Issues
Uttaravinicchaya-ṭīkā
Uttaravinicchaya-ṭīkā

Lakkhaṇakathāvaṇṇanā

Author: _System_Pali_VRI_ @ Administrator

Lakkhaṇakathāvaṇṇanā

837. Itoti sādhāraṇāsādhāraṇakathāya paraṃ .
Sabbagan ti sabbasikkhāpadasādhāraṇaṃ .
Vadato meti vadato mama vacanaṃ .
Nibodhathāti nisāmetha , ekaggacittā hutvā sakkaccaṃ suṇāthāti attho .
838-9.
‘‘ Vipatti āpatti anāpattī ’’ ti padacchedo .
‘‘ Āṇatti aṅgan ’’ ti padacchedo .
Vajjakammapabhedakan ti vajjapabhedakaṃ kammapabhedakaṃ .
Tikadvayan ti kusalattikavedanāttikadvayaṃ .
Sabbatthāti idaṃ pana sattarasavidhasabbasādhāraṇalakkhaṇaṃ .
Sabbattha sabbesu sikkhāpadesu .
840. Idha imasmiṃ sattarasavidhe yaṃ lakkhaṇaṃ pubbe vuttanayaṃ , yañca uttānaṃ , taṃ sabbaṃ vajjetvā atthajotanaṃ atthappakāsanaṃ karissāmīti yojanā .
841. NidānaṃM2.511V2.406 nāma rājagahādisikkhāpadapaññattiṭṭhānabhūtāni satta nagarāni , taṃ pubbe dassitanti avasiṭṭhāni dassetumāha ‘‘ puggalo ’’ tiādi .
Puggalo nāma katamo ?
Yaṃ yaṃ bhikkhuniṃ , bhikkhuñca ārabbha sikkhāpadaṃ paññattaṃ , ayaṃ bhikkhunī ca bhikkhu ca sikkhāpadapaññattiyā ādikammiko puggaloti vuccatīti yojanā .
842. Dhaniyādayoti ādi -saddena sambahulā bhikkhū , vaggumudātīriyā bhikkhū , seyyasako , udāyī , āḷavakā bhikkhū , channo , mettiyabhūmajakā , devadatto , assajipunabbasukā bhikkhū , chabbaggiyā bhikkhū , upanando sakyaputto , aññataro bhikkhu , hatthako sakyaputto , anuruddho , sattarasavaggiyā bhikkhū , cūḷapanthako , belaṭṭhasīso , āyasmā ānando , sāgatatthero , ariṭṭho bhikkhu , āyasmā ānandoti ime ekavīsati saṅgahitā .
843. Thullanandādayoti ādi -saddena sundarīnandā , chabbaggiyā bhikkhuniyo , aññatarā bhikkhunī , caṇḍakāḷī , sambahulā bhikkhuniyo , dve bhikkhuniyoti chayime saṅgahitā .
Sabbeti ubhayapātimokkhe ādikammikā sabbe puggalā .
844. Vatthūti vatthu nāma sudinnādino tassa tasseva puggalassa methunādikassa ca vatthuno sabbappakārena ajjhācāro vītikkamo pavuccatīti yojanā .
845-6.
Kevalā mūlabhūtā paññatti .
Anu ca anuppanno ca sabbattha ca padeso ca anvanuppannasabbatthapadesā , teyeva padāni anvanuppannasabbatthapadesapadāni , tāni pubbakāni yāsaṃ paññattīnaṃ tā anvanuppannasabbatthapadesapadapubbikā .
Tatheva sā paññattīti yojanā .
Anupaññatti anuppannapaññatti sabbatthapaññatti padesapaññatti hoti .
Ekato ubhato pubbā kathevaM2.512 sā paññattīti yojanā .
Ekatopadaṃ ubhatopadañca pubbamassāti ekatoubhatopubbā , ekatopaññatti ubhatopaññattīti vuttaṃ hoti .
847. Tattha navadhāsu paññattīsu .
Paññatti nāma katamāti āha ‘‘ yo methunan ’’ tiādi .
‘‘ Yo bhikkhu methunaṃ dhammaṃ paṭiseveyyā ’’ ti ca ‘‘ yo bhikkhu adinnaṃ ādiyeyyā ’’ ti ca evamādikā sikkhāpadassa mūlabhūtā paññatti hotīti yojanā .
848. IccevamādikātiV2.407 ādi -saddena ‘‘ sikkhaṃ apaccakkhāya dubbalyaṃ anāvikatvā ’’ ti ca ‘‘ gāmā vā araññā vā ’’ ti ca evamādīnaṃ saṅgaho .
849. Vajjake anuppanneyeva paññattā anuppannapaññatti , sā anuppannapaññatti .
850-1.
Guṇaṅguṇupāhanasikkhāpadena saha cammattharaṇasikkhāpadañca dhuvanhānaṃ dhuvanahānasikkhāpadaṃ , pañcavaggena upasampādanasikkhāpadañcāti esā catubbidhā paññatti padesapaññatti nāmāti vuttāti yojanā .
Majjhimadesasmiṃyeva hotīti majjhimadesasmiṃyeva āpattikarā hoti .
Na aññatoti na aññatra paccantimesu janapadesu desantare ṭhāne .
852. Itoti catubbidhapadesapaññattito .
Etthāti imasmiṃ paññattibhede .
Sādhāraṇadukādikan ti sādhāraṇapaññatti asādhāraṇapaññatti , ekatopaññatti ubhatopaññattīti dukadvayaṃ .
Atthato ekamevāti atthato aññamaññasamānameva .
Vipattāpattānāpattivinicchayo vitthāritoti idha na dassito .
Ayaṃ panettha saṅkhepo – vipattīti sīlaācāradiṭṭhiājīvavipattīnaṃM2.513 aññatarā .
Āpattīti pubbapayogādivasena āpattibhedo .
Anāpattīti ajānanādivasena anāpatti .
853. Āpatti pana sāṇattikāpi hoti , anāṇattikāpi hotīti yojanā .
‘‘ Āṇattīti ca nāmesā āṇāpanā ’’ ti iminā āṇatti-saddassa sabhāvasādhāraṇattāti idhāha .
854. Sabbasikkhāpadesupi sabbāsaṃ āpattīnaṃ sabbo pana aṅgabhedopi vibhāvinā ñātabboti yojanā .
856.‘‘ Sā ca akriyasamuṭṭhānā ’’ ti padacchedo .
Kāyena , vācāya vā dasāhabbhantare atirekacīvarassa anadhiṭṭhānena nissaggiyapācittiyaṃ hotīti ‘‘ paṭhame kathine viyā ’’ ti udāharaṇaṃ kataṃ .
857. Kriyākriyato hotīti kiriyato ca akiriyato ca hoti .
Tattha udāharaṇamāha ‘‘ cīvaraggahaṇeV2.408 viyā ’’ ti .
Aññātikāya bhikkhuniyā hatthato cīvaraggahaṇaṃ kriyā , pārivattakassa adānaṃ akriyāti evaṃ kiriyāya ceva akiriyāya ca imaṃ āpajjati .
858. Siyā pana karontassa akarontassāti yā pana āpatti siyā karontassa , siyā akarontassa hoti , ayaṃ siyā kiriyato , siyā akiriyato samuṭṭhāti .
Siyāti ca kadāci-saddatthe nipāto .
Atrodāharaṇamāha ‘‘ rūpiyoggahaṇe viyā ’’ ti .
Rūpiyassa uggahaṇe , uggaṇhāpane siyā kadāci kiriyato samuṭṭhāti , upanikkhittassa sādiyane kāyavācāhi kātabbassa akaraṇena kadāci akarontassa hotīti .
859. YāM2.514 karoto akubbato , kadāci karontassa ca hoti , sā āpatti siyā kiriyākiriyato , siyā kiriyatopi ca hotīti yojanā .
‘‘ Kuṭikārāpatti viyā ’’ ti vattabbaṃ .
Sā hi vatthuṃ desāpetvā pamāṇātikkantaṃ karoto kiriyato samuṭṭhāti , adesāpetvā pamāṇātikkantaṃ , pamāṇayuttaṃ vā karoto kiriyākiriyato samuṭṭhāti .
861. Yato āpattito .
Ayaṃ āpatti .
Saññāya karaṇabhūtāya vimokkho etāyāti saññāvimokkhā .
Ettha ca vītikkamasaññā avijjamānāpi āpattiyā vimuccanassa sādhakatamaṭṭhena gahitā .
Yathā vuṭṭhiyā abhāvena jātaṃ dubbhikkhaṃ ‘‘ vuṭṭhikatan ’’ ti vuccati , evaṃsampadamidaṃ veditabbaṃ .
Ayaṃ sacittakāpatti .
862-4.
Itarā pana acittakāpatti .
Vītikkamasaññāya abhāvena natthi vimokkho etāyāti nosaññāvimokkhā .
Sucittena savāsanakilesappahānena , sakalalokiyalokuttarakusalasampayogena ca sundaracittena bhagavatā pakāsitā sabbāva āpatti cittassa vasena duvidhā siyunti yojanā .
Sacittakasamuṭṭhānavasena panāti sacittakasamuṭṭhānavaseneva .
Sacittakamissakavivajjanatthāya pana -saddo evakārattho vutto .
Yā sacittakehi vā acittakamissakasamuṭṭhānavasena vā samuṭṭhāti , ayaṃ acittakā .
865. Suvijjenāti sobhamānāhi tīhi vijjāhi vā aṭṭhahi vā vijjāhi samannāgatattāV2.409 suvijjena .
Anavajjenāti savāsanakilesāvajjarahitattā anavajjena bhagavatāM2.515 .
Lokapaṇṇattivajjato lokapaṇṇattivajjavasena sabbāva āpattiyo vajjavasena duvidhā dukā vuttāti yojanā .
866. Yassā sacittake pakkhe , cittaṃ akusalaṃ siyāti yassā sacittakācittakasamuṭṭhānāya acittakāya surāpānādiāpattiyā sacittakasamuṭṭhānapakkhe cittaṃ akusalameva hoti , ayaṃ lokavajjā nāmāti attho .
Yassā pana sacittakasamuṭṭhānāya paṭhamapārājikādiāpattiyā cittaṃ akusalameva hoti , tassā lokavajjatāya vattabbameva natthi .
Acittakāpi vā āpatti sacittakapakkhe kusalacitte sati lokavajjatāya siddhāya acittakapakkhepi lokavajjo hoti , kimaṅgaṃ pana akusalacitteneva āpajjitabbāya āpattiyā lokavajjatāti sā visuṃ na vuttā .
Yasmā pana paṇṇattivajjāya vatthuvītikkamavajjā siyā kusalaṃ , siyā abyākataṃ , tasmā tassā sacittakapakkhe cittaṃ kusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti āha ‘‘ sesā paṇṇattivajjakā ’’ ti .
‘‘ Paṇṇattivajjakā ’’ ti iminā ca lakkhaṇena vatthuvijānanacittena sacittakapakkhe cittaṃ siyā kusalaṃ , siyā akusalaṃ , siyā abyākataṃ , tasmā tassā sacittakapakkhe cittaṃ akusalamevāti ayaṃ niyamo natthīti āha .
867. Kāyadvārena āpajjitabbā kāyakammaṃ .
Ubhayattha āpajjitabbā tadubhayaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ .
Manodvāre āpatti nāma natthīti manokammaṃ na vuttaṃ .
‘‘ Manodvāre āpatti nāma natthīti ca idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ upanikkhittasādiyanādīsu manodvārepi āpattisambhavato ’’ ti ācariyā .
868-9.
Kusalāditikadvayan tiM2.516 kusalattikañceva vedanāttikañca .
Āpattiṃ āpajjanto kusalākusalacitto , tathā abyākatacitto vā hutvā āpajjatīti yojanā .
Dukkhādisaṃyutoti ādi -saddena upekkhāvedanāsamaṅgino saṅgaho .
Evaṃ santepi sabbasikkhāpadesu akusalacittavasena ekaṃ cittaṃ , kusalābyākatavasena dve cittāni , sabbesaṃ vasena tīṇi cittāni .
Dukkhavedanāvasena ekā vedanā , sukhaupekkhāvasena dve , sabbāsaṃ vasenaV2.410 tisso vedanāti ayameva bhedo labbhati , na añño bhedo .
Kusalattikaṃ sacepi gahitaṃ , na pana sabbesameva cittānaṃ vasena labbhati , atha kho āpattisamuṭṭhāpakānaṃ bāttiṃsacittānameva vasena labbhati .
Bāttiṃseva hi cittāni āpattisamuṭṭhāpakāni .
Dvādasa akusalāni , aṭṭha kāmāvacarakusalāni , dasa kāmāvacarakiriyacittāni , kusalato , kiriyato ca dve abhiññācittāni cāti evaṃ bāttiṃsacittehi samuṭṭhitāpi āpatti akusalā vā hoti abyākatā vā , natthi āpatti kusalaṃ .
Yathāha samathakkhandhake ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti ( cūḷava .222; pari .303).
Ayaṃ pana pāṭho paṇṇattivajjaṃyeva sandhāya vutto , na lokavajjaṃ .
Yasmiñhi pathavikhaṇanabhūtagāmapātabyatādike āpattādhikaraṇe kusalacittaṃ aṅgaṃ hoti , tasmiñca sati na sakkā vattuṃ ‘‘ natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti .
Tasmā nayidaṃ aṅgapahonakacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Yaṃ tāva āpattādhikaraṇaṃ lokavajjaṃ , taṃ ekantato akusalameva .
Tattha ‘‘ siyā akusalan ’’ ti vikappo natthi .
Yaṃ pana paṇṇattivajjaṃ , taṃ yasmā sañcicca ‘‘ imaṃ āpattiṃ vītikkamāmī ’’ ti vītikkamantasseva akusalaṃM2.517 hoti , asañcicca pana kiñci ajānantassa sahaseyyādivasena āpajjanato abyākataṃ hoti , tasmā tattha sañciccāsañciccavasena imaṃ vikappabhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ āpattādhikaraṇaṃ siyā akusalaṃ siyā abyākataṃ , natthi āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti .
Sace pana ‘‘ yaṃ kusalacitto āpajjati , idaṃ vuccati āpattādhikaraṇaṃ kusalan ’’ ti vadeyya , acittakānaṃ eḷakalomapadasodhammādisamuṭṭhānānampi kusalacittaṃ āpajjeyya , na ca tattha vijjamānampi kusalacittaṃ āpattiyā aṅgaṃ , kāyavacīviññattivasena pana calitapavattānaṃ kāyavācānaṃ aññatarameva aṅgaṃ , tañca rūpakkhandhapariyāpannattā abyākatanti .
870. Idaṃ tu lakkhaṇan ti idaṃ nidānādisādhāraṇavinicchayalakkhaṇaṃ .
871.‘‘ Tarun ’’ tiādigāthā pubbe vuttatthāva .
Ayaṃ pana viseso – tattha ‘‘ dvayaṅkuran ’’ ti vuttaṃ , idha ‘‘ catussikhan ’’ ti .
Tattha ‘‘ dvayaṅkuran ’’ ti lokavajjapaṇṇattivajjānaṃ gahaṇaṃV2.411 , idha catussikhan ti catunnaṃ vipattīnaṃ .
Cattāro sīkhā aṅkurā etassāti viggaho .
Tattha vipatti ‘‘ sattaphalan ’’ ti sattaphalesu antogadhā , idha vipattiṭṭhāne vajjaṃ gahetvā sattaphalāni .
872. Anuttarataṃ gataṃ attanā uttarassa uttamassa kassaci avijjamānattā imaṃ uttaraṃ uttaraṃ nāma pakaraṇaṃ yo theranavamajjhimesu aññataro pariyāpuṇāti pāṭhassa paguṇavācuggatakaraṇena adhīyati , paripucchati atthañca atthavaṇṇanaṃ sutvā sakkaccaṃ uggahetvā manasā pekkhitvā paññāya suppaṭivijjhitvā dhāreti , so ca bhikkhu ca -saddena evameva vinayavinicchaye yo bhikkhu yutto , so ca kāyavācavinaye kāyavācāvītikkamānaṃ vinayane saṃvaraṇeM2.518 vinaye vinayapiṭake anuttarataṃ upayāti attano uttaritarassa avijjamānataṃ upagacchati .
Ettha kāraṇamāha ‘‘ uttarato ’’ ti , paguṇavācuggatakaraṇena adhītena atthavaṇṇanaṃ sutvā dhāraṇena suṭṭhu dhāritena iminā uttarapakaraṇena hetubhūtenāti attho .
Iti uttare līnatthapakāsaniyā
Lakkhaṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .