Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā
2. Evaṃ satīti vedanānaṃ visesitabbabhāve kāmadhātuyā ca visesanabhāve sati .
Kāmādhātuyā anusayanaṭṭhānatā na vuttā hoti appadhānabhāvato , padhānāppadhānesu padhāne kiccadassanato , visesanabhāvena caritabbatāya cāti adhippāyo .
Hotu ko dosoti kadāci vadeyyāti āsaṅkamāno āha ‘‘ dvīsu panā ’’ tiādi .
Dvīsūti niddhāraṇe bhummaṃ , tathā ‘‘ tīsu dhātūsū ’’ ti etthāpi .
Tasmāti yasmā dhātuādibhedena tividhaṃ anusayaṭṭhānaṃ , tattha ca rūpārūpadhātūnaṃ bhavarāgassa anusayaṭṭhānatā vuttāti kāmadhātuyā kāmarāgassa anusayaṭṭhānatā ekantena vattabbā , tasmā .
Tīsu dhātūsu tīsu vedanāsūti ca niddhāraṇe bhummaṃ , kāmadhātuyā dvīsu vedanāsūti ca ādhāre .
Dvīsvevāti
M0.199 dvīsu sukhopekkhāsu eva .Sabbāsu dvīsūti yāsu kāsuci dvīsu .
Tenāti ‘‘ kāmarāgo dvīsu vedanāsu anusetī ’’ ti vacanasāmatthiyaladdhena visesanicchayeneva .
Bhavarāgānusayaṭṭhānaṃ rūpārūpadhātuyo tadanurūpā ca vedanā .
Na hi dvīsu vedanāsu kāmarāgānusayova anusetīti avadhāraṇaṃ icchitaṃ , dvīsu eva pana vedanāsūti icchitaṃ .
Tenevāha ‘‘ dvīsveva anuseti , na tīsū ’’ ti .
Aṭṭhānañca anusayānaṃ , kiṃ taṃ apariyāpannaṃ sakkāye ?
Sabbo lokuttaro dhammo .
Ca -saddena paṭighānusayaṭṭhānaṃ saṅgaṇhāti .
Tena vuttaṃ ‘‘ yathā cā ’’ tiādi .
Aññāti kāmarāgānusayaṭṭhānabhūtā dve vedanā .
Aññesu
V0.203 dvīhi vedanāhi vippayuttesu .Piyarūpasātarūpesūti piyāyitabbamadhurasabhāvesu .
Visesanañcetaṃ rūpādīnaṃ sabbadvārasabbapurisesu iṭṭhabhāvassa aniyatatāya kataṃ .
Sātasantasukhagiddhiyāti sātasukhe santasukhe ca gijjhanākārena abhikaṅkhanākārena .
Tattha sātasukhaṃ kāyikaṃ , santasukhaṃ cetasikaṃ .
Sātasukhaṃ vā kāyikasukhaṃ , santasukhaṃ upekkhāsukhaṃ .
Tathā cāhu ‘‘ upekkhā pana santattā , sukhamicceva bhāsitā ’’ ti ( visuddhi .2.644; mahāni . aṭṭha .27).
Parittaṃ vā oḷārikaṃ sukhaṃ sātasukhaṃ , anoḷārikaṃ santasukhaṃ .
Parittaggahaṇañcettha kāmarāgānusayassa adhippetattā .
Aññatthāti vedanāhi aññattha .
Soti kāmarāgānusayo .
Vedanāsu anugato hutvā setīti vedanāpekkho eva hutvā pavattati yathā puttāpekkhāya dhātiyā anuggaṇhanappavatti , sayanasaṅkhātā pavatti ca kāmarāgassa nikāmanameva .
Tenāha ‘‘ sukhamicceva abhilapatī ’’ ti .
Yathā tassa , evaṃ paṭighānusayādīnampi vuttaniyāmena yathāsakaṃ kiccakaraṇameva dukkhavedanādīsu anusayanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ evaṃ paṭighānusayo cā ’’ tiādi .
Tīsu vedanāsu anusayanavacanenāti tīsu vedanāsu yathārahaṃ anusayanavacanena .
Iṭṭhādibhāvena gahitesūti iṭṭhādīsu ārammaṇapakatiyā vasena iṭṭhādibhāvena gahitesu viparītasaññāya vasena aniṭṭhādīsu iṭṭhādibhāvena gahitesūti yojanā .
Na hi iṭṭhādibhāvena gahaṇaṃ viparītasaññā .
Tatthāti iṭṭhārammaṇādīsu .
Etthāti anusayane .
Kāmassādādivatthubhūtānaṃ kāmabhavādīnan ti kāmassādabhavassādavatthubhūtānaṃ
M0.200 kāmarūpārūpabhavānaṃ gahaṇaṃ veditabbanti yojanā .Tatthāti vedanāttayadhātuttayesu .
Niddhāraṇe cetaṃ bhummaṃ .
Dukkhapaṭighāto dukkhe anabhirati .
Yattha tatthāti dukkhavedanāya taṃsampayuttesu aniṭṭharūpādīsu vāti yattha tattha .
Mahaggatā upādinnakkhandhā rūpārūpabhavā , anupādinnakkhandhā rūpārūpāvacaradhammā .
Tatthāti yathāvuttesu mahaggatadhammesu bhavarāgoicceva veditabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha kāmarāgānusayo nānusetī ’’ ti .
Diṭṭhānusayādīnan ti ādi -saddena vicikicchānusayaavijjānusayādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ na vuttan ti suvuttametaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ uppattiṭṭhānapucchāyaṃ ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesu ’’ icceva vissajjitattā .
Kāmarāgo pana yattha nānuseti , taṃ dukkhavedanārūpārūpadhātuvinimuttaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ
V0.204 atthīti dassetuṃ ‘‘ nanu cā ’’ tiādi āraddhaṃ .Tattha tadanusayanaṭṭhānatoti tassa kāmarāgānusayassa anusayanaṭṭhānato .
Aññā nekkhammassitasomanassupekkhāsaṅkhātā .
Ayamettha saṅkhepattho – nekkhammassitadomanasse viya paṭighānusayo nekkhammassitasomanassupekkhāsu kāmarāgānusayo nānusetīti ‘‘ yattha kāmarāgānusayo nānuseti , tattha diṭṭhānusayo nānusetī ’’ ti sakkā vattunti tasmā taṃ uddharitvā na vuttanti .
Hontūti tāsaṃ vedanānaṃ atthitaṃ paṭijānitvā uddharitvā avacanassa kāraṇaṃ dassento āha ‘‘ na pana … pe … taṃ na vuttan ’’ ti .
Tadanusayanaṭṭhānan ti tesaṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhānaṃ .
Tasmāti yasmā satipi kāmarāgānusayanaṭṭhānato aññasmiṃ diṭṭhānusayādīnaṃ anusayanaṭṭhāne taṃ pana dhātuttayavedanāttayavinimuttaṃ natthi vedanādvayabhāvato , tasmā .
Taṃ vedanādvayaṃ na vuttaṃ visuṃ na uddhaṭanti attho .
Tasmāti yasmā ‘‘ yattha kāmarāgādayo nānusenti , tattha diṭṭhivicikicchā nānusentī ’’ ti ayamattho ‘‘ āmantā ’’ ti iminā paṭivacanavissajjanena avibhāgato vuttoti ‘‘ yattha kāmarāgādayo anusenti , tattha diṭṭhivicikicchā anusentī ’’ ti ayampi attho avibhāgatova labbhati , tasmā .
Avibhāgato ca dukkhaṃ paṭighassa anusayanaṭṭhānanti dīpitaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ avisesena … pe … veditabban ’’ ti .
Tattha avisesenāti gehassitaṃ nekkhammassitanti visesaṃ akatvā .
Samudāyavasena
M0.201 gahetvāti yathāvuttaavayavānaṃ samūhavasena dukkhantveva gahetvā .‘‘ Avisesena samudāyavasena gahetvā ’’ ti imamatthaṃ tathā -saddena anukaḍḍhati ‘‘ dvīsu vedanāsū ’’ ti etthāpi gehassitādivibhāgassa anicchitattā .
Yadi evaṃ ‘‘ paṭighaṃ tena pajahati , na tattha paṭighānusayo anusetī ’’ ti idaṃ suttapadaṃ kathanti codanaṃ sandhāya ‘‘ apicā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatthāti tasmiṃ domanasse , taṃsampayutte vā paṭighe .
Nekkhammassitaṃ domanassan tiādinā neyyatthamidaṃ suttaṃ , na nītatthanti dasseti .
Yathā pana suttaṃ udāhaṭaṃ , tathā idha kasmā na vuttanti āha ‘‘ paṭighuppattirahaṭṭhānatāyā ’’ tiādi .
Evampi suttābhidhammapāṭhānaṃ kathamavirodhoti āha nippariyāyadesanā hesā , sā pana pariyāyadesanāti .
Evañca katvāti pariyāyadesanattā eva .
Rāgānusayoti kāmarāgānusayo adhippeto .
Yato ‘‘ anāgāmimaggena samugghātanaṃ sandhāyā ’’ ti vuttaṃ , tasmā tassa na mahaggatadhammā anusayanaṭṭhānanti taṃ paṭhamajjhānañca anāmasitvā ‘‘ na hi lokiyā … pe … nānusetīti sakkā vattun ’’ ti vuttaṃ .
Avatthubhāvatoti sabhāveneva anuppattiṭṭhānattā .
Idhāti imasmiṃ anusayayamake .
Vuttanayenāti ‘‘ nekkhammassitaṃ domanassaṃ uppādetvā ’’ tiādinā vuttena nayena
V0.205 .Taṃpaṭipakkhabhāvatoti tesaṃ paṭighādīnaṃ paṭipakkhassa maggassa sabbhāvato .
Na kevalaṃ maggasabbhāvato , atha kho balavavipassanāsabbhāvatopīti dassento āha ‘‘ taṃsamugghā … pe … bhāvato cā ’’ ti .
Idāni yadetaṃ tattha tattha ‘‘ anusayanaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , taṃ gahetabbadhammavasena vā siyā gahaṇavisesena vāti dve vikappā , tesu paṭhamaṃ sandhāyāha ‘‘ ārammaṇe anusayanaṭṭhāne satī ’’ ti .
Rūpādiārammaṇe anusayānaṃ anusayanaṭṭhānanti gayhamāne yamatthaṃ sandhāya ‘‘ na sakkā vattun ’’ ti vuttaṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ dukkhāya hī ’’ tiādimāha .
Yadi siyāti yadi kāmarāgānusayo siyā .
Etassapīti diṭṭhānusayasampayuttalobhassapi ‘‘ sabbasakkāyapariyāpannesu dhammesū ’’ ti kāmarāgassa ṭhānaṃ vattabbaṃ siyā , na ca vuttaṃ .
Atha panātiādi dutiyavikappaṃ sandhāya vuttaṃ .
Ajjhāsayavasena taṃninnatāyāti asatipi ārammaṇakaraṇe yattha kāmarāgādayo ajjhāsayato ninnā , taṃ tesaṃ anusayanaṭṭhānaṃ .
Tena
M0.202 vuttaṃ ‘‘ anugato hutvā setī ’’ ti .Atha pana vuttanti sambandho .
Yathātiādi yathāvuttassa atthassa udāharaṇavasena nirūpanaṃ .
Dukkhe paṭihaññanavaseneva pavattati , nārammaṇakaraṇavasenāti adhippāyo .
Dukkhameva tassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttan ti ajjhāsayassa tattha ninnattā dukkhameva tassa paṭighassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ , nālambitaṃ rūpādi sukhavedanā cāti adhippāyo .
Evan ti yathā aññārammaṇassapi paṭighassa ajjhāsayato dukkhaninnatāya dukkhameva anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ , evaṃ .
Dukkhādīsu … pe … vuttanti ‘‘ dukkhena sukhaṃ adhigantabbaṃ .
Natthi dinnan ’’ ti ca ādinā kāyakilamanadukkhe dānānubhāvādike ca micchābhinivesanavasena uppajjamānena diṭṭhānusayena sampayutto aññārammaṇopi lobho ‘‘ evaṃ sukhaṃ bhavissatī ’’ ti ajjhāsayato sukhābhisaṅgavaseneva pavattatīti sukhupekkhābhedaṃ sātasantasukhadvayameva assa lobhassa anusayanaṭṭhānaṃ vuttaṃ pāḷiyaṃ , na yathāvuttaṃ dukkhādi , tasmā bhavarāga … pe … na virujjhati .
Ekasmiṃyeva cātiādi dutiyavikappaṃyeva upabrūhanatthaṃ vuttaṃ .
Tattha rāgassa sukhajjhāsayatā taṃsamaṅgino puggalassa vasena veditabbā , tanninnabhāvena vā cakkhussa visamajjhāsayatā viya .
Esa nayo sesesupi .
Tesaṃ rāgapaṭighānaṃ nānānusayaṭṭhānatā hoti ekasmimpi ārammaṇeti attho .
Evañca katvāti asatipi gahetabbabhede gahaṇavisesena anusayanaṭṭhānassa bhinnattā eva .
‘‘ Yattha … pe … no ’’ ti vuttaṃ , aññathā virujjheyya .
Gahetabbabhedena hi rāgapaṭighānaṃ anusayanaṭṭhānabhede
V0.206 gayhamāne vipākamatte ṭhātabbaṃ siyā , na ca taṃ yuttaṃ , napi sabbesaṃ purisadvārānaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ niyatanti .Yadipi yathāvuttalobhassa vuttanayena kāmarāgānusayatā sambhavati , yathā pana sukhupekkhāsu iṭṭhārammaṇe ca uppajjantena domanassena saha pavatto doso dubbalabhāvena paṭighānusayo na hoti , evaṃ yathāvuttalobhopi kāmarāgānusayo na hotīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Na paṭighānusayoti ettha na -kāro paṭisedhanattho , na aññattho , itarattha pana sambhavo eva natthīti dassento ‘‘ yaṃ panetan ’’ tiādimāha .
Tattha ‘‘ na hi domanassassa paṭighānusayabhāvāsaṅkā atthī ’’ ti iminā na -kārassa aññatthatābhāvadassanamukhena abhāvatthataṃ samattheti .
Desanā
M0.203 saṃkiṇṇā viya bhaveyyāti ettha desanāsaṅkaraṃ dassetuṃ ‘‘ bhavarāgassapi … pe … bhaveyyā ’’ ti vuttaṃ .Tassattho – yathā kāmarāgassa kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu ārammaṇakaraṇavasena uppatti vuttā ‘‘ kāmarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī ’’ ti , evaṃ yadi ‘‘ bhavarāgo kāmadhātuyā dvīsu vedanāsu anusetī ’’ ti vucceyya , bhavarāgassapi … pe … bhaveyya .
Tato ca kāmarāgena saddhiṃ bhavarāgassa desanā saṃkiṇṇā bhaveyya , kāmarāgato ca bhavarāgassa viseso dassetabbo .
So ca sahajātānusayavasena na sakkā dassetunti ārammaṇakaraṇavasena dassetabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ tasmā ārammaṇa … pe … adhippāyo ’’ ti .
Tattha ārammaṇavisesenāti rūpārūpadhātusaṅkhātaārammaṇavisesena .
Visesadassanatthan ti kāmarāgato bhavarāgassa visesadassanatthaṃ .
Evaṃ desanā katāti ‘‘ rūpadhātuyā arūpadhātuyā ettha bhavarāgānusayo anusetī ’’ ti evaṃ visaye bhummaṃ katvā desanā katā .
Tenāha ‘‘ sahajātavedanāvisesābhāvato ’’ ti .
Uppattiṭṭhānavāravaṇṇanā niṭṭhitā .