8. Cittayamakaṃ
Uddesavāravaṇṇanā
1-62.
Sarāgādīti
M0.209 ettha ādi -saddena ‘‘ yassa sarāgaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhatī ’’ ti ārabhitvā yāva ‘‘ yassa avimuttaṃ cittan ’’ ti vāro , tāva saṅgaṇhāti .Kusalādīti pana ādi -saddena ‘‘ yassa kusalaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhatī ’’ ti ārabhitvā yāva ‘‘ yassa saraṇaṃ cittaṃ uppajjati , na nirujjhatī ’’ ti vāro , tāva saṅgaṇhāti , tasmā sarāgādikusalādīhīti sarāgādīhi avimuttantehi , kusalādīhi araṇantehi padehi missakā vārā .
Suddhikāti kevalā yathāvuttasarāgādīhi kusalādīhi ca amissakā .
Tayo tayoti puggaladhammavasena
V0.213 tayo tayo mahāvārā .Yadi evaṃ kathaṃ soḷasa puggalavārāti āha ‘‘ tattha tattha pana vutte sampiṇḍetvā ’’ ti .
Tattha tattha soḷasavidhe sarāgādimissakacitte vutte puggale eva ekajjhaṃ sampiṇḍetvā saṅgahetvā ‘‘ soḷasa puggalavārā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Dhammapuggaladhammavārā ’’ ti etthāpi eseva nayo .
Na nirantaraṃ vutteti dhamme puggaladhamme ca anāmasitvā soḷasasupi ṭhānesu nirantaraṃ puggale eva vutte sampiṇḍetvā soḷasa puggalavārā na vuttāti attho .
Saṃsaggavasenāti saṃsajjanavasena desanāya vimissanavasena .
Aññathā hi uppādanirodhā paccuppannānāgatakālā ca kathaṃ saṃsajjīyanti .
Sesānampi vārānan ti uppāduppannavārādīnaṃ .
Taṃtaṃnāmatāti yathā ‘‘ yassa cittaṃ uppajjati , tassa cittaṃ uppannan ’’ tiādinā uppādauppannabhāvāmasanato uppādauppannavāroti nāmaṃ pāḷito eva viññāyati , evaṃ sesavārānampīti āha ‘‘ taṃtaṃnāmatā pāḷianusārena veditabbā ’’ ti .
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Niddesavāravaṇṇanā
63. Tathārūpassevāti pacchimacittasamaṅgino eva .
Tañca cittan ti tañca yathāvuttakkhaṇaṃ pacchimacittaṃ .
‘‘ Evaṃpakāran ’’ ti imassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ bhaṅgakkhaṇasamaṅgimevā ’’ ti vuttaṃ nirujjhamānākārassa ‘‘ evaṃpakāran ’’ ti vuttattā .
65-82.
Dvayametan ti
M0.210 yaṃ ‘‘ khaṇapaccuppannameva cittaṃ uppādakkhaṇāpagamena uppajjittha nāma , tadeva uppādakkhaṇe uppādaṃ pattattā uppajjittha , anatītattā uppajjati nāmā ’’ ti vuttaṃ , etaṃ ubhayampi .Evaṃ na sakkā vattun ti iminā vuttappakārena na sakkā vattuṃ , pakārantarena pana sakkā vattunti adhippāyo .
Tattha ‘‘ na hī ’’ tiādinā paṭhamapakkhaṃ vibhāveti .
Vibhajitabbaṃ siyāti ‘‘ bhaṅgakkhaṇe taṃ cittaṃ uppajjittha , no ca uppajjati , uppādakkhaṇe taṃ cittaṃ uppajjittha ceva uppajjati cā ’’ ti vibhajitabbaṃ siyā , na ca vibhattaṃ
V0.214 .‘‘ Āmantā ’’ ti vattabbaṃ siyā khaṇapaccuppanne citte vuttanayena ubhayassapi labbhamānattā , na ca vuttaṃ .
Idāni yena pakārena sakkā vattuṃ , taṃ dassetuṃ ‘‘ cittassa bhaṅgakkhaṇe ’’ tiādimāha .
Puggalo vutto , puggalavāro hesoti adhippāyo .
Tassāti puggalassa .
Na ca kiñci cittaṃ uppajjati cittassa bhaṅgakkhaṇasamaṅgibhāvato .
Taṃ pana cittaṃ uppajjati , yaṃ cittasamaṅgī so puggaloti evamettha attho daṭṭhabbo .
Yadi anekacittavasenāyaṃ yamakadesanā pavattāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ cittanti hi … pe … tiṭṭhatī ’’ ti .
Sanniṭṭhānavasena niyamo veditabbo , aññathā ‘‘ no ca tesaṃ cittaṃ uppajjatī ’’ tiādinā paṭisedho na yujjeyyāti adhippāyo .
Tādisan ti tathārūpaṃ , yadavattho uppannauppajjamānatādipariyāyehi vattabbo hoti , tadavatthanti attho .
83-113.
Imassa puggalavārattāti ‘‘ yassa cittaṃ uppajjamānan ’’ tiādinayappavattassa imassa atikkantakālavārassa puggalavārattā .
Puggalo pucchitoti ‘‘ yassa cittaṃ uppajjamānaṃ … pe … tassa cittan ’’ ti cittasamaṅgipuggalo pucchitoti puggalasseva vissajjanena bhavitabbaṃ , itarathā aññaṃ pucchitaṃ aññaṃ vissajjitaṃ siyā .
Na koci puggalo na gahito sabbasattānaṃ anibbattacittatābhāvato .
Te ca pana sabbe puggalā .
Nirujjhamānakkhaṇātītacittāti nirujjhamānakkhaṇā hutvā atītacittā .
Tathā dutiyatatiyāti yathā paṭhamapañho anavasesapuggalavisayattā paṭivacanena vissajjetabbo siyā , tathā tato eva dutiyatatiyapañhā ‘‘ āmantā ’’ icceva vissajjetabbā siyunti attho .
Catuttho pana pañho evaṃ vibhajitvā puggalavaseneva vissajjetabboti dassento ‘‘ pacchimacittassā ’’ tiādiṃ vatvā tathā avacane kāraṇaṃ dassento ‘‘ cittavasena puggalavavatthānato ’’ tiādimāha .
‘‘ Bhaṅgakkhaṇe cittaṃ uppādakkhaṇaṃ
M0.211 vītikkantan ’’ ti iminā vattamānassa cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto ,‘‘ atītaṃ cittaṃ uppādakkhaṇañca vītikkantanti bhaṅgakkhaṇañca vītikkantan ’’ ti iminā pana atītassa cittassa vasena puggalo uppādakkhaṇātītacitto vutto .Tatthāti tesu dvīsu puggalesu .
Purimassāti paṭhamaṃ vuttassa sanniṭṭhānapadasaṅgahitassa cittaṃ na bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantaṃ .
‘‘ No ca bhaṅgakkhaṇaṃ vītikkantan ’’ ti hi vuttaṃ .
Pacchimassa vītikkantaṃ cittaṃ bhaṅgakkhaṇanti sambandho .
‘‘ Bhaṅgakkhaṇañca vītikkantan ’’ ti hi vuttaṃ .
Evamādiko puggalavibhāgoti dutiyapañhādīsu vuttaṃ sandhāyāha .
Tassa cittassa taṃtaṃkhaṇavītikkamāvītikkamadassanavasenāti
V0.215 tassa tassa uppādakkhaṇassa bhaṅgakkhaṇassa ca yathārahaṃ vītikkamassa avītikkamassa ca dassanavasena dassito hoti puggalavibhāgoti yojanā .Idhāti imasmiṃ atikkantakālavāre .
Puggalavisiṭṭhaṃ cittaṃ pucchitaṃ ‘‘ yassa cittaṃ tassa cittan ’’ ti vuttattā .
Yadipi puggalappadhānā pucchā puggalavārattā .
Athāpi cittappadhānā puggalaṃ visesanabhāvena gahetvā cittassa visesitattā .
Ubhayathāpi dutiyapucchāya ‘‘ āmantā ’’ ti vattabbaṃ siyā anavasesapuggalavisayattā .
Tathā pana avatvā ‘‘ atītaṃ cittan ’’ ti vuttaṃ , kasmā nirodhakkhaṇa … pe … dassanatthanti daṭṭhabbanti yojanā .
Esa nayo ‘‘ na nirujjhamānan ’’ ti etthāpīti nirujjhamānaṃ khaṇaṃ nirodhakkhaṇaṃ khaṇaṃ vītikkantakālaṃ kiṃ tassa cittaṃ na hotīti attho .
114-116.
Sarāgapacchimacittassāti sarāgacittesu pacchimassa cittassa , ekassa puggalassa rāgasampayuttacittesu yaṃ sabbapacchimaṃ cittaṃ , tassa .
So pana puggalo anāgāmī veditabbo .
Na nirujjhati nirodhāsamaṅgitāya .
Nirujjhissati idāni nirodhaṃ pāpuṇissati .
Appaṭisandhikattā pana tato aññaṃ nuppajjissati .
Itaresan ti yathāvuttasarāgapacchimacittasamaṅgiṃ vītarāgacittasamaṅgiñca ṭhapetvā avasesānaṃ itarasekkhānañceva puthujjanānañca .
Niddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Cittayamakavaṇṇanā niṭṭhitā .