheneva vattabbesu phassādīsu uddisiyamānesūti attho .
Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .