4. Taddhitakaṇḍa
Apaccataddhita
232. Vāṇapacce .
Chaṭṭhantā
M0.200 saddā ‘‘ tassāpacca ’’ miccasmiṃ atthe ṇo vā hoti .Vāti vākyatthaṃ .
Ṇenevāpaccatthassa vuttattā apaccasaddāppayogo .
‘‘ Tesaṃ vibhatyā ’’ do tesaṃgahaṇena vibhattilopo .
Tathottaratra .
‘‘ Tesaṃ ṇo lopaṃ ’’ ti paccayānaṃ ṇassa lopo .
‘‘ Vuddhādisarassa vā saṃyogantassa saṇe ce ’’ ti saṇakāre pare asaṃyogantassādisarassa vuddhi .
Tassāpaniyame –
Ayuvaṇṇānañcāyo vuddhi .
Akārivaṇṇuvaṇṇānaṃ āeovuddhiyo honti , casaddena kvaci na .
Saralopādi , taddhitattā nāmamiva kate syādi .
Taddhitābhidheyyaliṅga – vibhattivacanā
M0.202 siyuṃ .Samūhabhāvajā bhīyo , sakatthe ṇyo napuṃsake .
Tā tutthiyaṃ nipātā te , dhāmithaṃpaccayantakā .
Vasiṭṭhassāpaccaṃ
M0.203 poso vāsiṭṭho , itthī vāsiṭṭhī , napuṃsakaṃ vāsiṭṭhaṃ .Vikappavidhānato taddhitena samāsassāccantaṃ bādhāyā bhāvā vasiṭṭhā paccantipi hoti .
Napuṃsakena vāpīti , saddasatthavidū viduṃ .
233. Vā
M0.205 apacceti cādhikāro .Ṇāyana ṇāna vacchādito .
Vacchādito gottagaṇato ṇāyano ṇāno ca vā hoti .
Apaccaṃ paputtappabhuti gottaṃ .
Kaccassāpaccaṃ kaccāyano , kaccāno vā .
Saṃyogantattā na vuddhi .
234.‘‘ Ṇeyyo
M0.206 kattikādīhī ’’ ti ṇeyyo , vinatāya apaccaṃ venateyyo vinateyyo vā .Na pakkhe vuddhi , ṇeyyoti yogavibhāgena ‘‘ tassa dīyate ’’ tyatthepi ṇeyyo , dakkhiṇā dīyate yassa so dakkhiṇeyyo .
235. Ato ṇi vā .
Akārantato
M0.207 apacce ṇi vā hoti , puna vāsaddena ṇiko , akārantā anakārantā ca bopi .Dakkhi , sakyaputtiko , maṇḍabbo , bhātubbo .
Dvittaṃ .
236.‘‘ Ṇavo
M0.208 pagvādīhī ’’ ti ṇavo .Manuno apaccaṃ māṇavo .
237.‘‘ Ṇera
M0.209 vidhavādito ’’ ti ṇero , sāmaṇero .Saṃsaṭṭhādianekatthataddhita
238.‘‘ Yena
M0.210 vā saṃsaṭṭhaṃ tarati carati vahati ṇiko ’’ ti ṇiko .Vākārena nekatthenekapaccayā ca .
Ghatena saṃsaṭṭho ghātiko , odano .
Uḷūpena taratīti oḷūpiko , uḷūpiko vā , na pakkhe vuddhi .
Sakaṭena caratīti sākaṭiko .
Sīsena vahatīti sīsiko , na vuddhi .
Itthiliṅgato eyyako , ṇako ca .
Campāyaṃ jāto campeyyako .
Evaṃ bārāṇaseyyako .
Ṇako – kusinārāyaṃ vasatīti kosinārako .
Janapadato ṇako ca – magadhesu vasati , tesaṃ issaro vā māgadhako .
Tajjātiyā
M0.212 visiṭṭhatthe ājānīyo .Assajātiyā visiṭṭho assājānīyo .
Ño - agganti jānitabbaṃ aggaññaṃ , dvittaṃ .
239. Tamadhīte tena katādisannidhānaniyogasippabhaṇḍa jīvikatthesu ca .
Taṃ
M0.213 adhīte iccādīsvatthesu ādisaddena hatādīsu ca ṇiko vā hoti .Abhidhammamadhīteti ābhidhammiko , abhidhammiko vā , na pakkhe vuddhi .
Vacasā kataṃ kammaṃ vācasikaṃ .
Evaṃ mānasikaṃ , ettha –
‘‘ Sa
M0.214 sare vāgamo ’’ tīhānuvattitādisaddena sāgamo .Sarīre sannidhānā vedanā sārīrikā .
Dvāre niyutto dovāriko , ettha- ‘‘ māyūnamāgamo ṭhāne ’’ ti vakārato pubbe okārāgamo .
Sippan ti
M0.215 gītādikalā , vīṇā assa sippanti veṇiko , atra vīṇeti vīṇāvādanaṃ .Gandho assa bhaṇḍanti gandhiko , mage hantvā jīvatīti māgaviko , vakārāgamo .
Jālena hato jāliko , suttena baddho suttiko , cāpo assa āyudhanti cāpiko , vāto assa ābādho atthīti vā vātiko , buddhe pasanno buddhiko , vatthena kītaṃ bhaṇḍaṃ vatthikaṃ .
Kumbho
M0.217 assa parimāṇaṃ , ta marahati , tesaṃ rāsi vā kumbhiko .Akkhena dibbatīti akkhiko , magadhesu vasati , jātoti vā māgadhiko iccādi .
240. Ṇa rāgā tena rattaṃ tassedamaññatthesu ca .
Tena
M0.218 rattaṃ tyādyatthesu ṇo vā hoti .Kasāvena rattaṃ kāsāvaṃ .
Evaṃ
M0.219 nīlaṃ pītamiccādi .Na vuddhi , mahisassa idaṃ māhisaṃ , siṅgaṃ .
Evaṃ
M0.220 rājaporisaṃ , ettha ‘‘ ayuvaṇṇānañcā ’’ do puna vuddhiggahaṇena uttarapadassa vuddhi .Magadhehi āgato , tatra jāto , tesaṃ issaro , te assa nivāsoti vā māgadho , kattikādīhi yutto kattiko , māso .
Buddho
M0.222 assa devatāti buddho .Byākaraṇaṃ avecca adhīteti veyyākaraṇo .
Ettha ‘‘ māyūnamā ’’ dinā yakārato pubbe e āgamo , yassa dvittaṃ .
Sagarehi nibbatto sāgaroiccādi .
241. Jātādīnamimiyā ca .
Jātādīsu
M0.224 imo iyo ca hoti , casaddena kiyo ca .Pacchā jāto pacchimo , manussajātiyā jāto manussajātiyo .
Ante niyutto antimo , antiyo .
Evaṃ andhakiyo .
Putto assa atthīti puttimo , puttiyo .
Evaṃ kappiyo .
242.‘‘ Tadassaṭṭhānamīyo
M0.225 ce ’’ ti īyo , cakārena hitādyatthepi , bandhanassa ṭhānaṃ bandhanīyaṃ , caṅkamanassa hitaṃ caṅkamanīyaṃ . 243.‘‘ Ālu
M0.226 tabbahule ’’ ti ālu .Abhijjhābahulo abhijjhālu .
Visesataddhita
244. Visese taratamissikiyiṭṭhā .
Atisayatthe tarādayo honti .
Ayametesaṃ
M0.227 atisayena pāpoti pāpataro , pāpatamo , pāpissiko , pāpiyo , pāpiṭṭho vā .‘‘ Vuddhassa
M0.228 jo iyiṭṭhesū ’’ ti vuddhassa jādese –‘‘ saralopā ’’ do pakatiggahaṇena pakatyabhāvā issa e .
Jeyyo , jeṭṭho .
Evaṃ ‘‘ pasatthassa so ce ’’ ti sādese seyyo , seṭṭho .
Assatthitaddhita
245.‘‘ Tadassatthīti
M0.230 vī ce ’’ ti vī .Medhā assa atthīti medhāvī .
246. Evaṃ
M0.231 ‘‘ tapādito sī ’’ ti sī , dvittaṃ , tapassī . 247.‘‘ Daṇḍādito
M0.232 ika ī ’’ ti iko , ī ca .Daṇḍiko , daṇḍī .
248.‘‘ Guṇādito vantū ’’ ti vantu .
Guṇavā , paññavā .
Yadādinā rasso .
249.‘‘ Satyādīhi
M0.233 mantū ’’ ti mantu .Satimā , bhānumā .
250.‘‘ Āyussukārāsmantumhī ’’ ti
M0.235 ussa asa .Āyasmā .
251.‘‘ Saddhādito ṇa ’’ iti ṇo .
Saddho .
252.‘‘ Tappakativacane
M0.236 mayo ’’ ti mayo .Suvaṇṇena pakataṃ sovaṇṇamayaṃ , suvaṇṇamayaṃ vā .
Pakkhe - yadādinā vuddhi .
Etesamo lope .
Vibhattilope manādīnamantassa o hoti .
Manomayaṃ .
Saṅkhyātaddhita
253. Saṅkhyāpūraṇe
M0.237 tyadhikāro .‘‘ Dvitīhi tiyo ’’ ti tiyo ,‘‘ tiye dutāpi ce ’’ ti dvitīnaṃ dutā .
Dvinnaṃ pūraṇo dutiyo , evaṃ tatiyo .
254.‘‘ Catucchehi thaṭhā ’’ ti thaṭhā .
Catuttho , chaṭṭho .
255. Tesamaḍḍhūpapadena aḍḍhuḍḍha divaḍḍha diyaḍḍhāḍḍhatiyā .
Catuttha
M0.238 dutiya tatiyānaṃ aḍḍhūpapadena saha aḍḍhuḍḍha divaḍḍha diyaḍḍhāḍḍhatiyā honti .Aḍḍhena catuttho aḍḍhuḍḍho , aḍḍhena dutiyo divaḍḍho , diyaḍḍho vā , aḍḍhena tatiyo aḍḍhatiyo .
256.‘‘ Saṅkhyāpūraṇe
M0.239 mo ’’ ti mo , pañcamo .Itthiyaṃ pañcannaṃ pūraṇī pañcamī .
Eko ca dasa cāti dvande kate –
Dvekaṭṭhānamākāro vā .
Saṅkhyāne uttarapade dviekaaṭṭhaiccetesa mantassa ā vā hoti .
Ekādasa pañcīva .
Evaṃ dvādasa .
Yadādinā tissa teādese ‘‘ ekādito dassa ra saṅkhyāne ’’ ti dasasadde dassa ro .
Terasa .
257.‘‘ Catūpapadassa
M0.241 lopo tuttarapadādicassa cucopi navā ’’ ti catusadde tussa lopo cassa cu ca .Cuddasa .
‘‘ Dase so niccañce ’’ ti chassa soādese –
‘‘ ḷa darānaṃ ’’ ti dasasadde dassa ḷo .
Soḷasa , aṭṭhārasa .
258.‘‘ Vīsati
M0.242 dasesu bā dvissa tū ’’ ti dvissa bā .Bāvīsati , ekādasannaṃ pūraṇo ekādasamo .
259.‘‘ Ekādito dasassī ’’ ti itthiyaṃ ī .
Ekādasī iccādi .
‘‘ Dvādito konekatthe ce ’’ ti ko , dve parimāṇāni asseti dvikaṃ .
Evaṃ tikādi .
260.‘‘ Samūhatthe
M0.243 kaṇṇā ’’ ti kaṇa ca , ṇo ca .Manussānaṃ samūho mānussako , mānusso vā .
Ṇe kate –
‘‘ jhalānamiyuvā sare vā ’’ tīha vākārena issa ayādese – dvayaṃ , tayaṃ .
Evaṃ ‘‘ gāmajanabandhusahāyādīhi tā ’’ ti tā .
Gāmatā , nāgaratā .
Bhāvataddhita
261. Ṇyattatā bhāve tu .
Bhāvatthe ṇyattatā honti .
Tusaddena ttano ca .
Sakatthādīsupi ṇyo , sakatthe tā ca .
262.
Hontyasmā
M0.245 saddañāṇāni ,Bhāvo sā saddavuttiyā ;
Nimittabhūtaṃ nāmañca ,
Jāti dabbaṃ kriyā guṇo .
263. Yathā
M0.246 – candassa bhāvo candattaṃ .Iha nāmavasā candasaddo candaddabbe vattate , nimittassa rūpānugatañca ñāṇaṃ .
Evaṃ manussattanti manussajātivasā .
Yadādinā īssa rasse – daṇḍittanti daṇḍaddabbasambandhā .
Pācakattanti pacanakriyāsambandhā .
Nīlattanti nīlaguṇavasā .
Evaṃ ṇyādīsupi yathāyogaṃ ñeyyaṃ .
Ṇyo .
Avaṇṇo ye lopañca .
Ye
M0.247 pare avaṇṇo lupyate , cakārena ikāropi .Yavataṃ talaṇadakārānaṃ byañjanāni calaña jakārattan ’’ ti yakārayuttānaṃ tādīnaṃ cādayo , kāraggahaṇena sakapabhamādito parayakārassa pubbena saha kvaci pubbarūpañca , dvittaṃ .
Paṇḍiccaṃ , kosallaṃ , sāmaññaṃ , sohajjaṃ , porissaṃ , nepakkaṃ , sāruppaṃ , osabbhaṃ , opammaṃ .
Āttañca .
Iuiccetesaṃ ā hoti , rikārāgamo ca ṭhāne .
Saralopādinā ilopo .
Isino bhāvo .
Ārissaṃ
M0.248 .Evaṃ mudutā , arahatā , ntassa yadādinā lopo .
Puthujjanattanaṃ , akiñcanameva ākiñcaññaṃ , kuṇḍaniyā apaccaṃ koṇḍañño , ettha vuddhādo vākārena saṃyogantassāpi vuddhi .
Padāya
M0.250 hitaṃ pajjaṃ , dhanāyaṃ saṃvattanikaṃ dhaññaṃ , satito sambhūtaṃ saccaṃ , ilopo , tīsu na vuddhi .Devo eva devatā .
264.‘‘ Ṇa
M0.251 visamādīhī ’’ ti bhāve ṇo .Vesamaṃ .
Ujuno bhāvo ajjavaṃ .
Ettha ussa ātte parūkārassa yadādinā avo .
265.‘‘ Ramaṇīyādito
M0.252 kaṇti kaṇa .Mānaññakaṃ .
Abyayataddhita
266.‘‘ Vibhāge
M0.254 dhā ce ’’ ti dhā , cakārena soppaccayo ca .Ekena vibhāgena ekadhā , nipātattā silopo .
Padavibhāgena padaso .
267.‘‘ Sabbanāmehi pakāravacane tu thā ’’ ti thā .
Tukārena thattā ca .
Sabbo pakāro , sabbena pakārena vā sabbathā .
Evaṃ aññathattā .
268.‘‘ Kimimehi
M0.255 than ’’ ti thaṃ , kādese-kathaṃ .Iādese-itthaṃ , thanti yogavibhāgena thaṃ-bahutthaṃ .
269. Amalinaṃ malinaṃ karotītyādyatthe-abhūtatabbhāve gamyamāne karabhūyoge sati nāmato yadādinā īppaccayo , malinīkaroti setaṃ .
Abhasmano bhasmano karaṇanti bhasmīkaraṇaṃ kaṭṭhassa .
Amalino malino bhavatīti malinībhavati seto .
Īppaccayantopi nipāto .
Abhūtatabbhāveti kiṃ , ghaṭaṃ karoti , ghaṭo bhavati .
Karabhūyogeti
M0.256 kiṃ , amalino malino jāyate .Avatthāvatovatthayā , bhūtassaññāya vatthuno .
Tāyāvatthāya bhavanaṃ , abhūtatabbhavaṃ viduṃ .
Taddhito .