6. Saṅkhārayamakaṃ
1. Paṇṇattivāravaṇṇanā
1. Satipi
M0.191 kusalamūlādīnampi vibhattabhāve khandhādivibhāgo tato sātisayoti dassento ‘‘ khandhādayo viya pubbe avibhattā ’’ ti āha .Pakārattho vā ettha ādi -saddo ‘‘ bhūvādayo ’’ tiādīsu viyāti kusalamūlādīnampi saṅgaho daṭṭhabbo .
Aviññātattā nisāmentehi .
Hetuattho vā ettha luttaniddiṭṭho aviññāpitattāti attho .
Yadipi kāyasaṅkhārānaṃ vikappadvayepi hetuphalabhāvoyeva icchito , sāmivacanarūpāvibhūto pana attheva atthabhedoti dassento ‘‘ kāyassa … pe … kattuatthe ’’ ti āha .
So panāti kattuattho .
2-7.
Suddhikaekekapadavasenāti ‘‘ kāyo saṅkhāro ’’ tiādīsu dvīsu dvīsu padesu aññamaññaṃ asammissaekekapadavasena .
Atthābhāvatoti yathādhippetatthābhāvato .
Aññathā karajakāyādiko attho attheva .
Tenevāha ‘‘ padasodhana … pe … avacanīyattā ’’ ti .
Idāni tameva atthābhāvaṃ byatirekavasena dassento ‘‘ yathā ’’ tiādimāha .
Kasmā pana ubhayattha samāne samāsapadabhāve tattha attho labbhati , idha na labbhatīti ?
Bhinnalakkhaṇattā .
Tattha hi rūpakkhandhādipadāni
V0.196 samānādhikaraṇānīti padadvayādhiṭṭhāno eko attho labbhati , idha pana kāyasaṅkhārādipadāni bhinnādhikaraṇānīti tathārūpo attho na labbhatīti .Tenāha ‘‘ yathādhippetatthābhāvato ’’ ti .
Visuṃ adīpetvāti ‘‘ kāyasaṅkhāro ’’ tiādinā saha vuccamānopi kāyasaṅkhārasaddo visuṃ visuṃ attano atthaṃ ajotetvā ekaṃ atthaṃ yadi dīpetīti parikappavasena vadati .
Tena kāyasaṅkhārasaddānaṃ samānādhikaraṇataṃ ulliṅgeti .
‘‘ Kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno ’’ ti kasmā vuttaṃ ,‘‘ saṅkhārasaddo saṅkhārattheva vattamāno ’’ ti pana vattabbaṃ siyā .
Evañhi sati khandhatthe vattamāno khandhasaddo viya rūpasaddena kāyasaddena visesitabboti idaṃ vacanaṃ yujjeyya , kāyasaṅkhārasaddānaṃ pana samānādhikaraṇatte na kevalaṃ saṅkhārasaddoyeva saṅkhāratthe
M0.192 vattati , atha kho kāyasaddopīti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ kāyasaṅkhārasaddo kāyasaṅkhāratthe vattamāno ’’ ti vuttaṃ siyā , kāyasaddena samānādhikaraṇenāti adhippāyo .Byadhikaraṇena pana saṅkhārassa visesitabbatā atthevāti .
Imassa vārassāti suddhasaṅkhāravārassa .
Padasodhanena dassitānan ti ettakeva vuccamāne tattha dassitabhāvasāmaññena suddhakāyādīnampi gahaṇaṃ āpajjeyyāti taṃnivāraṇatthaṃ ‘‘ yathādhippetānamevā ’’ ti āha .
Kāyādipadehi aggahitattāti suddhakāyādipadehi aggahitattā .
Idha panāti aṭṭhakathāyaṃ .
Suddhasaṅkhāravāraṃ sandhāya vuttampi suddhasaṅkhāravāramevettha ananujānanto sakalasaṅkhārayamakavisayanti āha ‘‘ idha pana saṅkhārayamake ’’ ti .
Adhippetatthapariccāgoti assāsapassāsādikassa adhippetatthassa aggahaṇaṃ cetanākāyaabhisaṅkharaṇasaṅkhārādi anadhippetatthapariggaho .
Yadi ‘‘ kāyo saṅkhāro ’’ tiādinā suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavārā atthābhāvato idha na gahetabbā , atha kasmā pavattivārameva anārabhitvā aññathā desanā āraddhāti āha ‘‘ padasodhanavārataṃmūlacakkavārehī ’’ tiādi .
Saṃsayo hoti saṅkhārasaddavacanīyatāsāmaññato kāyasaṅkhārādipadānaṃ byadhikaraṇabhāvato ca .
Tenevāha ‘‘ asamānādhikaraṇehi … pe … dassitāyā ’’ ti .
Paṇṇattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Pavattivāravaṇṇanā
19. Saṅkhārānaṃ
V0.197 puggalānañca okāsattāti sampayuttānaṃ nissayapaccayatāya , saṅkhārānaṃ samāpajjitabbatāya puggalānaṃ jhānassa okāsatā veditabbā , bhūmi pana yadaggena puggalānaṃ okāso , tadaggena saṅkhārānampi okāso .‘‘ Dutiye jhāne tatiye jhāne ’’ tiādinā jhānaṃ ,‘‘ kāmāvacare rūpāvacare ’’ tiādinā bhūmi ca visuṃ okāsabhāvena gahitā .
Itīti hetuattho , yasmā jhānampi okāsabhāvena gahitaṃ , tasmāti attho .
Puggalavāre ca okāsavasena puggalaggahaṇeti puggalavāre ca yadā puggalokāsasaṅkhārādīnaṃ okāsabhāvena gayhati , tadā
M0.193 tesaṃ dvinnaṃ okāsānaṃ vasena gayhanaṃ hotīti yattha so puggalo , yañca tasmiṃ puggale jhānaṃ upalabbhati , tesaṃ dvinnaṃ bhūmijhānasaṅkhātānaṃ okāsānaṃ vasena yathārahaṃ kāyasaṅkhārādīnaṃ gahaṇaṃ kathanaṃ hotīti .Tasmāti yasmā etadeva , tasmā .
Dutiyatatiyajjhānokāsavasenāti dutiyatatiyajjhānasaṅkhātaokāsavasena gahitā .
Kathaṃ ?
‘‘ Vinā vitakkavicārehi assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe ’’ ti evaṃ gahitā puggalā visesetvā dassitā .
Kena ?
Teneva vitakkavicārarahitaassāsapassāsuppādakkhaṇenāti yojetabbaṃ .
Paṭhamakoṭṭhāse jhānokāsavasena puggaladassanaṃ katanti vuttaṃ ‘‘ puna … pe … dassetī ’’ ti .
Bhūmiokāsavasena puggalaṃ dassetīti sambandho .
Dvippakārānan ti jhānabhūmiokāsabhedena duvidhānaṃ .
Tesan ti puggalānaṃ .
‘‘ Paṭhamaṃ jhānaṃ samāpannānaṃ kāmāvacarānan ’’ ti ca idaṃ nivattetabbagahetabbasādhāraṇavacanaṃ , tassa ca avacchedakaṃ ‘‘ assāsapassāsānaṃ uppādakkhaṇe ’’ ti idanti vuttaṃ ‘‘ visesa … pe … khaṇe ’’ ti .
Tena visesanena .
Kāmāvacarānampīti pi -saddo sampiṇḍanattho .
Tena na kevalaṃ rūpārūpāvacaresu paṭhamajjhānaṃ samāpannānaṃ , atha kho kāmāvacarānampīti vuttamevatthaṃ sampiṇḍeti .
Kīdisānaṃ kāmāvacarānanti āha ‘‘ gabbhagatādīnan ’’ ti .
Ādi -saddena udakanimuggavisaññibhūtā saṅgahitā , na matacatutthajjhānasamāpannanirodhasamāpannā .
Te hi akāmāvacaratāya viya rūpārūpabhavasamaṅgino vitakkavicāruppattiyāva nivattitā .
Ekantikattāti assāsapassāsābhāvassa ekantikattā .
Nidassitāti rūpārūpāvacarā nidassanabhāvena vuttā , na tabbirahitānaṃ aññesaṃ abhāvatoti adhippāyo .
Paṭhamajjhānokāsā assāsapassāsavirahavisiṭṭhāti yojanā .
Paṭhamañcettha paṭhamajjhānasamaṅgīnaṃ rūpārūpāvacarānaṃ gahaṇaṃ , dutiyaṃ yathāvuttagabbhagatādīnaṃ .
Iminā nayenāti yvāyaṃ
V0.198 ‘‘ saṅkhārānaṃ puggalānañcā ’’ tiādinā jhānokāsabhūmiokāsavasena puggalavibhāganayo vutto , iminā nayena upāyena .Sabbattha sabbapucchāsu .
21. Etasmiṃ pana atthe satīti yvāyaṃ uppattibhūmiyā jhānaṃ visesetvā attho vutto , etasmiṃ atthe gayhamāne aññatthapi uppattibhūmiyā jhānaṃ visesitabbaṃ bhaveyya , tathā ca aniṭṭhaṃ āpajjatīti dassento ‘‘ catutthajjhāne ’’ tiādimāha .
Kiṃ pana taṃ aniṭṭhanti āha ‘‘ bhūmīnaṃ
M0.194 okāsabhāvasseva aggahitatāpattito ’’ ti .Yattha yattha hi jhānaṃ gayhati , tattha tattha taṃ uppattibhūmiyā visesitabbaṃ hoti .
Tathā sati jhānokāsova gahito siyā , na bhūmiokāso guṇabhūtattā .
Kiñca ‘‘ catutthajjhāne rūpāvacare arūpāvacare ’’ ti ettha rūpārūpabhūmiyā catutthajjhāne visesiyamāne tadekadesova okāsavasena gahito siyā , na sabbaṃ catutthajjhānaṃ .
Tenāha ‘‘ sabbacatutthajjhānassa okāsavasena aggahitatāpattito cā ’’ ti .
Jhānabhūmokāsānan ti jhānokāsabhūmiokāsānaṃ .
Nanu ca jhānabhūmiokāse asaṅkarato yojiyamāne na sabbasmiṃ paṭhamajjhānokāse kāyasaṅkhāro vacīsaṅkhāro ca atthi , tathā sabbasmiṃ kāmāvacarokāseti codanuppattiṃ sandhāya tassa parihāraṃ vattuṃ ‘‘ yadipī ’’ tiādimāha .
Tatthāti paṭhamajjhānokāse kāmāvacarokāse ca .
Taṃdvayuppattīti tassa kāyavacīsaṅkhāradvayassa uppatti .
Okāsadvayassa asaṅkarato gahaṇe ayañca guṇo laddho hotīti āha ‘‘ visuṃ … pe … na vattabbaṃ hotī ’’ ti .
Tattha aṅgamattavasenāti vitakkādijhānaṅgamattavasena .
Tattha vattabbaṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttameva .
Vitakkarahitopi vicāro vacīsaṅkhāroyevāti āha ‘‘ avitakka … pe … gacchatī ’’ ti .
Muddhabhūtaṃ dutiyajjhānan ti catukkanaye dutiyajjhānamāha .
Tañhi sakalakkhobhakaradhammavigamena vitakkekaṅgappahāyikato sātisayattā ‘‘ muddhabhūtan ’’ ti vattabbataṃ labhati .
Asaññasattā viyāti idaṃ visadisudāharaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
37. Āvajjanato pubbe pavattaṃ sabbaṃ cittaṃ paṭisandhicittena samānagatikattā ekaṃ katvā vuttaṃ ‘‘ paṭhamato ’’ ti .
Tenāha ‘‘ avitakkaavicārato ’’ tiādi .
Cittasaṅkhārassa ādidassanatthan ti suddhāvāse cittasaṅkhārassa ādidassanatthaṃ .
Tathā ‘‘ vacīsaṅkhārassa ādidassanatthan ’’ ti etthāpi .
Pavattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṅkhārayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .