2. Khandhayamakaṃ

1. Paṇṇattivāro

Uddesavāravaṇṇanā

2-3.

KhandhayamakeV0.173 … pe … pariññā ca vattabbāti idaṃ padhānabhāvena vattabbadassanaṃ .

Abhiññeyyakathā hi abhidhammo , sā ca yāvadeva pariññattāti pariññāsu ca na vinā tīraṇapariññāya pahānapariññā , tīraṇañca sampuṇṇaparānuggahassa adhippetattā kālapuggalokāsavibhāgamukhena khandhānaṃ visuṃ saha ca uppādanirodhalakkhaṇapariggahavasena sātisayaṃ sambhavati , nāññathāti imamatthaṃ dassento ‘‘ chasu kālabhedesu … pe … pariññā ca vattabbā ’’ ti padhānaṃ vattabbaṃ uddharati .

Tattha pana yathā na tīraṇapariññāya vinā pahānapariññā , evaṃ tīraṇapariññā vinā ñātapariññāya .

SāM0.169 ca sutamayañāṇamūlikāti desanākusalo satthā anvayato byatirekato ca samudāyāvayavapadatthādivibhāgadassanamukhena khandhesu pariññāppabhedaṃ pakāsetukāmo ‘‘ pañcakkhandhā ’’ tiādinā desanaṃ ārabhīti dassento ‘‘ te pana khandhā ’’ tiādimāha .

Pañcahi padehīti pañcahi samudāyapadehi .

Tatthāti tesu samudāyāvayavapadesu .

Dhammoti ruppanādiko ñeyyadhammo .

Samudāyapadassāti rūpakkhandhādisamudāyapadassa .

Yadipi avayavavinimutto paramatthato samudāyo nāma natthi , yathā pana avayavo samudāyo na hoti , evaṃ na samudāyopi avayavoti satipi samudāyāvayavānaṃ bhede dvinnaṃ padānaṃ samānādhikaraṇabhāvato atthevābhedoti padadvayassa samānatthatāya siyā āsaṅkāti āha ‘‘ etasmiṃ saṃsayaṭṭhāne ’’ ti .

‘‘ Cakkhāyatanaṃ rūpakkhandhagaṇanaṃ gacchati , viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātū ’’ tiādīsu ekadeso samudāyapadattho vutto ,‘‘ yaṃ kiñci rūpaṃ … pe … ayaṃ vuccati rūpakkhandho ’’ tiādīsu ( vibha .2) pana sakaloti āha ‘‘ rūpādi … pe … attho ’’ ti .

Avayavapadānañcettha visesanavisesitabbavisayānaṃ samānādhikaraṇatāya samudāyapadatthatā vuttā , tato eva samudāyapadānampi avayavapadatthatā .

Na hi visesanavisesitabbānaṃ atthānaṃ accantaṃ bhedo abhedo vā icchito , atha kho bhedābhedo , tasmāV0.174 abhedadassanavasena paṭhamanayo vutto , bhedadassanavasena dutiyanayo .

Yo hi ruppanādisaṅkhāto rāsaṭṭho avayavapadehi rūpādisaddehi ca khandhasaddena ca visesanavisesitabbabhāvena bhinditvā vutto , svāyaṃ atthato rāsibhāvena apekkhito ruppanādiattho evāti .

Yathā avayavapadehi vuccamānopi samudāyapadassa attho hoti , evaṃ samudāyapadehi vuccamānopi avayavapadassa atthoti ‘‘ rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca , rūpakkhandho rūpanti ?

Āmantā ’’ tiādinā padasodhanā katāti dassento āha ‘‘ rūpādiavayavapadehi … pe … padasodhanavāro vutto ’’ ti .

Tattha ekaccassa avayavapadassa aññattha vuttiyā avayavapadatthassa samudāyapadatthatāya siyā anekantikatā , samudāyapadassa pana taṃ natthīti samudāyapadatthassa avayavapadatthatāya byabhicārābhāvoM0.170 ‘‘ rūpakkhandho rūpanti ?

Āmantā ’’ ti pāḷiyā pakāsitoti vuttaṃ ‘‘ rūpādi … pe … dassetun ’’ ti .

‘‘ Rūpakkhandho ’’ tiādīsu khandhatthassa visesitabbattā vuttaṃ ‘‘ padhānabhūtassa khandhapadassā ’’ ti .

Vedanādiupapadatthassa ca sambhavato ‘‘ vedanākkhandho ’’ tiādīsu .

Rūpāvayavapadena vuttassāti rūpasaṅkhātena avayavapadena visesanabhāvena vuttassa khandhatthassa rūpakkhandhabhāvo hoti .

Tena vuttaṃ ‘‘ rūpakkhandho rūpanti ?

Āmantā ’’ ti .

Tatthāti tasmiṃ rūpakkhandhapade .

Padhānabhūtena visesitabbattā khandhāvayavapadena vuttassa ruppanaṭṭhassa kiṃ vedanākkhandhādibhāvo hotīti yojanā .

Samāne avayavapadābhidheyyabhāve appadhānena padena yo attho viññāyati , so kasmā padhānena na viññāyatīti adhippāyo .

Khandhāvayavapadena vutto dhammoti rāsaṭṭhamāha .

Tattha kocīti ruppanaṭṭho .

Kenaci samudāyapadenāti rūpakkhandhapadena , na vedanākkhandhādipadena .

Tenāha ‘‘ na sabbo sabbenā ’’ ti .

Esa nayo vedanākkhandhādīsu .

Rūparūpakkhandhādiavayavasamudāyapadasodhanamukhena tattha ca catukkhandhavasena pavattā pāḷigati padasodhanamūlacakkavāro .

Evañca dassentenāti iminā yvāyaṃ rūpādiavayavapadehi rūpakkhandhādisamudāyapadehi ca dassitākāro atthaviseso , taṃ paccāmasati .

Visesanabhāvo bhedakatāya sāmaññato avacchedakattā , visesitabbabhāvo abhedayogena bhedantarato avicchinditabbattā , samānādhikaraṇabhāvo tesaṃ bhedābhedānaṃ ekavatthusannissayattā .

TenātiV0.175 yathāvuttena visesanavisesitabbabhāvena .

Etthāti etasmiṃ samānādhikaraṇe .

Tenāti vā samānādhikaraṇabhāvena .

Etthāti rūpakkhandhapade .

Yathā nīluppalapade uppalavisesanabhūtaṃ nīlaṃ visiṭṭhameva hoti , na yaṃ kiñci , evamidhāpi khandhavisesanabhūtaṃ rūpampi visiṭṭhameva siyāti dassento ‘‘ kiṃ khandhato … pe … hotī ’’ ti āha .

Tathā ‘‘ rūpañca taṃ khandho cā ’’ ti samānādhikaraṇabhāveneva yaṃ rūpaṃ , so khandho .

Yo khandho , taṃ rūpanti ayampi āpanno evāti āha ‘‘ sabbeva … pe … visesitabbā ’’ ti .

Visesanena ca nāma niddhāritarūpena bhavitabbaṃ avacchedakattā , na aniddhāritarūpenāti āha ‘‘ kiṃ pana tan ’’ tiādi , tasseva gahitattā na piyarūpasātarūpassāti adhippāyo .

NaM0.171 hi taṃ khandhavisesanabhāvena gahitaṃ , vissajjanaṃ kataṃ tassevāti yojanā .

Na khandhato aññaṃ rūpaṃ atthīti idaṃ ruppanaṭṭho rūpanti katvā vuttaṃ , na hi so khandhavinimutto atthi .

Tenevāti yathāvuttarūpassa khandhavinimuttassa abhāveneva .

‘‘ Piyarūpaṃ sātarūpaṃ , dassentenappakan ’’ ti ca ādīsu atadatthassa rūpasaddassa labbhamānattā ‘‘ tena rūpasaddenā ’’ ti visesetvā vuttaṃ .

Vuccamānaṃ bhūtupādāyampi bhedaṃ dhammajātaṃ .

Suddhenāti kevalena , rūpasaddena vināpīti attho .

Tayidaṃ pakaraṇādiavacchinnataṃ sandhāya vuttaṃ , samānādhikaraṇataṃ vā .

Yo hi rūpasaddena samānādhikaraṇo khandhasaddo , tena yathāvuttarūpasaddena viya tadattho vuccateva .

Tenāha ‘‘ khandhā rūpakkhandho ’’ ti .

Yadipi yathāvuttaṃ rūpaṃ khandho eva ca , khandho pana na rūpamevāti āha ‘‘ na ca sabbe … pe … visesitabbā ’’ ti .

Tenevāti arūpasabhāvassa khandhassa atthibhāveneva .

Teti khandhā .

Vibhajitabbāti ‘‘ khandhā rūpakkhandho ’’ ti padaṃ uddharitvā ‘‘ rūpakkhandho khandho ceva rūpakkhandho ca , avasesā khandhā na rūpakkhandho ’’ tiādinā vibhāgena dassetabbā .

Khandhānaṃ rūpavisesana … pe … saṃsayo hotīti ettha kiṃ khandhato aññāpi vedanā atthi , yato vinivattā vedanā khandhavisesanaṃ hoti , sabbe ca khandhā kiṃ khandhavisesanabhūtāya vedanāya visesitabbāti evaṃ yojanā veditabbā .

Kecīti anubhavanādippakārā .

Kenaci visesanenāti vedanādinā visesanena .

Ettha ca rūpādipaṇṇatti khandhapaṇṇatti ca ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpakkhandho ’’ tiādinā visuṃ saha ca ruppanādike atthe pavattamānā kadāci avayavabhūte pavattati , kadāci samudāyabhūte , tassā pana tathā pavattanākāre niddhārite yasmā rūpādikkhandhā padato atthato caV0.176 visodhitā nāma honti tabbisayakaṅkhāpanodanato , tasmā ‘‘ rūpakkhandho rūpañceva rūpakkhandho ca , rūpakkhandho rūpanti ?

Āmantā ’’ tiādinayappavattena paṭhamavārena rūpādiavayavapadehi avayavattho viya samudāyatthopi vuccati , tathā samudāyapadehipīti ayamattho dassito .

‘‘ Rūpaṃ rūpakkhandho , khandhā vedanākkhandho ’’ tiādinayappavattena pana dutiyavārena visesavācī viya rūpādiavayavapadehi sāmaññabhūtenapi taṃtaṃvisiṭṭhena khandhāvayavapadena soM0.172 so eva samudāyattho vuccati , na sabboti ayamattho dassito .

Khandhavinimuttassa yathādhippetassa abhāvā yadipi khandhoyeva rūpaṃ , so pana na sabbo rūpaṃ , atha kho tadekadeso , tathā vedanādayopīti ayamattho ‘‘ rūpaṃ khandho , khandhā rūpan ’’ tiādinayappavattena tatiyavārena dassito .

‘‘ Rūpaṃ khandho , khandhā vedanākkhandho ’’ tiādinayappavattena pana catutthavārena ‘‘ rūpaṃ khandho ’’ ti rūpassa khandhabhāve nicchite khandho nāmāyaṃ na kevalaṃ rūpameva , atha kho vedanādi cāti vedanādīnampi khandhabhāvappakāsane na sabbe khandhā vedanādivisesavanto , kecideva pana tena tena visesena tathā vuccantīti ayamattho dassito .

Evaṃ dassentī cesā pāḷi khandhānaṃ yathāvuttapaṇṇattisodhanamukhena sarūpāvadhāraṇāya saṃvattati , tañca tesaṃ yāvadeva uppādādinicchayatthanti dassento ‘‘ evaṃ yesaṃ … pe … veditabbo ’’ ti āha .

Ekadesepi samudāyavohāro dissati yathā paṭo daḍḍho , samuddo diṭṭhoti āha ‘‘ cakkāvayavabhāvato cakkānīti yamakāni vuttānī ’’ ti .

Bandhitvāti yamakabhāvena bandhitvā , yamakamūlabhāveneva vā .

Mūlabhāvena gahaṇaṃ sambandhabhāvo , taṃsambandhatā ca mūlapadādīnaṃ nābhiādisadisatā daṭṭhabbā .

Apubbassa vattabbassa abhāvato nayidha desanā maṇḍalabhāveneva sambajjhatīti āha ‘‘ na maṇḍalabhāvena sambajjhanato ’’ ti .

Yadipi rūpakkhandhamūlake apubbaṃ natthi , vedanākkhandhādimūlakesu pana saññādimukhena desanappavattiyaṃ apubbavaseneva gato siyā maṇḍalabhāvena sambandho , na tathā pāṭho pavattoti āha ‘‘ vedanākkhandha … pe … sambandhenā ’’ ti .

Pacchimassa purimena asambajjhanameva hi heṭṭhimasodhanaṃ .

Suddhakkhandhalābhamattameva gahetvāti ‘‘ khandhā rūpan ’’ ti ettha khandhāti khandhasaddena labbhamānaṃ rūpādīhi asammissaṃ khandhaṭṭhamattameva uddesavasena gahetvā .

Yadipi uddese khandhavisesanaṃ rūpādi ‘‘ khandhā rūpan ’’ ti suddharūpādimattameva gahitaṃ , tathāpi visesarahitassa sāmaññassa abhāvato tattha suddharūpādimattatāya aṭṭhatvā .

Khandhavisesanabhāvasaṅkhātan ti yathādhigataṃ khandhānaṃ visesanabhāvena kathitaṃ ruppanādikaṃV0.177 visesanatthaṃ dassetuṃ .

Kevalameva taṃ aggaṇhanto khandhasaddena saha yojetvā … pe … vibhattattā suddhakkhandhavāroti vuttoti yojanā .

Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

1. Paṇṇattivāro

Niddesavāravaṇṇanā

26. EvaṃM0.173 vuttan ti evaṃ dvārālambanehi saddhiṃ dvārappavattadhammavibhāgavasena vuttaṃ .

Piyasabhāvaṃ piyajātikaṃ ‘‘ kathaṃ rūpena kho , āvuso ’’ tiādīsu viya piyasabhāvaṭṭhena rūpaṃ , na ruppanaṭṭhenāti vuttaṃ ‘‘ piyarūpaṃ … pe … rūpaṃ na rūpakkhandho ’’ ti .

Ruppanaṭṭhena rūpakkhandhapariyāpannampi cakkhādi piyasabhāvamattavacanicchāvasena piyarūpameva anuppavisati , na rūpakkhandhanti āha ‘‘ piyasabhāva … pe … na rūpakkhandhoti vuttan ’’ ti .

‘‘ Yo pana yattha viseso ’’ ti vutto visesasaddo nānuvattatīti adhippāyenāha ‘‘ vacanaseso ’’ ti .

Na hi adhikārato labbhamānassa ajjhāharaṇakiccaṃ atthi .

Diṭṭhisaññāti vā paduddhāroyaṃ veditabbo .

Visesatā panassā ‘‘ visesaṃ vaṇṇayissāmā ’’ ti paṭiññāya eva pākaṭā .

‘‘ Avasesā saṅkhārā ’’ ti etthāpi eseva nayo .

Saṃyojanavasena jānāti abhinivisatīti saññā diṭṭhīti āha ‘‘ diṭṭhi eva saññā ’’ ti .

Diṭṭhi cāti ca -saddena avasiṭṭhaṃ papañcaṃ saṅgaṇhāti .

Tathā hi ‘‘ papañcasaññāsaṅkhā ’’ ti ettha papañcasūdaniyaṃ ( ma . ni . aṭṭha .1.201) vuttaṃ ‘‘ saññānāmena vā papañcā eva vuttā ’’ ti .

28.‘‘ Khandhā vedanākkhandho ’’ ti etasmiṃ anulome yathā sarūpadassanena vissajjanaṃ labbhati , na evaṃ ‘‘ na khandhā na vedanākkhandho ’’ ti paṭilome , idha pana paṭivacanena vissajjananti tadatthaṃ vivaranto ‘‘ khandhasaddappavattiyā ca abhāve vedanākkhandhasaddappavattiyā ca abhāvo ’’ ti āha .

Tena sattāpaṭisedhe ayaṃ na-kāroti dasseti .

Saddaggahaṇañcettha saddanibandhanattāV0.178 paññattiyā saddasabhāgataṃ vā sandhāya kataṃ .

Paṇṇattisodhanañhetaṃ .

Tenāha ‘‘ paṇṇattisodhanamattameva karotī ’’ ti .

Tena niddhāretabbassa dhammantarassa abhāvaṃ dasseti .

Yato vuttaṃ ‘‘ na aññadhammasabbhāvo evettha pamāṇan ’’ ti .

Evañca katvātiādinā yathāvuttamatthaṃ pāṭhantarena samattheti .

Kāmaṃ katthaci satipi khandhe natthi vedanākkhandho , akhandhattasabhāvā pana natthi vedanāti ‘‘ na khandhā na vedanākkhandhoti ?

Āmantā ’’ ti vuttanti evaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ .

Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ paññattinibbānasaṅkhātā ’’ tiādi .

39.‘‘ Rūpato aññe ’’ ti ettha bhūtupādāya dhammo viya piyasabhāvopi rūpasaddābhidheyyatāsāmaññena gahitoti āha ‘‘ lokuttarā vedanādayoM0.174 daṭṭhabbā ’’ ti .

Appavattimattamevāti khandhasaddappavattiyā abhāve rūpasaddappavattiyā ca abhāvoti paṇṇattisodhanamattataṃyeva sandhāya vadati , tathā cāha ‘‘ evañca katvā ’’ tiādi .

Tenetaṃ dasseti – yathā cakkhuto aññassa sabbassapi sabhāvadhammassa āyatanaggahaṇena gahitattā tadubhayavinimuttaṃ kiñci natthīti kevalaṃ paññattisodhanatthaṃ tameva abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā avasesā na ceva cakkhu na ca āyatanan ’’ ti vuttaṃ , evamidhāpi tadatthameva ubhayavinimuttassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ rūpañca khandhe ca ṭhapetvā avasesā na ceva rūpaṃ na ca khandhā ’’ ti vuttanti .

Visamopaññāso .

‘‘ Cakkhuñca āyatane ca ṭhapetvā ’’ ti ettha hi avasesaggahaṇena gayhamānaṃ kiñci natthīti sakkā vattuṃ āyatanavinimuttassa sabhāvadhammassa abhāvā .

Tenāha ‘‘ yadi siyā ’’ ti .

‘‘ Rūpañca khandhe ca ṭhapetvā ’’ ti ettha pana na tathā sakkā vattuṃ khandhavinimuttassa sabhāvadhammassa atthibhāvato .

Yadi pana tādisaṃ khandhagataṃ dhammajātaṃ natthīti evamidaṃ vuttaṃ siyā , evaṃ sati yuttametaṃ siyā .

Tathā hi ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ panā ’’ tiādinā paññattiggahaṇameva uddharīyati .

Taṇhāvatthu ca na siyā avasesaggahaṇena gayhamānanti ānetvā sambandho .

Khandho ca siyāti yojanā .

Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Pavattivāravaṇṇanā

50-205.

MissakakālabhedesuV0.179 yamakesu padānaṃ bhinnakālattā siyā atthavisesoti āha ‘‘ amissakakālabhedesu vāresu atthavisesābhāvato ’’ ti .

Idāni tamevatthaṃ ‘‘ purimassa hī ’’ tiādinā vivarati .

Tenāti atthavisesābhāvena .

Etthāti etasmiṃ pavattivārapāṭhe , etissaṃ vā pavattivāravaṇṇanāyaṃ .

Cha eva vuttā , na navāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ atītenā ’’ tiādi .

Ete pana tayoti attanā visuṃ anantaraṃ dassite sandhāyāha .

Yathādassitāti aṭṭhakathāyaṃ niddhāretvā dassitabbākārā paccuppannenātītādayo ye pāḷiyaṃ ujukameva āgatā .

‘‘ Na visuṃ vijjantī ’’ ti vuttamevatthaṃ ‘‘ tattha tattha hī ’’ tiādinā pākaṭataraṃ karoti .

Tattha paṭilomapucchāhīti ‘‘ yassa vā pana vedanākkhandhoM0.175 uppajjittha , tassa rūpakkhandho uppajjatī ’’ ti evamādikāhi paṭhamapade vuttassa paṭilomavasena pavattāhi .

Tenevāti nayato yojetuṃ sakkuṇeyyattā eva .

Missakakālabhedesu cāti na kevalaṃ amissakakālabhedesuyeva , atha kho missakakālabhedesu cāti attho .

Na yojanāsukaratāya eva purime ayojanā , atha kho sukhaggahaṇatthampīti dassento āha ‘‘ amissaka … pe … vuttānī ’’ ti .

Yena kāraṇenāti yena ekapadadvayasaṅgahitānaṃ khandhānaṃ uppādassa nirodhassa lābhasaṅkhātena kāraṇena .

Yathākkamaṃ purepañho pacchāpañhoti ca nāmaṃ vuttaṃ .

Ca-saddena purepacchāpañhoti ca nāmaṃ vuttanti niddhāretvā yojetabbaṃ .

Tattha pana ‘‘ ekapadadvayasaṅgahitānan ’’ ti idaṃ ekajjhaṃ katvā gahetabbaṃ .

Tamevatthampi vivarati ‘‘ yassa hī ’’ tiādinā .

Tattha yassāti yassa pañhassa .

‘‘ Pañho ’’ ti cettha pucchanavasena pavattaṃ vacanaṃ veditabbaṃ .

Tenevāha ‘‘ paripūretvā vissajjetabbatthasaṅgaṇhanato ’’ ti .

Taṃ sarūpadassanena vissajjanaṃ taṃvissajjanaṃ , taṃ vā yathāvuttaṃ vissajjanaṃ etassāti taṃvissajjano , tassa taṃvissajjanassa .

Purimakoṭṭhāsenāti purimena uddesapadena .

Tena hi vissajjanapadassa samānatthatā idha sadisatthatā .

Ekena padenāti ekena padhānāppadhānena yamakapadena , na paṭhamapadenevāti attho .

Uppādanirodhalābhasāmaññamattenāti uppādassa vā nirodhassa vā labbhamānatāya samānatāmattena .

Sanniṭṭhānapada … pe … yuttan ti idaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yattha rūpakkhandho nuppajjatī ’’ tiādinā purepañhassa dassitattā vuttaṃ .

Yadipi tattha ‘‘ uppajjatī ’’ ti vissajjitattā vedanākkhandhassa uppādo labbhatīti vuttaṃ , yo pana sanniṭṭhānapadasaṅgahitoV0.180 rūpakkhandhassa anuppādo pāḷiyaṃ anuññātarūpena ṭhito , tassa vasena purepañho yuttoti adhippāyo .

Evañhi purimakoṭṭhāsena sadisatthatā hoti .

‘‘ Yassa rūpakkhandho nuppajjittha , tassa vedanākkhandho nuppajjitthā ’’ ti ettha rūpakkhandhassa anuppannapubbatāpaṭikkhepamukhena itarassa paṭikkhipīyatīti rūpakkhandhasseva yathāvuttapaṭikkhepo padhānabhāvena vutto .

Eseva nayo aññesupi edisesu ṭhānesūti āha ‘‘ sanniṭṭhānatthasseva paṭikkhipanaṃ paṭikkhepo ’’ tiM0.176 .

‘‘ Yassa rūpakkhandho uppajjati , tassa vedanākkhandho nirujjhatī ’’ ti ettha pana rūpakkhandhassa uppādalakkhaṇaṃ katvā vedanākkhandhassa nirodho pucchīyatīti so eva ‘‘ no ’’ ti paṭisedhīyati .

Esa nayo aññesupi edisesu ṭhānesūti vuttaṃ ‘‘ saṃsayatthanivāraṇaṃ paṭisedho ’’ ti .

‘‘ Na-kāravirahitan ’’ ti etena paṭisedhassa paṭisedhitamāha .

Yadi evaṃ pāḷigatipaṭisedhavissajjanānaṃ ko visesoti āha ‘‘ tattha uppattī ’’ tiādi .

Tadekadesapakkhepavasenāti tesaṃ catunnaṃ pañhānaṃ pañcannañca vissajjanānaṃ ekadesassa pakkhipanavasena .

Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ paṭhame ṭhāne paripuṇṇapañhassa purimakoṭṭhāse sarūpadassanenā ’’ tiādi .

Yo panettha pañhesu vissajjanesu ca sattavīsatiyā ṭhānesu pakkhepaṃ labhati , taṃ dassetuṃ ‘‘ paripuṇṇapañho evā ’’ tiādi vuttaṃ .

Pāḷivavatthānadassanāditoti ettha ādi -saddena pucchāvibhaṅgo vissajjanāṭhānāni ekasmiṃ pañhe yojanānayoti imesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Suddhāvāsānan tiādi pāḷiyā padaṃ uddharitvā atthadassanatthaṃ āraddhaṃ .

‘‘ Yassa yattha rūpakkhandho nuppajjittha , tassa tattha vedanākkhandho nuppajjitthā ’’ ti imassa vissajjanaṃ hoti ‘‘ suddhāvāsānaṃ tesaṃ tatthā ’’ ti .

Tattha ekabhūmiyaṃ dutiyā upapatti natthīti ekissā bhūmiyā ekassa ariyapuggalassa dutiyavāraṃ paṭisandhiggahaṇaṃ natthīti attho .

Tatiyavārādīsu vattabbameva natthi .

Svāyamattho yathā ñāpito hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ paṭisandhito pabhuti hi … pe … pavattā ’’ ti vuttaṃ .

Tena addhāpaccuppannavasenāyaṃ desanā pavattāti dasseti .

Ādānanikkhepaparicchinnaṃ kammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa vasena uppādanirodhesu vuccamānesu akammajesu kusalādīsu kathanti codanāyaṃ tepi idha taṃnissitā eva katāti dassentoV0.181 āha ‘‘ tasmiñhi … pe … dassitā ’’ ti .

Tenevāti kammajasantāneneva .

Tasmāti ekakammanibbattassa vipākasantānassa ekattena gahitattā .

Tassāti kammajasantānassa .

Pañcasu suddhāvāsesu yathā paccekaṃ ‘‘ ekissā bhūmiyā dutiyā upapatti natthī ’’ ti yathāvuttapāḷiyā viññāyati , evaṃ ‘‘ suddhāvāsānan ’’ ti avisesavacanato sakalepi suddhāvāse sā natthīti tāya kasmā na viññāyatīti codanaṃ samuṭṭhāpetvā sayameva pariharituṃ ‘‘ kasmā panā ’’ tiādimāha .

Tattha suddhāvāsesu heṭṭhābhūmikassa asati indriyaparipāke uparibhūmisamuppatti na sakkāM0.177 paṭisedhetuṃ uddhaṃsotavacanato .

Uddhamassa taṇhāsotaṃ vaṭṭasotañcāti hi uddhaṃsoto .

Tenāha ‘‘ uddhaṃsotapāḷisabbhāvā ’’ ti .

Saṃsandetabbāti yathā na virujjhanti , evaṃ netabbā .

Tathā ceva saṃvaṇṇitaṃ .

Etena sanniṭṭhānenāti aṅkitokāsabhāvirūpuppādasannissayena nicchayena .

Visesitā tathābhāvirūpabhāvino .

Asaññasattāpīti na kevalaṃ pañcavokārā eva , atha kho asaññasattāpi .

Te eva asaññasatte eva gahetvā purimakoṭṭhāseti adhippāyo .

Tena ye sanniṭṭhānena vajjitāti tena yathāvuttasanniṭṭhānena ye virahitā , te tathā na vattabbāti attho .

Idāni ‘‘ te tato ’’ tiādinā dasseti .

Tatoti asaññābhavato .

Pacchimabhavikānan ti ettha pacchimabhavaṃ sarūpato dassetuṃ ‘‘ kiṃ pañcavokārādī ’’ tiādi vuttaṃ .

Apacchimabhavikānampi arūpānaṃ arūpabhave yathā rūpakkhandho nuppādi , evaṃ tattha pacchimabhavikānaṃ vedanākkhandhopīti āha ‘‘ etena sanniṭṭhānena saṅgahitattā ’’ ti .

Tenāha ‘‘ tesaṃ … pe … āhā ’’ ti .

Tattha tesan ti pacchimabhavikānaṃ .

Tatthāti arūpabhave .

Itarānuppattibhāvañcāti itarassa vedanākkhandhassa anuppajjanasabbhāvampi .

Sappaṭisandhikānampi suddhāvāsānaṃ khandhabhedassa parinibbānapariyāyo oḷārikadosappahānato kilesūpasamasāmaññena vuttoti veditabbaṃ .

Sabbesañhi tesan ti taṃtaṃbhūmiyaṃ ṭhitānaṃ sabbesaṃ suddhāvāsānaṃ .

Yathā panātiādinā vuttamevatthaṃ pākaṭataraṃ karoti .

Anantā lokadhātuyoti idaṃ okāsassa paricchedābhāvaṃyeva dassetuṃ vuttaṃ .

Puggalavasena samānādhāratāya samānakālattena asambhavanto okāsavasena pana sambhavanto saṃkiṇṇā viya hontīti āha ‘‘ saṃkiṇṇatā hotī ’’ ti .

Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Pariññāvāravaṇṇanā

206-208.

TassāpītiV0.182 puggalokāsavārassapi .

Okāse puggalassevāti yathāgahite okāse yo puggalo , tasseva okāsavisiṭṭhapuggalassevātiM0.178 attho .

Yathā pana puggalavāre labbhamāne puggalokāsavāropi labbhati , evaṃ okāsavāropi labbheyyāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ okāsavāropi cā ’’ ti .

Tasmāti yasmā vuccamānopi okāso puggalassa visesabhāveneva vucceyya , na visuṃ , tasmā .

Aññathāti pavattivāre viya ādānanikkhepaparicchinnaṃ kammajasantānaṃ ekattena gahetvā tassa uppādanirodhavasena pariññāvacane .

‘‘ Yo rūpakkhandhaṃ parijānātī ’’ ti sanniṭṭhānapadasaṅgahitatthābhāvadassanamukhena itarassapi abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ rupakkhandhaparijānanassa abhāvā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Āmantā ’’ ti ca kataṃ , tasmā pavatte cittakkhaṇavasenevettha tayo addho labbhantīti attho .

‘‘ Aggamaggasamaṅgiñca arahantañcā ’’ ti dvinnaṃ padānaṃ ‘‘ rūpakkhandhañca na parijānanti vedanākkhandhañca na parijānitthā ’’ ti dvīhi padehi yathākkamaṃ sambandho .

‘‘ Ṭhapetvā avasesā puggalā ’’ ti pana paccekaṃ yojetabbaṃ .

Aggamagga … pe … natthīti iminā arahattamaggañāṇasseva pariññāmatthakappattiyā pariññākiccaṃ sātisayaṃ , tadabhāvā na itaresanti dasseti .

Yato tasseva vajirūpamatā vuttā , sesānañca vijjūpamatā .

Tenāti tena yathāvuttena vacanena .

Tadavasesasabbapuggaleti tato aggamaggasamaṅgito avasesasabbapuggale .

Imaṃ pana yathāvuttadosaṃ pariharantā ‘‘ puthujjanādayo sandhāyā ’’ ti vadanti .

Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā .

Khandhayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Yamakapakaraṇa-anuṭīkā

Yamakapakaraṇa-anuṭīkā