Issues
Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā

2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

作者: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

2. Dutiyanayo saṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā

171.‘‘ Saṅgahitena asaṅgahitan ’’ ti ettha saṅgahitāsaṅgahitasaddā bhinnādhikaraṇā na gahetabbā visesanavisesitabbatāya icchitattā .
Yo hi dhammo saṅgahitatāvisesavisiṭṭho asaṅgahito heṭṭhā uddiṭṭho , sveva idha asaṅgahitabhāvena pucchitvā vissajjīyatīti dassento ‘‘ yaṃ taṃ … pe … tadeva dassento ’’ ti āha .
Ye hi dhammā cakkhāyatanena khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahena ca asaṅgahitā , tesaṃyeva puna khandhādīhi asaṅgaho pucchitvā vissajjito .
Tena vuttaṃ ‘‘ cakkhāyatanena … pe … āhā ’’ ti .
Sabbatthāti sabbesu nayesu vāresu ca .
Khandhādisaṅgahasāmaññānan ti ‘‘ khandhasaṅgahenā ’’ tiādinā avisesena vuttānaṃ khandhādisaṅgahānaṃ .
‘‘ Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī ’’ ti āha ‘‘ niccaṃ visesāpekkhattā ’’ ti .
Visesāvabodhanatthāni pañhabyākaraṇānīti vuttaṃ ‘‘ bhedanissitattā ca pucchāvissajjanānan ’’ ti .
Savisesāva khandhādigaṇanāti ‘‘ khandhasaṅgahenā ’’ tiādinā avisesena vuttāpiV0.14 rūpakkhandhādinā savisesāva khandhādigaṇanā , khandhādinā saṅgahoti attho .
Suddhāti kevalā anavasesā , sāmaññabhūtāti vuttaṃ hoti .
Tatthāti yathādhikate dutiyanaye .
Sāmaññajotanāya visesaniddiṭṭhattā āha ‘‘ saṅgahi … pe … niddhāritattā ’’ ti .
Tīsu saṅgahesūti khandhādisaṅgahesuM0.13 tīsu .
Aññehīti vuttāvasesehi dvīhi ekena vā .
Ettakeneva dassetabbā siyuṃ tāvatāpi saṅgahitena asaṅgahitabhāvassa pakāsitattā .
Tesan ti saṅgahitenaasaṅgahitabhāvena vuttadhammānaṃ .
Evaṃvidhānan ti ‘‘ cakkhāyatanaṃ sotāyatanan ’’ tiādinā aniddhāritavisesānaṃ .
Asambhavāti vuttappakārena niddisituṃ asambhavā .
Saṅgahādinayadassanamattaṃ nayamātikāya byāpāro , yattha pana saṅgahādayo , te khandhādayo kusalādayo ca tesaṃ visayabhūtāti tehi vinā saṅgahādīnaṃ pavatti natthi .
Tenāha ‘‘ nayamātikāya abbhantarabāhiramātikāpekkhattā ’’ ti .
Saṅgāhakaṃ asaṅgāhakañcāti vattabbaṃ .
Yo hi idha saṅgāhakabhāvena vutto dhammo asaṅgāhakabhāvenapi vuttoyevāti .
‘‘ Ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti ,‘‘ ye dhammā khandhasaṅgahena asaṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahena saṅgahitā ’’ ti ca yattha pucchitabbavissajjitabbadhammavisesaniddhāraṇaṃ natthi , tattha paṭhamanaye chaṭṭhanaye ca ‘‘ rūpakkhandho katihi khandhehi saṅgahito ?
Ekena khandhenā ’’ ti ( dhātu .6),‘‘ rūpakkhandho katihi khandhehi sampayuttoti ?
Natthi .
Catūhi khandhehi vippayutto ’’ ti ( dhātu .228) ca evaṃ pucchitabbavissajjitabbabhāvena .
Itaresūti dutiyādinayesu .
Tassa tassāti yaṃ pucchitabbaṃ vissajjitabbañca ‘‘ ye dhammā ’’ ti aniyamitarūpena niddhāritaṃ , tassa tassa ‘‘ te dhammā ’’ ti niyāmakabhāvena .
Etthāti etasmiṃ pakaraṇe .
Yena yena cakkhāyatanādinā saṅgāhakena .
Khandhādisaṅgahesūti khandhāyatanadhātusaṅgahesu .
Tena tenāti khandhādisaṅgahena .
Aññan ti tato tato saṅgāhakato aññaṃ .
Tabbinimuttaṃ saṅgahetabbāsaṅgahetabbaṃ yaṃ dhammajātaṃ atthi , taṃ tadeva ‘‘ cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ ti saṅgāhakāsaṅgāhakabhāvena uddhaṭaṃ .
Añño dhammo natthi tassa sabhāgabhāvena saṅgāhakasseva abhāvato .
Siyā panetaṃ sabhāgena ekadesena saṅgahoti , taṃ paṭikkhipanto āha ‘‘ na ca so … pe … hotī ’’ ti .
Yañcātiādinā vacanantaraṃ pariharati .
YadiM0.14V0.15 cātiādināpi tasseva tena saṅgahābhāvaṃ pāṭhābhāvadassanena vibhāveti .
Tattha so evāti yo rūpādikkhandho saṅgāhakabhāvena vutto , so eva tena rūpādikkhandhena saṅgayheyya saṅgahetabbo bhaveyya , teneva tassa saṅgahābhāve lakkhaṇaṃ dassento āha ‘‘ na hi so eva tassa sabhāgo visabhāgo cā ’’ ti .
Ekadesā viya cakkhāyatanādayo samudāyassa rūpakkhandhādikassa .
Rūpakkhandho cakkhāyatanādīnaṃ na saṅgāhako asaṅgāhako ca sabhāgavisabhāgabhāvābhāvato .
Esa nayo sesesupi .
Samudāyantogadhānan tiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Tattha yenāti vibhāgena .
Teti ekadesā .
Tesan ti ekadesānaṃ .
Ettha tadantogadhatāya vibhāgābhāvo , vibhāgābhāvena sabhāgavisabhāgatābhāvo , tena saṅgāhakāsaṅgāhakatābhāvo dassitoti veditabbo .
Yathā sabbena sabbaṃ sabhāgavisabhāgābhāvena ekadesānaṃ samudāyo saṅgāhako asaṅgāhako ca na hoti , evaṃ ekadesasabhāgavisabhāgānanti dassento ‘‘ tathā ’’ tiādimāha .
Tattha yathātiādi udāharaṇadassanena yathāvuttassa atthassa pākaṭakaraṇaṃ .
Khandhasaṅgahena saṅgāhakaṃ asaṅgāhakañcāti yojanā .
Tathā sesesupi .
Na hi ekadesa … pe … visabhāgaṃ yena samudāyo saṅgāhako asaṅgāhako ca siyāti adhippāyo .
Ettha ca saṅgāhakattaṃ tāva mā hotu , asaṅgāhakattaṃ pana kasmā paṭikkhipīyatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Tattha tasmāti vuttamevatthaṃ hetubhāvena parāmasati .
Attato aññassa , attani antogadhato aññassa , attekadesasabhāgato aññassa satipi asaṅgāhakatteti yojanā .
Taṃ panetaṃ ‘‘ rūpakkhandho rūpakkhandhena saṅgahito asaṅgahito ca na hotī ’’ tiādinā vutte tayo pakāre sandhāya vuttaṃ .
Saṅgāhakattameva etesaṃ natthīti etesaṃ attā , attani antogadho , attekadesasabhāgo cāti vuttānaṃ saṅgāhakabhāvo eva natthi sabhāgābhāvato .
Tena vuttaṃ ‘‘ na hi so eva tassa sabhāgo ’’ tiādi .
Yenāti saṅgāhakattena .
Evarūpānan ti yathāvuttānaṃ tippakārānaṃ aggahaṇaṃ veditabbaṃ satipi visabhāgabhāveti adhippāyo .
TenātiM0.15 ‘‘ dhammāyatanan ’’ tiādinā vacanena .
Ekadesassa vedanākkhandhādikassa samudāyassa dhammāyatanassa saṅgāhakattaṃ ekadesena samudāyassa saṅgahitabhāvanti attho , samudāyassa rūpakkhandhassa ekadesassa cakkhāyatanassa sotāyatanassa ca saṅgāhakattaṃ samudāyena ekadesassa saṅgahitabhāvanti vuttaṃ hoti .
Yadi evaṃ na dasseti , atha kiṃ dassetīti āha ‘‘ catukkhandhagaṇanabhedehī ’’ tiādi .
Tattha catukkhandhagaṇanabhedehīti rūpādicatukkhandhagaṇanavibhāgehiV0.16 .
Pañcadhāti rūpādicatukkhandhasaṅgaho viññāṇakkhandhasaṅgahoti evaṃ pañcappakārena bhinnataṃ .
Tenāha ‘‘ gaṇetabbāgaṇetabbabhāvenā ’’ ti .
‘‘ Ekena khandhenā ’’ tiādīsu karaṇatthe karaṇavacanaṃ , na kattuattheti katvā āha ‘‘ saṅgāhakāsaṅgāhakanirapekkhānan ’’ ti .
Tenevāha ‘‘ kammakaraṇamattasabbhāvā ’’ ti .
Dutiyādayo pana nayā .
Agaṇanādidassanānīti agaṇanagaṇanadassanāni .
Nanu ca dutiyādīsu gaṇanādīnipi vijjantīti ?
Saccaṃ vijjanti , tāni pana visesanabhūtāni appadhānānīti visesitabbabhūtānaṃ padhānānaṃ vasenevaṃ vuttaṃ .
‘‘ Cakkhāyatanena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā ’’ tiādinā kattuādayo niddiṭṭhāti āha ‘‘ kattukaraṇakammattayasabbhāvā ’’ ti .
Tathā tathāti tena tena rūpakkhandhādippakārena .
Taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo sabhāgavisabhāgatāti rūpadhammādīnaṃ rūpakkhandhādibhāvo sabhāgatā , vedanākkhandhādiabhāvo visabhāgatāti attho .
Yathāniddhāritadhammadassaneti ‘‘ ye dhammā , te dhammā ’’ ti niddhāritappakāradhammanirūpane .
Saṅgāhakasaṅgahetabbānan ti cakkhāyatanādikassa saṅgāhakassa sotāyatanādikassa ca saṅgahetabbassa .
Samānakkhandhādibhāvoti ekakkhandhādibhāvo , rūpakkhandhādibhāvoti attho .
Tadabhāvoti tassa samānakkhandhādibhāvassa abhāvo aññakkhandhādibhāvo .
Ayan ti yvāyaṃ paṭhamanaye tathā tathā gaṇetabbāgaṇetabbatāsaṅkhāto dutiyādinayesu yathāvuttānaṃ samānakkhandhādibhāvābhāvasaṅkhāto taṃtaṃkhandhādibhāvābhāvo vutto , ayametesaṃ dvippakārānaṃ nayānaṃ sabhāgavisabhāgatāsu viseso .
Samudayasaccasukhindriyādīti ādi -saddena maggasaccadukkhindriyādi saṅgayhati .
Asaṅgāhakattābhāvatoti saṅgahitatāvisiṭṭhassa asaṅgāhakattassa abhāvatoM0.16 .
Na hi sakkā ‘‘ samudayasaccena ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā , āyatanadhātusaṅgahena asaṅgahitā ’’ tiādi vattuṃ .
Dukkhasaccasadisāni abyākatapadādīni .
Itarehīti āyatanadhātusaṅgahehi saṅgāhakattāsaṅgāhakattābhāvato na uddhaṭānīti yojanā .
Evan tiādi yathāvuttassa atthassa nigamanavasena vuttaṃ .
Na rūpakkhandhoti na sabbo rūpakkhandhadhammoti attho .
‘‘ Khandhapadenā ’’ ti idaṃ karaṇatthe karaṇavacanaṃ , na kattuattheti āha ‘‘ khandhapadasaṅgahenāti attho ’’ ti .
Tenevassa kattuatthataṃ paṭisedhetuṃ ‘‘ na saṅgāhakenā ’’ ti vuttaṃ .
Karaṇaṃ pana katturahitaṃV0.17 natthīti āha ‘‘ kenaci saṅgāhakenāti idaṃ pana ānetvā vattabban ’’ ti .
Saṅgāhakesu na yujjati na saṅgahetabbesūti adhippāyo .
Rūpakkhandhadhammā hi ‘‘ ye dhammā khandhasaṅgahena saṅgahitā ’’ ti vuttāti .
Samudāye vuttavidhi tadavayavepi sambhavatīti codanaṃ samuṭṭhāpento ‘‘ etena nayenā ’’ tiādimāha .
Paṭiyogīnivattanaṃ eva-saddena karīyatīti āha ‘‘ na hi aññamattanivāraṇaṃ eva-saddassa attho ’’ ti .
Tenāha ‘‘ saṅgāhakato aññanivāraṇaṃ eva-saddassa attho ’’ ti .
So ca … pe … pekkhan ti iminā tamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .
Saṅgāhakāpekkhatte hi ‘‘ so cā ’’ tiādivacanassa ‘‘ cakkhāyatanena rūpakkhandhova saṅgahito ’’ ti ettha cakkhāyatanaṃ saṅgāhakanti yathādhippetassa atthassa asambhavo evāti idāni taṃ asambhavaṃ vibhāvento ‘‘ kathan ’’ tiādimāha , taṃ suviññeyyameva .
Etthāti ‘‘ aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhī ’’ ti ettha .
‘‘ Rūpakkhandhenā ’’ ti ānetvā vattabbaṃ āyatanadhātuvisesanatthaṃ .
Na so eva tassa , samudāyo vā tadekadesānaṃ saṅgāhako asaṅgāhako ca hotīti vuttovāyamatthoti āha ‘‘ rūpakkhandho … pe … na hotī ’’ ti .
Iminā pariyāyenāti yasmā vuttappakāraṃ saṅgāhakattaṃ natthi ‘‘ yena saṅgahitassa asaṅgāhakaṃ siyā ’’ ti iminā pariyāyena .
Asaṅgahitatāya abhāvo vutto aṭṭhakathāyaṃ ( dhātu . aṭṭha .171)‘‘ so ca … pe … natthī ’’ ti .
Saṅgahitatāyāti nippariyāyena saṅgahitabhāvena asaṅgahitatāya abhāvo vuttoti na yujjatīti yojanā .
Sā saṅgahitatāti attanā attano , attekadesānaṃM0.17 vā saṅgahitatā .
Tenāti rūpakkhandhena .
Tesan ti rūpakkhandhatadekadesānaṃ .
Atthi ca vippayuttatā vedanākkhandhādīhi .
Cakkhāyatanādīhi viyāti visadisudāharaṇaṃ .
Etehi rūpavedanākkhandhādīhi aññehi ca evarūpehi .
Etāni aññāni cāti etthāpi eseva nayo .
Teneva tassa saṅgahitattābhāvadassanena heṭṭhā dassitena .
Etthāti etasmiṃ vāre .
Aggahaṇeti akathane , adesanāyanti attho .
Samudayasaccādīsūti samudayasaccasukhindriyādīsu yujjeyya taṃ kāraṇaṃ .
Kasmā ?
Tehi samudayasaccādīhi khandhādisaṅgahena saṅgahite dhammajāte sati tassa āyatanasaṅgahādīhi asaṅgahitattassa abhāvato .
Rūpakkhandhādīhīti rūpakkhandhavedanākkhandhādīhi .
Saṅgahitameva natthi , kasmā ?
‘‘ So eva tassa saṅgāhako na hotī ’’ ti vuttovāyamattho .
Yadipi rūpakkhandhādinā rūpakkhandhādikassa attano … pe … natthīti sambandho .
Aññassa pana vedanākkhandhādikassa rūpakkhandhādinā saṅgahitattābhāvena asaṅgahitattaṃ atthīti yojanā .
UbhayābhāvotiV0.18 saṅgahitattāsaṅgahitattābhāvo .
Ettha etasmiṃ vāre .
Dhammāyatanajīvitindriyādīnan ti dhammāyatanādīnaṃ khandhacatukkasaṅgāhakatte , jīvitindriyādīnaṃ khandhadukasaṅgāhakatteti yojanā .
Pāḷiyaṃ anāgatattā ‘‘ satī ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .
Ādi -saddena paṭhamena dhammadhātusaḷāyatanādīnaṃ sukhindriyādīnañca , dutiyena ekakkhandhassa saṅgaho daṭṭhabbo .
Sukhindriyañhi vedanākkhandhasseva saṅgāhakaṃ .
Tesan ti khandhacatukkakhandhadukādīnaṃ asaṅgahitatā na natthi atthevāti tassā abhāvo anekantiko .
Pubbe vuttanayenāti ‘‘ rūpakkhandhādīhi panā ’’ tiādinā vuttanayena .
Tatthevāti tasmiṃyeva pubbe vutte sanidassanasappaṭighapade .
Nivattetvā gaṇhantoti pubbe vuttaṃ paṭinivattetvā gaṇhanto paccāmasanto .
Tadavattabbatāti tesaṃ saṅgāhakāsaṅgāhakasaṅgahitattāsaṅgahitattānaṃ avattabbatā .
Asaṅgāhakattābhāvato eva … pe … na saṅgāhakattābhāvatoti yasmā nesaṃ asaṅgāhakattaṃ viya saṅgāhakattampi natthi , tato eva saṅgahitattāsaṅgahitattampīti dasseti .
Dutiyanayasaṅgahitenaasaṅgahitapadavaṇṇanā niṭṭhitā .