5. Bāhiramātikāvaṇṇanā
5. Etena ṭhapanākārenāti sarūpena aggahetvā yathāvuttena pakaraṇantaramātikāya idha mātikābhāvakittanasaṅkhātena ṭhapanākārena .
Pakaraṇantaraṭhapitāya mātikāya avibhāgena pacchato gahaṇaṃ bahi ṭhapananti āha ‘‘ bahi piṭṭhito ṭhapitattā ’’ ti .
Idha aṭṭhapetvāti imissā dhātukathāya sarūpena avatvā .
Tathā pakāsitattāti mātikābhāvena jotitattā .
Dhammasaṅgaṇīsīsena hi dhammasaṅgaṇiyaṃ āgatamātikāva gahitāti .
Yehi nayehi dhātukathāya niddeso , tesu nayesu , tehi vibhajitabbesu khandhādīsu , tesaṃ nayānaṃ pavattidvāralakkhaṇesu ca uddiṭṭhesu dhātukathāya uddesavasena vattabbaṃ vuttameva hotīti yaṃ uddesavasena vattabbaṃ , taṃ vatvā puna yathāvuttānaṃ khandhādīnaṃ kusalādivibhāgadassanatthaṃ ‘‘ sabbāpi dhammasaṅgaṇī dhātukathāya mātikā ’’ ti vuttanti evamettha mātikāya nikkhepavidhi veditabbo .
‘‘ Gāvīti ayamāhā ’’ ti ettha gāvī-saddo viya ‘‘ saṅgaho asaṅgaho ’’ ti ettha padatthavipallāsakārinā iti-saddena atthapadatthako saṅgahāsaṅgaha-saddo saddapadatthako jāyatīti adhippāyenāha ‘‘ aniddhāritatthassa saddasseva vuttattā ’’ ti .
Tena atthuddhārato saṅgahasaddaṃ saṃvaṇṇetīti dasseti .
Aniddhāritavisesoti asaṅgahitajātisañjātiādiviseso .
Sāmaññena gahetabbatan ti saṅgahasaddābhidheyyatāsāmaññena viññāyamāno vuccamāno vā .
Na cettha sāmaññañca ekarūpamevāti codanā kātabbā bhedāpekkhattā tassa .
Yattakā hi tassa visesā , tadapekkhameva tanti .
‘‘ Attano jātiyā ’’ ti viññāyati yathā ‘‘ matteyyā ’’ ti vutte attano mātu hitāti .
Dhammavisesaṃ aniddhāretvāti saṅgahitatādinā pucchitabbavissajjetabbadhammānaṃ visesanaṃ akatvā .
Sāmaññenāti avisesena .
Dhammānan ti khandhādidhammānaṃ .
Avasesā niddhāretvāti ‘‘ saṅgahitena
V0.8 asaṅgahitan ’’ tiādikā avasesāM0.7 dvādasapi pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā dhammānaṃ pucchanavissajjananayauddesāti yojanā .Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādayopi yathāvuttavisesaṃ aniddhāretvā sāmaññena dhammānaṃ pucchanavissajjananayuddesāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ tiādi .
Yassa attho ñāyati , saddo ca na payujjati , so lopoti veditabbo , āvuttiādivasena vā ayamattho dīpetabbo .
Tenāti luttaniddiṭṭhena asaṅgahita-saddena .
Saṅgahitavisesavisiṭṭhoti cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitatāvisesavisiṭṭho , tena sotāyatanādibhāvena asaṅgahito sotapasādādiko yo ruppanasabhāvo dhammaviseso .
Tannissito taṃ dhammavisesaṃ nissāya labbhamāno .
‘‘ Te dhammā katihi khandhehi … pe … catūhi khandhehi asaṅgahitā ’’ tiādinā asaṅgahitatāsaṅkhāto pucchāvissajjananayo parato pucchitvā vissajjiyamāno idha uddiṭṭho hoti .
Visesane karaṇavacanan ti iminā tassa dhammassa yathāvuttasaṅgahitatāvisesavisiṭṭhataṃyeva vibhāveti .
Evamete pucchitabbavissajjetabbadhammavisesaṃ niddhāretvā pucchanavissajjananayuddesā pavattāti veditabbā .
Nanu ca ‘‘ saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti ettāvatāpi ayamattho labbhatīti ?
Na labbhati tassa dhammamattadīpanato .
Nayuddeso heso , na dhammuddeso .
Tathā hi pāḷiyaṃ saṅgahitenaasaṅgahitapadaniddese ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatana … pe … dhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti vatvā ‘‘ te dhammā katihi khandhehi … pe … asaṅgahitā ’’ ti ( dhātu .171) pucchitvā ‘‘ te dhammā catūhi khandhehi dvīhāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti dutiyaṃ asaṅgahitapadaṃ gahitaṃ .
Aññathā ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , te dhammā āyatanasaṅgahena asaṅgahitā , dhātusaṅgahena asaṅgahitā .
Te katame ’’ icceva niddisitabbaṃ siyā .
Esa nayoti atidesena dassitamatthaṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ tesupī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatiyapadenāti luttaniddesena gahetabbanti vuttapadaṃ sandhāyāha .
Kattuatthe karaṇaniddeso saṅgahitāsaṅgahitehi tehi dhammehi dhammānaṃ saṅgahitatāsaṅgahitatāya vuttattā .
Tathā
M0.8 hi tattha pāḷiyaṃ ‘‘ tehi dhammehi ye dhammā ’’ ti dhammamukheneva saṅgahitatāsaṅgahitatā vuttā .Dutiyatatiyesu pana saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātavisesanadvārena dhammānaṃ asaṅgahitatāsaṅgahitatā vuttāti tattha ‘‘ visesane karaṇavacanan ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tattha hi … pe … dhammantarassā ’’ ti .
Tattha sabhāvantarenāti saṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātena
V0.9 sabhāvantarena pakārantarena .Sabhāvantarassāti asaṅgahitatāsaṅgahitatāsaṅkhātassa sabhāvantarassa .
Etesūti catutthapañcamesu .
Dhammantarenāti aññadhammena .
Dhammantarassāti tato aññassa dhammassa visesanaṃ kataṃ .
Tattha hi antarena pakāravisesāmasanaṃ dhammeneva dhammo visesitoti .
Ādipadenevāti ‘‘ saṅgahitenā ’’ tiādinā vuttena paṭhamapadeneva .
Itarehīti ‘‘ sampayuttaṃ vippayuttan ’’ tiādinā vuttehi dutiyatatiyapadehi .
Etthāti ekādasamādīsu catūsu .
Dutiyatatiyesu viya visesane eva karaṇavacanaṃ daṭṭhabbaṃ , na catutthapañcamesu viya kattuattheti adhippāyo .
Pucchāvissajjanānan tiādinā tamevatthaṃ vibhāveti .
Vividhakappanatoti vividhaṃ bahudhā kappanato , saṅgahāsaṅgahānaṃ visuṃ saha ca visesanavisesitabbabhāvakappanatoti attho .
Taṃ pana vikappanaṃ vuttākārena vibhajanaṃ hotīti āha ‘‘ vibhāgatoti attho ’’ ti .
Sanniṭṭhānalakkhaṇena adhimokkhena sampayuttadhammā ārammaṇe nicchayanākārena pavattiyā sanniṭṭhānavasena vuttadhammā .
Te ca tehi saddhiṃ tadavasiṭṭhe dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatadhamme ca saṅgahetvā āha ‘‘ sanniṭṭhānavasena vuttā ca sabbe ca cittuppādā sanniṭṭhānavasena vuttasabbacittuppādā ’’ ti .
Itareti phassādayo .
Sabbesan ti ekūnanavutiyā cittuppādānaṃ .
Pariggahetabbāti saṅgahādivasena pariggaṇhitabbā .
Mahāvisayena adhimokkhena .
Aññesan ti vitakkādīnaṃ .
Vacanaṃ sandhāyāti ‘‘ adhimuccanaṃ adhimokkho , so sanniṭṭhānalakkhaṇo ’’ ti dhammasaṅgahavaṇṇanāyaṃ ( dha . sa . aṭṭha . yevāpanakavaṇṇanā )‘‘ taṇhāpaccayā adhimokkho , adhimokkhapaccayā bhavo ’’ ti paṭiccasamuppādavibhaṅge ca āgataṃ vacanaṃ sandhāya .
Atthe satīti ‘‘ sanniṭṭhāna … pe … sādhāraṇato ’’ ti evamatthe vuccamāne .
Vattabbesūti saṅgahādipariggahatthaṃ vattabbesu .
Vuttā phassādayo manasikārapariyosānā .
Tādisassāti
M0.9 phassādisadisassa sādhāraṇassa adhimokkhasadisassa asādhāraṇassa aññassa dhammassa abhāvā .Nanu jīvitindriyacittaṭṭhitiyopi sādhāraṇāti ?
Saccaṃ sādhāraṇā , atthi pana visesoti dassento āha ‘‘ jīvitindriyaṃ panā ’’ tiādi .
Asamādhisabhāvā balabhāvaṃ appattā sāmaññasaddeneva vattabbāti yojanā .
Sāmaññavisesasaddehi cāti sāmaññavisesasaddehi vattabbā ca samādhisabhāvā cittekaggatā .
Visesasaddavacanīyaṃ aññan ti balappattasamādhito aññaṃ sāmaññasaddena byāpetabbaṃ , visesasaddena ca nivattetabbaṃ natthi samādhisabhāvāya eva cittekaggatāya gahitattā .
Na aññabyāpakanivattako sāmaññaviseso anañña … pe … viseso
V0.10 , tassa dīpanato .Tasseva dhammassāti tasseva balappattasamādhidhammassa .
Bhedadīpakehīti visesadīpakehi samādhibalādivacanehi vattabbā .
Vuttalakkhaṇā anaññabyāpakanivattakasāmaññavisesadīpanā saddā .
Tato viparītehi aññaṃ byāpetabbaṃ nivattetabbañca gahetvā pavattehi sāmaññavisesasaddeheva na sukhādisabhāvā vedanā viya vattabbā .
Tasmāti yasmā asamādhisabhāvā samādhisabhāvāti dvedhā bhinditvā gahitā cittekaggatā , tasmā .
Asamādhisabhāvameva pakāseyya visesasaddanirapekkhaṃ pavattamānattā .
Itaroti samādhibalādiko visesasaddo .
Idhāti imasmiṃ abbhantaramātikuddese , sādhāraṇe phassādike , mahāvisaye vā adhimokkhe uddisiyamāne .
Nanu ca abhinditvā gayhamānā cittekaggatā vedanā viya sādhāraṇā hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ abhinnāpi vā ’’ tiādi .
‘‘ Cittassa ṭhiti cittekaggatā avisāhaṭamānasatā ( dha . sa .11,15).
Arūpīnaṃ dhammānaṃ āyu ṭhitī ’’ ti ( dha . sa .19) vacanato samādhijīvitindriyānaṃ aññadhammanissayena vattabbatā veditabbā .
Na arahatīti idha uddesaṃ na arahati samukheneva vattabbesu phassādīsu uddisiyamānesūti attho .
Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .