5. Saccayamakaṃ
1. Paṇṇattivāravaṇṇanā
10-26.
Soti
M0.185 dukkhasaddo .Aññatthāti saṅkhāradukkhavipariṇāmadukkhadukkhādhiṭṭhānesu .
Aññanirapekkhoti saṅkhārādipadantarānapekkho .
Tenāti aññanirapekkhadukkhapadaggahaṇato .
Tasmiṃ dukkhadukkhe visayabhūte .
Esa dukkhasaddo ‘‘ dukkhaṃ dukkhasaccan ’’ ti ettha paṭhamo dukkhasaddo .
Tañca dukkhadukkhaṃ .
‘‘ Dukkhaṃ dukkhasaccan ’’ ti ettha dukkhameva dukkhasaccanti nayidaṃ avadhāraṇaṃ icchitabbaṃ , dukkhaṃ dukkhasaccamevāti pana icchitabbanti āha ‘‘ ekantena dukkhasaccamevā ’’ ti .
Saccavibhaṅge vuttesu samudayesu koci phaladhammesu natthīti saccavibhaṅge pañcadhā vuttesu samudayesu ekopi phalasabhāvesu natthi , phalasabhāvo natthīti attho .
‘‘ Phaladhammo natthī ’’ ti ca pāṭho .
Maggasaddo ca phalaṅgesūti sāmaññaphalaṅgesu sammādiṭṭhiādīsu ‘‘ maggaṅgaṃ maggapariyāpannan ’’ tiādinā ( vibha .492,495) āgato maggasaddo maggaphalattā pavattati kāraṇūpacārenāti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ na maggakiccasabbhāvā ’’ tiādi .
Tasmāti yasmā saccadesanāya pabhavādisabhāvā eva dhammā samudayādipariyāyena vuttā , na appabhavādisabhāvā , tasmā
V0.190 .Ettha ca tebhūmakadhammānaṃ yathārahaṃ dukkhasamudayasaccantogadhattā asaccasabhāve sabhāvadhamme ca uddharanto phaladhamme eva uddhari .
Nanu ca maggasampayuttāpi dhammā asaccasabhāvāti tepi uddharitabbāti ?
Na , tesaṃ maggagatikattā .
‘‘ Phaladhammesū ’’ ti ettha dhammaggahaṇena vā phalasampayuttadhammānaṃ viya tesampi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Padasodhanena … pe … idha gahitāti etena asaccasabhāvānaṃ dhammānaṃ pakaraṇena nivattitataṃ āha .
Tesan ti dukkhādīnaṃ .
Tabbisesanayogavisesan ti tena dukkhādivisesanayogena visiṭṭhataṃ .
Saccavisesanabhāveneva dukkhādīnaṃ pariññeyyatādibhāvo siddhoti āha ‘‘ ekantasaccattā ’’ ti .
Yathā cetthāti yathā etasmiṃ saccayamake suddhasaccavāre saccavisesanabhūtā eva dukkhādayo gahitā .
Evaṃ khandhayamakādīsupīti na suddhasaccavāre eva ayaṃ nayo dassitoti attho .
Padasodhanavāre taṃmūlacakkavāre ca ‘‘ rūpaṃ rūpakkhandho ’’ tiādinā samudāyapadānaṃyeva vuttattā vattabbameva natthīti ‘‘ suddhakkhandhādivāresū ’’ ti vuttaṃ .
Tathā cetthāpi
M0.186 suddhavāre eva ayaṃ nayo dassito .Yadi suddhakkhandhādivāresu khandhādivisesanabhūtānameva rūpādīnaṃ gahaṇena bhavitabbaṃ , atha kasmā khandhādivisesanato aññesampi rūpādīnaṃ vasena attho dassitoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ aṭṭhakathāyaṃ panā ’’ tiādi .
Purimo eva attho yutto , yuttito pāṭhova balavāti .
Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Pavattivāravaṇṇanā
27-164.
Dukkhapariññā yāva dukkhasamatikkamanatthāti sappadesaṃ pavattāpi sā tadatthāvahā bhaveyyāti kassaci āsaṅkā siyāti dassento āha ‘‘ ariyattā … pe … katvā vuttan ’’ ti .
Keci panettha ‘‘ antimabhave ṭhitattā ’’ ti kāraṇaṃ vadanti , taṃ na yujjati upapattiyā dukkhavicārattā , na ca sabbe suddhāvāsā antimabhavikā uddhaṃsotavacanato .
‘‘ Yassa dukkhasaccaṃ uppajjatī ’’ ti uppādāvatthā .
Avisesena dukkhasaccapariyāpannā dhammā sambandhībhāveneva
V0.191 taṃsamaṅgī ca puggalo vuttoti dassento ‘‘ sabbe upapajjantā ’’ tiādiṃ vatvā svāyamattho yasmā nicchayarūpena gahito , nicchitasseva ca atthassa vibhāgadassanena bhavitabbaṃ , tasmā ‘‘ tesveva … pe … upapannamevā ’’ ti āha .Tattha tesveva keci dassīyantīti sambandho .
Ekakoṭṭhāsuppattisamaṅginoti dukkhakoṭṭhāsuppattisamaṅgino .
Tesūti sanniṭṭhānena gahitesu .
Maggaphaluppādasamaṅgīsūti maggaphaluppādasamaṅgīnaṃ , ayameva vā pāṭho .
Ettha cātiādinā ‘‘ sabbesan ’’ tiādipāḷiyā piṇḍatthaṃ dasseti .
Tattha samudayasaccuppādavomissassa dukkhasaccuppādassāti idaṃ anādare sāmivacanaṃ .
Katthaci samudayasaccuppādavomissepi dukkhasacce taṃrahitassa samudayasaccuppādarahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā .
Keci pana ‘‘ samudayasaccāvomissassā ’’ ti paṭhanti , tesaṃ ‘‘ taṃrahitassā ’’ ti idaṃ purimapadassa atthavivaraṇaṃ veditabbaṃ .
Taṃsahitassāti samudayasaccuppādasahitassa dukkhasaccuppādassa dassanavasena vuttanti yojanā .
Tesan ti asaññasattānaṃ , pavattiyaṃ dukkhasaccassa uppādo ‘‘ pavatte ’’ tiādinā vuttesu dvīsupi koṭṭhāsesu na gahitoti attho .
Paṭisandhiyaṃ pana
M0.187 tesaṃ uppādassa paṭhamakoṭṭhāsena gahitatā dassitā eva .Tathā nirodho cāti yathā asaññasattānaṃ paṭisandhiyaṃ dukkhasaccassa uppādo paṭhamakoṭṭhāsena gahito , pavattiyaṃ pana so dvīhi koṭṭhāsehi na gahito , tathā tesaṃ dukkhasaccassa nirodhopīti attho .
Tathā hi ‘‘ sabbesaṃ cavantānaṃ pavatte taṇhāvippayuttacittassa bhaṅgakkhaṇe ’’ tiādinā ( yama .1. saccayamaka .88) nirodhavāre pāḷi pavattā .
Eseva nayoti yvāyaṃ ‘‘ ettha cā ’’ tiādinā samudayasaccayamake pāḷiyā atthanayo vutto , maggasaccayamakepi eseva nayo , evameva tatthāpi attho netabboti attho .
Tathā hi ‘‘ sabbesaṃ upapajjantānan ’’ tiādinā tattha pāḷi pavattā .
Evañca satīti evaṃ khaṇavasena okāsaggahaṇe satīti yathāvuttamatthaṃ ananujānanavasena paccāmasati .
Etassa vissajjaneti etassa yamakapadassa vissajjane .
‘‘ Aggamaggassa uppādakkhaṇe , arahantānaṃ cittassa uppādakkhaṇe , yassa cittassa anantarā aggamaggaṃ paṭilabhissanti , tassa cittassa uppādakkhaṇe , asaññasattaṃ upapajjantānaṃ tesaṃ tattha dukkhasaccaṃ uppajjati , no ca tesaṃ tattha samudayasaccaṃ uppajjissatī ’’ ti ( yama .1. saccayamaka .71) purimakoṭṭhāsassa āgatattā virodho natthīti ‘‘ pacchimakoṭṭhāse ’’ tiādi vuttaṃ
V0.192 .Tattha tasmāti yasmā na upapatticittuppādakkhaṇo bhāvino samudayapaccuppādassa ādhāro , atha kho kāmāvacarādiokāso , tasmā .
Puggalokāsavāro hesāti yasmā puggalokāsavāro esa , tasmā ‘‘ tesaṃ tatthā ’’ ti ettha okāsavasena tattha-saddassa attho veditabbo .
Yadi puggalokāsavāre kāmāvacarādiokāsavaseneva attho gahetabbo , na khaṇavasena , atha kasmā ‘‘ sabbesaṃ upapajjantānan ’’ tiādinā okāsaṃ anāmasitvā tattha vissajjanaṃ pavattanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tattha … pe … so evā ’’ ti .
Tattha tatthāti okāsavāre .
Puggalavisesadassanatthan ti puggalasaṅkhātavisesadassanatthaṃ .
Yattha teti yasmiṃ kāmāvacarādiokāse te puggalā .
Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha .
So hi ‘‘ pavatte cittassa bhaṅgakkhaṇe dukkhasaccaṃ nuppajjatī ’’ ti ettha cittajarūpameva adhippetaṃ cittapaṭibaddhavuttittāti kāraṇaṃ vadati .
Apare ‘‘ arūpeti imaṃ purimāpekkhampi hotīti tena pavattaṃ visesetvā arūpabhavavasena ayamattho vutto
M0.188 , tasmā ‘ yassa vā pana samudayasaccaṃ nirujjhati , tassa dukkhasaccaṃ uppajjatīti ?No ’ tiādīsupi evamattho veditabbo ’’ ti vadanti .
Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahitoti idaṃ cittassa anadhikatattā vuttaṃ .
Yattha pana samudayasaccassa uppādanicchayo , tattheva tassa anuppādanicchayenapi bhavitabbaṃ cittena ca vinā puggalasseva anupalabbhanatoti ‘‘ yassa samudayasaccaṃ nuppajjatī ’’ ti ettha samudayasaccādhāraṃ cittaṃ atthato gahitamevāti sakkā viññātuṃ .
Apica indriyabaddhepi na sabbo rūpuppādo ekantena cittuppādādhīnoti sakkā vattuṃ cittuppattiyā vināpi tattha rūpuppattidassanato , tasmā cittajarūpameva cittassa uppādakkhaṇe uppajjati , na itaraṃ , itaraṃ pana tassa tīsupi khaṇesu uppajjatīti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Vibhajitabbā avibhattā nāma natthīti siyāyaṃ pasaṅgo paṭhamavāre , dutiyavāre pana vibhajanā eva sāti nāyaṃ pasaṅgo labbhati , paṭhamavārepi vā nāyaṃ pasaṅgo .
Kasmā ?
Esā hi yamakassa pakati , yadidaṃ yathālābhavasena yojanā .
Dutiye citte vattamāneti ettha ‘‘ paṭhamaṃ bhavaṅgaṃ , dutiyaṃ cittan ’’ ti vadanti .
Bhavanikantiyā āvajjanampi vipākappavattito visadisattā ‘‘ dutiyan ’’ ti vattuṃ sakkā , tato paṭṭhāya pubbe tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthāti vattabbāti apare .
Bhavanikantiyā pana sahajātaṃ paṭhamaṃ cittaṃ idha dutiyaṃ cittanti adhippetaṃ .
Tato pubbe pavattaṃ sabbaṃ abyākatabhāvena samānajātikattā ekanti katvā tato paṭṭhāya heṭṭhā tassa tattha samudayasaccaṃ nuppajjitthevāti
V0.193 .Tenāha ‘‘ sabbantimena paricchedenā ’’ tiādi .
Tasmin ti dutiye citte .
Tena samānagatikattāti tena yathāvuttadutiyacittena ca taṃsamaṅgino vā dukkhasaccaṃ uppajjittha , no ca samudayasaccanti vattabbabhāvena samānagatikattā .
Evañca katvāti tena samānagatikatāya dassitattā eva .
Yathāvuttāti dutiyākusalacittato purimasabbacittasamaṅgino aggahitā honti itarabhāvābhāvato .
Vuttamevatthaṃ pāṭhantarena samatthetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ .
Teti catuvokārā .
Vajjetabbāti ‘‘ itaresan ’’ ti visesanena nivattetabbā .
Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti dutiyacittakkhaṇasamaṅgibhāvena vuttappakārā yathā suddhāvāsasaṅkhātā pañcavokārā pubbe vuttā santi , evaṃ catuvokārā pubbe vuttā na hi santīti yojanā .
‘‘ Yassa
M0.189 yatthā ’’ ti puggalokāsā ādheyyādhārabhāvena apekkhitāti āha ‘‘ puggalokāsā aññamaññaparicchinnā gahitā ’’ ti .Kāmāvacare … pe … upapannāti ettha kāmāvacare abhisametāvino rūpāvacaraṃ upapannā , rūpāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannā , vā-saddena kāmāvacare abhisametāvino arūpāvacaraṃ upapannāti ca yojetabbaṃ .
Tatthāti upapannokāse .
Abhisamayoti uparimaggābhisamayo yāva upapanno na bhavissati , tāva te tattha upapannapuggalā ettha etasmiṃ ‘‘ abhisametāvīnan ’’ tiādinā vutte dutiyakoṭṭhāse na gayhanti puggalokāsānaṃ aññamaññaṃ paricchinnattā .
Yadi evaṃ kiṃ te imasmiṃ yamake asaṅgahitāti āha ‘‘ te panā ’’ tiādi .
Tattha yaṃ vuttaṃ ‘‘ samānagatikāti visuṃ na dassitā ’’ ti , taṃ pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ anabhisametāvīnan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tassattho –
‘‘ anabhisametāvīnan ’’ ti iminā paṭhamapadena gahitā sabbattha magguppattirahe sampattibhave tattha suddhāvāse ye anabhisametāvino , tesu dvippakāresu suddhāvāsā yasmiṃ kāle tattha anabhisametāvinoti gahetabbā , tattha nesaṃ tathā gahetabbakālassa visesanatthaṃ ‘‘ suddhāvāsānaṃ dutiye citte vattamāne ’’ ti vuttanti .
Etenāti etena vacanena .
Vodānacittaṃ nāma maggacittānaṃ anantarapaccayabhūtaṃ cittaṃ , idha pana aggamaggacittassa .
Tatoti yathāvuttavodānacittato purimataracittasamaṅgino , anulomañāṇasampayuttacittasamaṅgino , avasiṭṭhavuṭṭhānagāminivipassanācittādisamaṅginopi .
Tenāha ‘‘ yāva sabbantimataṇhāsampayuttacittasamaṅgī , tāva dassitā ’’ ti .
Paṭisandhicuticittānaṃ
V0.194 bhaṅguppādakkhaṇā pavatte cittassa bhaṅguppādakkhaṇehi dukkhasaccādīnaṃ nuppādādīsu samānagatikāti katvā vuttaṃ ‘‘ pavatte cittassā ’’ tiādi .Tattha cuticittassapi uppādakkhaṇassa gahaṇaṃ daṭṭhabbanti yojanā .
Dvīsupi koṭṭhāsesūti samudayasaccassa bhāvino nirodhassa appaṭikkhepapaṭikkhepavasena pavattesu purimapacchimakoṭṭhāsesu .
Na visesitan ti yathāvutte appaṭikkhepe ca satipi visesetvā na vuttanti attho .
Ekassapi puggalassa tādisassa maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇasamaṅgino purimakoṭṭhāsasseva abhajanato koṭṭhāsadvayasambhavābhāvatoti attho .
Idāni tamevatthaṃ vivarituṃ ‘‘ yassa dukkhasaccan ’’ tiādi vuttaṃ .
Kesañci puggalānaṃ .
Niddhāraṇe cetaṃ sāmivacanaṃ .
‘‘ Maggassa ca phalassa
M0.190 cā ’’ ti vuttamaggaphalāni dassento ‘‘ tiṇṇaṃ phalānaṃ dvinnañca maggānan ’’ ti āha .Tāni pana heṭṭhimāni tīṇi phalāni majjhe ca dve maggā veditabbā .
Nirantaraṃ anuppādetvāti paṭipakkhadhammehi avokiṇṇaṃ katvā saha vipassanāya maggaṃ uppādentena yā sātaccakiriyā kātabbā , taṃ akatvāti attho .
Tenāha ‘‘ antarantarā … pe … uppādetvā ’’ ti .
‘‘ Arūpe maggassa ca phalassa ca bhaṅgakkhaṇe ’’ ti avisesato vutte kathamayaṃ viseso labbhatīti āha ‘‘ sāmaññavacanenapī ’’ tiādi .
Tena apavādavisayapariyāyena upasaggā abhinivisantīti lokasiddhoyaṃ ñāyoti dasseti .
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pariññāvāravaṇṇanā
165-170.
Etthevāti imasmiṃ saccayamake eva .
Apariññeyyatādassanatthan ti ettha a -kāro na pariññeyyābhāvavacano , nāpi pariññeyyapaṭipakkhavacano , atha kho tadaññavacanoti yathārahaṃ saccesu labbhamānānaṃ pahātabbatādīnampi dassane āpanneyeva samayavāro dassanaparo , yesañca na dassanaparo , tesu kesuci saccesu labbhamānānampi kesañci visesānaṃ ayaṃ vāro na dassanaparoti dassento ‘‘ sacchikaraṇa … pe … dassanatthañcā ’’ ti āha .
Samudaye pahānapariññāva vuttā , na tīraṇapariññāti yuttaṃ tāvetaṃ samudayassapi tīretabbasabhāvattā ,‘‘ dukkhe tīraṇapariññāva
V0.195 vuttā , na pahānapariññā ’’ ti idaṃ pana kasmā vuttaṃ , nanu dukkhaṃ appahātabbamevāti ?Samudayasaccavibhaṅge vuttānaṃ kesañci samudayakoṭṭhāsānaṃ dukkhasacce saṅgahaṇato dukkhasamudaye vā asaṅkaratova gahetvā bhūtakathanametaṃ daṭṭhabbaṃ .
Ubhayatthāti dukkhe samudaye ca vuttā .
Kasmā ?
Tesaṃ sādhāraṇāti .
Evaṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedabhinnaṃ yathāvuttaṃ pariññākiccaṃ pubbabhāge nānakkhaṇe labbhamānampi maggakāle ekakkhaṇe eva labbhati ekañāṇakiccattāti dassetuṃ ‘‘ maggañāṇañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Pariññāvāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Saccayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .